Translate

Sunday, 2 August 2015

Ποταμός Γιαλιάς στην Ποταμιά - Gialias River at Potamia - Cyprus

See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο




Photos and video by George Konstantinou

Below in English

Κείμενο George Konstantinou

Γενική περιγραφή

Ο Γιαλιάς είναι ο δεύτερος μεγαλύτερος σε μήκος ποταμός της Κύπρου, μετά τον Πεδιαίο. Έχει μήκος περίπου 88 χιλιόμετρα, πηγάζει από το δάσος Μαχαιρά και διασχίζει μεγάλο μέρος της επαρχίας Λευκωσίας και της πεδιάδας της Μεσαορίας, πριν καταλήξει στον κόλπο της Αμμοχώστου.

Ένα από τα χαρακτηριστικότερα τμήματα της διαδρομής του βρίσκεται στην Ποταμιά, όπου η κοίτη περνά μέσα από ένα αγροτικό τοπίο με καλλιεργήσιμες εκτάσεις, παρόχθια βλάστηση και πρόσφατες προσχωσιγενείς αποθέσεις.

Η ονομασία

Η καθιερωμένη ελληνική ονομασία είναι Γιαλιάς, ενώ σε διάφορες πηγές απαντά επίσης ως Γυαλιάς, Ιδαλίας ή ποταμός του Ιδαλίου. Στα αγγλικά αποδίδεται συνήθως ως Gialias River ή Yialias River.

Στα τουρκικά είναι γνωστός ως Çakıllı Dere ή Yalya Deresi. Οι διαφορετικές ονομασίες φανερώνουν τη μακρά γεωγραφική και ιστορική σχέση του ποταμού με τους οικισμούς της κεντρικής και ανατολικής Κύπρου.

Οι πηγές του

Οι κύριες πηγές του Γιαλιά βρίσκονται στο δάσος Μαχαιρά, στις βορειοανατολικές πλαγιές του ορεινού όγκου των Κιονιών, σε υψόμετρο που φθάνει περίπου τα 1.423 μέτρα.

Κατά τις χειμερινές βροχοπτώσεις, μικρά ορεινά ρυάκια συγκεντρώνουν το νερό από τις πλαγιές και σχηματίζουν την αρχική κοίτη. Από εκεί ο ποταμός κατευθύνεται προς χαμηλότερες περιοχές, ακολουθώντας τη φυσική κλίση του εδάφους προς τη Μεσαορία.

Η διαδρομή προς την Ποταμιά

Από το δάσος του Μαχαιρά, ο Γιαλιάς περνά από ορεινές και ημιορεινές περιοχές και συνεχίζει προς τον Λυθροδόντα, τον Μαθιάτη και την περιοχή του αρχαίου Ιδαλίου. Στη συνέχεια διασχίζει ή περνά κοντά από το Δάλι, το Πέρα Χωριό, τη Νήσου και την Ποταμιά.

Στην Ποταμιά, η κοίτη γίνεται πλατύτερη και διασχίζει χαμηλότερες γεωργικές εκτάσεις. Μετά την περιοχή συνεχίζει προς τα ανατολικά, περνά μέσα από τη Μεσαορία και η φυσική του πορεία καταλήγει στον κόλπο της Αμμοχώστου.

Σήμερα η ροή και η συνέχεια της κοίτης έχουν επηρεαστεί από φράγματα, αναχώματα, χωμάτινες κατασκευές, αρδευτικά έργα, δρόμους και άλλες ανθρώπινες παρεμβάσεις.

Ένας εποχικός ποταμός

Ο Γιαλιάς είναι ουσιαστικά εποχικός ποταμός ή χείμαρρος. Δεν έχει συνεχή επιφανειακή ροή σε ολόκληρο το μήκος του καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους.

Η παροχή του αυξάνεται:

  • κατά τους χειμερινούς μήνες,
  • μετά από παρατεταμένες βροχοπτώσεις,
  • κατά τη διάρκεια ισχυρών καταιγίδων,
  • όταν το έδαφος της λεκάνης απορροής έχει ήδη κορεστεί με νερό.

Κατά το ξηρό καλοκαίρι, μεγάλο μέρος της κοίτης παραμένει χωρίς επιφανειακό νερό. Μπορεί όμως να διατηρείται υγρασία κάτω από τις προσχώσεις ή σε βαθύτερα σημεία, υποστηρίζοντας την παρόχθια βλάστηση.

Ο Γιαλιάς στην Ποταμιά

Η Ποταμιά βρίσκεται μέσα σε μια εύφορη περιοχή, η διαμόρφωση της οποίας επηρεάστηκε σημαντικά από τον Γιαλιά. Οι περιοδικές πλημμύρες εναπόθεταν άμμο, ιλύ και χαλίκια, δημιουργώντας βαθιά προσχωσιγενή εδάφη κατάλληλα για γεωργική χρήση.

Η παρουσία του ποταμού συνέβαλε ιστορικά:

  • στην άρδευση των καλλιεργειών,
  • στον εμπλουτισμό των υπόγειων νερών,
  • στη δημιουργία εύφορων εδαφών,
  • στην ανάπτυξη περιβολιών και γεωργικών εκτάσεων,
  • στην επιλογή θέσεων κατοίκησης,
  • στη διαμόρφωση δρόμων και περασμάτων.

Η ονομασία του χωριού Ποταμιά συνδέεται άμεσα με τη γεωγραφική του θέση κοντά στον ποταμό και στα γειτονικά υδατορεύματα.

Γεωλογία της διαδρομής

Από τις πηγές έως τις εκβολές του, ο Γιαλιάς διασχίζει μεγάλη ποικιλία πετρωμάτων και εδαφών. Στο ορεινό τμήμα περνά από διαβάσες και ηφαιστειακές λάβες του οφιολιθικού συμπλέγματος του Τροόδους.

Σε χαμηλότερες περιοχές συναντά κρητίδες, μάργες και μαργαϊκές κρητίδες. Στη Μεσαορία και στην Ποταμιά η κοίτη περιβάλλεται κυρίως από νεότερες αλλουβιακές αποθέσεις, οι οποίες αποτελούνται από άμμο, ιλύ, άργιλο, χαλίκια και κροκάλες που μετέφερε ο ποταμός.

Οι αποθέσεις αυτές λειτουργούν σε ορισμένες περιοχές ως υπόγειοι υδροφορείς. Το νερό εισχωρεί ανάμεσα στα χαλαρά υλικά και εμπλουτίζει τα υπόγεια αποθέματα.

Το φράγμα Πάνω Λυθροδόντα

Στο ανώτερο τμήμα του Γιαλιά κατασκευάστηκε το 1952 το φράγμα Πάνω Λυθροδόντα. Πρόκειται για μικρό φράγμα, χωρητικότητας περίπου 32.000 κυβικών μέτρων και ύψους περίπου δέκα μέτρων.

Η κατασκευή του συνέβαλε στη συγκράτηση μέρους της χειμερινής απορροής. Παράλληλα, όμως, όπως συμβαίνει με κάθε φράγμα, μετέβαλε την ποσότητα του νερού και των φερτών υλικών που φθάνουν στις χαμηλότερες περιοχές.

Κατά μήκος του ποταμού υπάρχουν επίσης αναχώματα και μικρές χωμάτινες κατασκευές που χρησιμοποιούνται για άρδευση ή για τον τεχνητό εμπλουτισμό του υπόγειου υδροφορέα.

Πλημμυρικός κίνδυνος

Η κοίτη του Γιαλιά μπορεί να φαίνεται ήρεμη ή εντελώς ξηρή για μεγάλο διάστημα. Μετά από έντονες βροχοπτώσεις όμως μπορεί να μετατραπεί πολύ γρήγορα σε ορμητικό χείμαρρο.

Ιστορικά έχουν καταγραφεί πλημμυρικά επεισόδια στην Ποταμιά και σε άλλες κοινότητες της λεκάνης του. Σπίτια, υποστατικά, καλλιέργειες και δρόμοι έχουν επηρεαστεί όταν μεγάλοι όγκοι νερού κατέβηκαν απότομα από τις ορεινές περιοχές.

Ο πλημμυρικός κίνδυνος αυξάνεται όταν:

  • περιορίζεται το φυσικό πλάτος της κοίτης,
  • κτίζονται κατασκευές μέσα στην πλημμυρική ζώνη,
  • δρόμοι και οχετοί εμποδίζουν τη ροή,
  • απορρίπτονται μπάζα και σκουπίδια,
  • αφαιρείται η φυσική παρόχθια βλάστηση,
  • μικρά γεφύρια ή περάσματα φράζουν από φερτά υλικά.

Η απουσία νερού το καλοκαίρι δεν σημαίνει ότι η κοίτη μπορεί να χρησιμοποιηθεί με ασφάλεια για κατασκευές ή απόρριψη υλικών.

Βλάστηση

Στις όχθες του Γιαλιά στην Ποταμιά αναπτύσσονται φυτά προσαρμοσμένα στην εποχική παρουσία νερού και στις μεγάλες περιόδους ξηρασίας.

Ανάλογα με το σημείο, μπορεί να συναντώνται:

  • καλάμια,
  • πικροδάφνες,
  • βάτοι,
  • αρμυρίκια,
  • λυγαριές,
  • ιτιές,
  • λεύκες,
  • αγριόχορτα και υδρόφιλα φυτά.

Η βλάστηση συγκρατεί τα πρανή, περιορίζει τη διάβρωση και προσφέρει καταφύγιο σε πολλά είδη ζώων. Η ανεξέλεγκτη εκρίζωσή της μπορεί να επιταχύνει τη διάβρωση και να μειώσει την οικολογική αξία της κοίτης.

Πανίδα

Ο ποταμός και η γύρω βλάστηση αποτελούν σημαντικό διάδρομο μετακίνησης και αναζήτησης τροφής για την άγρια ζωή. Στην περιοχή μπορούν να παρατηρηθούν ερωδιοί, αλκυόνες, νερόκοτες, σουσουράδες, τρυγόνια, κοτσύφια και πολλά μικρά στρουθιόμορφα.

Οι υγρές κοιλότητες και τα προσωρινά νερά χρησιμοποιούνται από βατράχους, έντομα και άλλα ασπόνδυλα. Στην ευρύτερη λεκάνη απορροής των ποταμών Γιαλιά και Πεδιαίου έχει επιβεβαιωθεί και η παρουσία του κυπριακού νερόφιδου, Natrix natrix cypriaca, ενός σπάνιου και προστατευόμενου ενδημικού υποείδους.

Η παρουσία του νερόφιδου δεν σημαίνει ότι βρίσκεται σε κάθε σημείο της κοίτης. Επιβεβαιώνει όμως τη σημασία των κατάλληλων υγροτοπικών ενδιαιτημάτων μέσα στην ευρύτερη λεκάνη απορροής.

Γεωργία και υπόγεια νερά

Οι προσχώσεις του Γιαλιά δημιούργησαν εδάφη με μεγάλη γεωργική αξία. Η περιοχή της Ποταμιάς χρησιμοποιείται για σιτηρά, λαχανικά, οπωροφόρα δέντρα και άλλες καλλιέργειες.

Το νερό που διηθείται μέσα από την αμμώδη και χαλικώδη κοίτη συμβάλλει στον εμπλουτισμό του υπόγειου υδροφορέα. Η υπερβολική άντληση, η παρατεταμένη ανομβρία και η μείωση της φυσικής ροής μπορούν να περιορίσουν αυτή τη λειτουργία.

Παράλληλα, τα λιπάσματα, τα φυτοφάρμακα και τα απόβλητα μπορούν να περάσουν από το έδαφος στα υπόγεια νερά. Η προστασία της κοίτης είναι επομένως σημαντική τόσο για τη βιοποικιλότητα όσο και για την ποιότητα των υδάτινων πόρων.

Περιβαλλοντικές πιέσεις

Οι κυριότερες πιέσεις που δέχεται ο Γιαλιάς στην Ποταμιά και στις γειτονικές περιοχές είναι:

  • η απόρριψη σκουπιδιών και μπαζών,
  • η επέκταση καλλιεργειών μέσα στην κοίτη,
  • η κατασκευή αναχωμάτων χωρίς συνολικό σχεδιασμό,
  • η αφαίρεση φυσικής βλάστησης,
  • η ρύπανση από γεωργικές και αστικές απορροές,
  • η υπεράντληση υπόγειου νερού,
  • η διάνοιξη δρόμων και περασμάτων,
  • η παράνομη επέμβαση στην πλημμυρική ζώνη.

Η διαχείριση πρέπει να αφορά ολόκληρη τη λεκάνη απορροής, επειδή κάθε επέμβαση στο ανάντη τμήμα μπορεί να επηρεάσει την Ποταμιά και τις υπόλοιπες κατάντη περιοχές.

Βασικά γεωγραφικά στοιχεία

  • Ονομασία: Ποταμός Γιαλιάς
  • Άλλες ονομασίες: Γυαλιάς, Ιδαλίας
  • Αγγλική ονομασία: Gialias River ή Yialias River
  • Συνολικό μήκος: περίπου 88 χιλιόμετρα
  • Θέση σε μήκος: δεύτερος μεγαλύτερος ποταμός της Κύπρου
  • Πηγές: δάσος Μαχαιρά και περιοχή Κιονιών
  • Ανώτερο υψόμετρο λεκάνης: περίπου 1.423 μέτρα
  • Κύρια διαδρομή: Μαχαιράς – Λυθροδόντας – Ιδάλιο – Ποταμιά – Μεσαορία
  • Φυσική εκβολή: κόλπος Αμμοχώστου
  • Κύριο φράγμα: Πάνω Λυθροδόντα
  • Τύπος ροής: εποχικός ποταμός – χείμαρρος

Η σημασία του Γιαλιά

Ο Γιαλιάς είναι σημαντικός όχι μόνο λόγω του μεγάλου μήκους του αλλά και επειδή συνδέει τα ορεινά οικοσυστήματα του Μαχαιρά με τις γεωργικές εκτάσεις και τους οικισμούς της Μεσαορίας.

Στην Ποταμιά αποτελεί μέρος της φυσικής και πολιτιστικής ταυτότητας του τοπίου. Η κοίτη του καταγράφει τη γεωλογική ιστορία της περιοχής, εμπλουτίζει τα υπόγεια νερά, δημιουργεί εύφορα εδάφη και προσφέρει καταφύγιο στην άγρια ζωή.

Η προστασία του απαιτεί καθαρή κοίτη, διατήρηση της φυσικής βλάστησης, σεβασμό στην πλημμυρική ζώνη και περιορισμό των παρεμβάσεων που εμποδίζουν τη φυσική ροή.

Πηγές



Text by George Konstantinou

General description

The Gialias is the second-longest river in Cyprus after the Pedieos. It is approximately 88 kilometres long, rises in the Machairas Forest and crosses a large part of the Nicosia District and Mesaoria Plain before reaching Famagusta Bay.

One of the most characteristic sections of its course is found at Potamia, where the river channel crosses an agricultural landscape containing cultivated fields, riparian vegetation and recent alluvial deposits.

Name

The established Greek name is Gialias, although it also appears in different sources as Yialias, Gyallias or the River of Idalion. In English, it is usually written as Gialias River or Yialias River.

In Turkish, it is known as Çakıllı Dere or Yalya Deresi. Its different names reflect the river’s long geographical and historical relationship with the settlements of central and eastern Cyprus.

Sources

The main sources of the Gialias are situated in the Machairas Forest, on the northeastern slopes of the Kionia mountain massif, at elevations reaching approximately 1,423 metres.

During winter rainfall, small mountain streams collect water from the slopes and form the river’s initial channel. From there, it flows towards lower ground, following the natural gradient towards the Mesaoria Plain.

Course towards Potamia

From the Machairas Forest, the Gialias passes through mountainous and semi-mountainous areas and continues towards Lythrodontas, Mathiatis and ancient Idalion. It then crosses or passes close to Dali, Pera Chorio, Nisou and Potamia.

At Potamia, the channel becomes wider and crosses lower agricultural land. Beyond the area, it continues eastwards through the Mesaoria Plain, and its natural course reaches Famagusta Bay.

Today, the river’s flow and continuity have been affected by dams, embankments, earth structures, irrigation works, roads and other human interventions.

A seasonal river

The Gialias is essentially a seasonal river or torrent. It does not maintain continuous surface flow along its entire length throughout the year.

Its discharge increases:

  • during the winter months,
  • after prolonged rainfall,
  • during intense storms,
  • when the catchment soil is already saturated.

During the dry summer, much of the channel remains without surface water. Moisture may nevertheless persist beneath the alluvial deposits or in deeper pools, supporting riparian vegetation.

The Gialias at Potamia

Potamia lies within a fertile area whose formation was strongly influenced by the Gialias. Periodic floods deposited sand, silt and gravel, creating deep alluvial soils suitable for agriculture.

The river historically contributed to:

  • irrigation of cultivated land,
  • groundwater recharge,
  • the creation of fertile soils,
  • the development of orchards and agricultural fields,
  • the selection of settlement locations,
  • the formation of roads and crossing points.

The name of Potamia village is directly connected with its geographical position close to the river and neighbouring watercourses.

Geology of the river’s course

From its sources to its mouth, the Gialias crosses a considerable variety of rocks and soils. In its upper course, it passes through diabase and volcanic lavas belonging to the Troodos Ophiolite Complex.

At lower elevations, it crosses chalk, marl and marly chalk. In Mesaoria and Potamia, the channel is surrounded mainly by younger alluvial deposits consisting of sand, silt, clay, gravel and rounded stones transported by the river.

In some areas, these deposits act as underground aquifers. Water passes between the loose materials and contributes to replenishing groundwater reserves.

Pano Lythrodontas Dam

The Pano Lythrodontas Dam was constructed on the upper Gialias in 1952. It is a small dam with a capacity of approximately 32,000 cubic metres and a height of about ten metres.

Its construction helped retain part of the winter runoff. At the same time, as with every dam, it altered the quantity of water and sediment reaching the lower parts of the river.

Embankments and small earth structures are also present along the river and are used for irrigation or artificial groundwater recharge.

Flood risk

The Gialias channel may appear calm or completely dry for long periods. After intense rainfall, however, it can rapidly become a powerful torrent.

Flood events have historically been recorded at Potamia and other communities within the catchment. Houses, agricultural buildings, crops and roads have been affected when large quantities of water descended suddenly from the mountains.

Flood risk increases when:

  • the natural width of the channel is restricted,
  • structures are built within the floodplain,
  • roads and culverts obstruct the flow,
  • rubble and rubbish are dumped in the channel,
  • natural riparian vegetation is removed,
  • small bridges or crossings become blocked by debris.

The absence of water during summer does not mean that the channel can safely be used for construction or waste disposal.

Vegetation

Plants adapted to seasonal water and prolonged dry periods grow along the banks of the Gialias at Potamia.

Depending on the location, they may include:

  • reeds,
  • oleanders,
  • brambles,
  • tamarisks,
  • chaste trees,
  • willows,
  • poplars,
  • grasses and moisture-loving plants.

This vegetation stabilises the banks, reduces erosion and provides shelter for numerous animals. Its uncontrolled removal may accelerate erosion and reduce the ecological value of the channel.

Fauna

The river and its surrounding vegetation form an important corridor for wildlife movement and feeding. Herons, kingfishers, moorhens, wagtails, turtle doves, blackbirds and many small passerines may be observed in the area.

Wet depressions and temporary pools are used by frogs, insects and other invertebrates. The presence of the Cyprus grass snake, Natrix natrix cypriaca, a rare and protected endemic subspecies, has also been confirmed within the wider catchments of the Gialias and Pedieos rivers.

This does not mean that the grass snake occurs in every section of the channel. It does, however, demonstrate the importance of suitable wetland habitats within the wider river basin.

Agriculture and groundwater

The alluvial deposits of the Gialias created soils of considerable agricultural value. Land around Potamia is used for cereals, vegetables, fruit trees and other crops.

Water infiltrating the sandy and gravelly channel contributes to groundwater recharge. Excessive abstraction, prolonged drought and reduced natural flow may limit this function.

Fertilisers, pesticides and waste can also pass through the soil into the groundwater. Protecting the river channel is therefore important for both biodiversity and water quality.

Environmental pressures

The main pressures affecting the Gialias at Potamia and neighbouring areas include:

  • dumping rubbish and construction waste,
  • expansion of cultivation into the channel,
  • construction of embankments without integrated planning,
  • removal of natural vegetation,
  • pollution from agricultural and urban runoff,
  • excessive groundwater abstraction,
  • construction of roads and crossings,
  • unauthorised intervention within the floodplain.

Management must cover the entire catchment because every intervention upstream can affect Potamia and the remaining downstream areas.

Basic geographical information

  • Name: Gialias River
  • Other names: Yialias, River of Idalion
  • Total length: approximately 88 kilometres
  • Length ranking: second-longest river in Cyprus
  • Source: Machairas Forest and Kionia area
  • Highest catchment elevation: approximately 1,423 metres
  • Main course: Machairas – Lythrodontas – Idalion – Potamia – Mesaoria
  • Natural mouth: Famagusta Bay
  • Main dam: Pano Lythrodontas Dam
  • Flow regime: seasonal river and torrent

Importance of the Gialias

The Gialias is important not only because of its length but also because it connects the mountain ecosystems of Machairas with the agricultural land and settlements of Mesaoria.

At Potamia, it forms part of the natural and cultural identity of the landscape. Its channel records the geological history of the area, recharges groundwater, creates fertile soils and provides shelter for wildlife.

Protecting it requires a clean channel, preservation of natural vegetation, respect for the floodplain and control of interventions that obstruct its natural flow.

Sources




Αναρτήθηκε από στις
Ετικέτες

No comments:

Post a Comment

Subscribe to: Post Comments (Atom)