See also
Κατάλογος Δήμων και Κοινοτήτων της Κύπρου - List of Municipalities and Communities of Cyprus
Organized links for everything on this blog – Οργανωμένοι σύνδεσμοι για όλα σε αυτό το ιστολόγιο
Below in English
Κείμενο George Konstantinou
Στις νότιες πλαγιές του Τροόδους, δεκατέσσερα χωριά της επαρχίας Λεμεσού συνδέονται με την παραγωγή ενός από τα ιστορικότερα κρασιά της Κύπρου, της Κουμανταρίας. Ανάμεσα σε αμπελώνες, πετρόκτιστα σπίτια και παλιά πατητήρια διατηρείται μια ιδιαίτερη πρακτική: μετά τον τρύγο, τα σταφύλια απλώνονται στον ήλιο και αφήνονται να χάσουν μέρος του νερού τους πριν από το πάτημα. Από αυτά τα λιαστά σταφύλια προκύπτει το γλυκό κρασί που έδωσε στα χωριά τη συλλογική τους ονομασία.
Τα 14 Κουμανταροχώρια
Η οριοθετημένη αμπελουργική ζώνη της Κουμανταρίας περιλαμβάνει 14 χωριά. Το Τμήμα Γεωργίας τα παρουσιάζει σε δύο ομάδες, με βάση τη θέση τους στις νότιες πλαγιές του Τροόδους και τα χαρακτηριστικά των αμπελουργικών εδαφών τους.
| Τμήμα της ζώνης | Χωριά | Χαρακτηριστικά εδάφη |
|---|---|---|
| Νοτιοανατολικές πλαγιές του Τροόδους | Άγιος Κωνσταντίνος, Άγιος Παύλος, Αψιού, Γεράσα, Ζωοπηγή, Καλό Χωριό Λεμεσού, Λουβαράς | Εδάφη ηφαιστειακής προέλευσης |
| Νοτιοδυτικές πλαγιές του Τροόδους | Άγιος Γεώργιος Συλίκου, Άγιος Μάμας, Δωρός, Μονάγρι, Συλίκου, Καπηλειό, Λάνεια | Ασβεστούχα εδάφη |
Ο Άγιος Γεώργιος Συλίκου και η Συλίκου καταγράφονται χωριστά. Το Καλό Χωριό της ζώνης είναι το Καλό Χωριό της επαρχίας Λεμεσού. Για τις ονομασίες και την επαρχία των οικισμών, βλ. τον Κατάλογο Δήμων και Κοινοτήτων της Κύπρου.
Το τοπίο των αμπελώνων
Τα χωριά της ζώνης βρίσκονται σε υψόμετρα περίπου 500 έως 900 μέτρων, σύμφωνα με τον επίσημο οδηγό των οινικών διαδρομών. Οι αμπελώνες απλώνονται σε πλαγιές που διαφέρουν ως προς το έδαφος, την κλίση και την έκθεσή τους στον ήλιο. Σε αρκετές θέσεις οι αναβαθμίδες και οι ξερολιθιές μαρτυρούν πώς οι καλλιεργητές αξιοποίησαν επικλινή χωράφια, συγκρατώντας το χώμα και δημιουργώντας επίπεδες λωρίδες για τα αμπέλια.
Η διαφορά ανάμεσα στα ηφαιστειακής προέλευσης εδάφη του ανατολικού τμήματος και στα ασβεστούχα του δυτικού είναι ένα από τα γνωρίσματα της ζώνης. Το κοινό στοιχείο των δύο τμημάτων είναι η καλλιέργεια των ίδιων κυπριακών ποικιλιών και η τεχνική του λιασίματος, που συνδέει τον αμπελώνα με την οινοποίηση.
Από τη μεσαιωνική Commanderie στην Κουμανταρία
Η ονομασία Κουμανταρία, που απαντά και ως Κουμανδαρία, συνδέεται με τη μεσαιωνική Grande Commanderie των Ιωαννιτών Ιπποτών, με κέντρο το Κολόσσι. Η λέξη commanderie δήλωνε διοικητική περιφέρεια ή κτήση ενός ιπποτικού τάγματος. Η σύνδεση του κρασιού με αυτή την περιοχή έδωσε στο προϊόν την ονομασία που διατηρεί μέχρι σήμερα.
Το Κολόσσι έχει έτσι ιδιαίτερη θέση στην ιστορία της Κουμανταρίας, παρότι βρίσκεται έξω από τη σημερινή ζώνη των 14 αμπελουργικών χωριών. Η μεσαιωνική κτήση και η σύγχρονη προστατευόμενη ζώνη ανήκουν σε διαφορετικές εποχές και έχουν διαφορετικά όρια.
Ξυνιστέρι, Μαύρο και λιαστά σταφύλια
Οι δύο παραδοσιακές κυπριακές ποικιλίες της Κουμανταρίας είναι το λευκό Ξυνιστέρι και το ερυθρό Μαύρο. Τα σταφύλια τρυγούνται ώριμα και απλώνονται στον ήλιο. Καθώς χάνουν νερό, τα φυσικά σάκχαρα συγκεντρώνονται σε μικρότερο όγκο χυμού. Μετά το λιάσιμο, τα σταφύλια πιέζονται και ο συμπυκνωμένος μούστος ζυμώνεται. Μέρος των σακχάρων παραμένει στο κρασί και του δίνει τη χαρακτηριστική γλυκύτητα.
Ακολουθεί η παλαίωση, κατά την οποία εξελίσσονται το χρώμα και τα αρώματα του κρασιού. Η Κουμανταρία έχει συνήθως κεχριμπαρένιο χρώμα, ενώ σε ώριμα κρασιά μπορεί να θυμίζει σταφίδα, αποξηραμένο σύκο και καραμέλα. Η τεχνική προδιαγραφή προβλέπει τόσο μη ενισχυμένη όσο και ενισχυμένη Κουμανταρία. Η γλυκύτητα συνδέεται με τα σάκχαρα των λιαστών σταφυλιών· η ενίσχυση αφορά τον αλκοολικό τίτλο.
Η προστατευόμενη ονομασία
Η Κουμανταρία είναι κρασί με Προστατευόμενη Ονομασία Προέλευσης (ΠΟΠ). Η ονομασία συνδέεται με συγκεκριμένη γεωγραφική προέλευση, ποικιλίες και κανόνες παραγωγής. Ένα γλυκό κρασί από λιαστά σταφύλια που παράγεται αλλού δεν αποκτά την ονομασία «Κουμανταρία» απλώς επειδή παρασκευάζεται με παρόμοια μέθοδο. Η προστασία διατηρεί τη σύνδεση ανάμεσα στο κρασί, στους αμπελώνες της οριοθετημένης ζώνης και στην τεχνογνωσία των παραγωγών της.
Η οινική διαδρομή: Κολόσσι, Ερήμη, Λάνεια και τα χωριά
Η επίσημη Οινική Διαδρομή της Κουμανταρίας περιλαμβάνει τα 14 χωριά, καθώς και τη Λεμεσό, το Κολόσσι, την Ερήμη και την Τριμίκλινη. Αυτές οι τέσσερις πρόσθετες στάσεις ανήκουν στην τουριστική διαδρομή, χωρίς να προσμετρώνται στα 14 χωριά της ζώνης. Το Κάστρο του Κολοσσίου συνδέει τη διαδρομή με την ιστορία των ιπποτικών ταγμάτων. Στην Ερήμη, το Κυπριακό Οινομουσείο παρουσιάζει την ευρύτερη ιστορία του κυπριακού κρασιού. Στη Λάνεια, το αποκατεστημένο παραδοσιακό πατητήρι δείχνει πώς οργανωνόταν η οινοποίηση μέσα στο χωριό.
Οι δύο οινικές διαδρομές, των Κουμανταροχωριών και των Κρασοχωριών Λεμεσού, έχουν κοινές στάσεις στα χαμηλότερα υψόμετρα, μεταξύ των οποίων το Κολόσσι και η Ερήμη. Στα Κρασοχώρια, το θέμα είναι η ευρύτερη αμπελουργική και οινοποιητική παράδοση της περιοχής. Στα Κουμανταροχώρια, ο επισκέπτης ακολουθεί την ιστορία ενός συγκεκριμένου κρασιού, από το μεσαιωνικό Κολόσσι έως τους αμπελώνες της σημερινής ζώνης. Για την εκκλησιαστική κληρονομιά της ευρύτερης περιοχής, βλ. τον Οργανωμένο Κατάλογο Εκκλησιών και Μοναστηριών της Κύπρου.
Πηγές
- Τμήμα Γεωργίας Κύπρου – Commandaria — τα 14 χωριά, οι δύο ομάδες εδαφών, η ιστορία και η παραγωγή. moa.gov.cy
- Συμβούλιο Αμπελοοινικών Προϊόντων Κύπρου – Τεχνική προδιαγραφή της Κουμανδαρίας — ποικιλίες, λιάσιμο, προστασία της ονομασίας και τύποι κρασιού. gob.mx
- Υφυπουργείο Τουρισμού – Οινική Διαδρομή Κουμανταρίας και Οδηγός οινικών διαδρομών της Κύπρου — στάσεις, υψόμετρα και πατητήρι της Λάνειας. Visit Cyprus
The 14 Commandaria Villages of Limassol – History, Vineyards and Winemaking – Cyprus
Text by George Konstantinou
On the southern slopes of the Troodos Mountains, fourteen villages in the Limassol District are associated with one of Cyprus’s most historic wines, Commandaria. Among vineyards, stone houses and old winepresses, a distinctive practice survives: after harvest, the grapes are spread out in the sun and allowed to lose some of their water before pressing. These sun-dried grapes produce the sweet wine that gives the villages their collective name.
The 14 Commandaria villages
The designated Commandaria wine-growing zone comprises 14 villages. The Cyprus Department of Agriculture presents them in two groups according to their location on the southern slopes of Troodos and the characteristics of their vineyard soils.
| Part of the zone | Villages | Characteristic soils |
|---|---|---|
| Southeastern slopes of Troodos | Agios Konstantinos, Agios Pavlos, Apsiou, Gerasa, Zoopigi, Kalo Chorio (Limassol), Louvaras | Soils of volcanic origin |
| Southwestern slopes of Troodos | Agios Georgios Silikou, Agios Mamas, Doros, Monagri, Silikou, Kapileio, Laneia | Calcareous soils |
Agios Georgios Silikou and Silikou are listed separately. The Kalo Chorio in the zone is the village in the Limassol District. For settlement names and districts, see the List of Municipalities and Communities of Cyprus.
The vineyard landscape
The villages lie at elevations of approximately 500 to 900 metres, according to the official wine route guide. Their vineyards occupy slopes that differ in soil, gradient and exposure to the sun. In many places, terraces and dry stone walls show how growers made use of sloping ground by holding the soil in place and creating level strips for vines.
The contrast between soils of volcanic origin in the eastern part and calcareous soils in the western part is one of the zone’s distinguishing features. Both parts share the cultivation of the same Cypriot grape varieties and the practice of sun-drying, which links the vineyard to the winemaking process.
From the medieval Commanderie to Commandaria
The name Commandaria is associated with the medieval Grande Commanderie of the Knights Hospitaller, centred on Kolossi. A commanderie was an administrative district or estate of a military order. The wine’s association with this area gave it the name it still bears today.
Kolossi therefore has a special place in Commandaria’s history, although it lies outside the present zone of fourteen wine-growing villages. The medieval estate and the modern protected zone belong to different periods and have different boundaries.
Xynisteri, Mavro and sun-dried grapes
Commandaria’s two traditional Cypriot grape varieties are the white Xynisteri and the red Mavro. The grapes are harvested ripe and spread out in the sun. As they lose water, their natural sugars become concentrated in a smaller volume of juice. After drying, the grapes are pressed and the concentrated must is fermented. Some of the sugars remain in the wine, giving it its characteristic sweetness.
The wine is then aged, during which its colour and aromas develop. Commandaria is generally amber, and mature wines may evoke raisins, dried figs and caramel. The technical specification provides for both unfortified and fortified Commandaria. The sweetness comes from the sugars in the sun-dried grapes; fortification concerns the wine’s alcoholic strength.
The protected designation
Commandaria is a wine with a Protected Designation of Origin (PDO). The name is tied to a defined geographical origin, grape varieties and production rules. A sweet wine made elsewhere from sun-dried grapes does not acquire the name Commandaria simply because it is made by a similar method. The protection preserves the link between the wine, the vineyards of the designated zone and the expertise of its producers.
The wine route: Kolossi, Erimi, Laneia and the villages
The official Commandaria Wine Route includes the fourteen villages, along with Limassol, Kolossi, Erimi and Trimiklini. These four additional stops are part of the tourist itinerary, outside the list of fourteen villages in the designated zone. Kolossi Castle connects the route to the history of the military orders. In Erimi, the Cyprus Wine Museum presents the wider history of Cypriot wine. In Laneia, the restored traditional winepress shows how winemaking was organised within the village.
The Commandaria Wine Route and the Limassol Wine Villages Route share stops at lower elevations, including Kolossi and Erimi. The Krasochoria route explores the region’s wider grape-growing and winemaking tradition. The Commandaria route follows the story of a particular wine, from medieval Kolossi to the vineyards of the present-day zone. For the ecclesiastical heritage of the wider area, see the Organised Catalogue of Churches and Monasteries of Cyprus.
Sources
- Cyprus Department of Agriculture – Commandaria — the fourteen villages, the two soil groups, history and production. moa.gov.cy
- Cyprus Wine Products Council – Commandaria Technical Specification — grape varieties, sun-drying, protection of the name and wine types. gob.mx
- Deputy Ministry of Tourism – Commandaria Wine Route and Cyprus Wine Routes Guide — itinerary, elevations and the Laneia winepress.
