See also
Organized links for everything on this blog – Οργανωμένοι σύνδεσμοι για όλα σε αυτό το ιστολόγιο
Below in EnglishΚείμενο George Konstantinou
Ο τόπος της τελευταίας μάχης
Στη δασωμένη πλαγιά κοντά στην Ιερά Μονή Παναγίας του Μαχαιρά βρίσκεται το τελευταίο κρησφύγετο του Γρηγόρη Αυξεντίου, υπαρχηγού της ΕΟΚΑ. Εδώ, την Κυριακή 3 Μαρτίου 1957, αρνήθηκε να παραδοθεί στις βρετανικές δυνάμεις και σκοτώθηκε όταν, έπειτα από πολύωρη μάχη, πυρπολήθηκε το καταφύγιό του.
Το κρησφύγετο διατηρείται ως ιστορικός τόπος και χώρος μνήμης. Αποτελεί διαφορετικό σημείο από το μουσείο και τον μεγάλο ανδριάντα κοντά στη μονή.
Χαρτογραφημένη θέση του κρησφύγετου: 34.94512, 33.19567 — Google Maps.
Η ιστορία του συνδέεται με ολόκληρη την περιοχή του Μαχαιρά: τα ορεινά λημέρια, τους μοναχούς, τους συνδέσμους, τους τροφοδότες και τους κατοίκους που στήριζαν τις ανταρτικές ομάδες.
Από τη Λύση στον αγώνα
Ο Γρηγόρης Πιερή Αυξεντίου γεννήθηκε στις 22 Φεβρουαρίου 1928 στη Λύση Αμμοχώστου. Γονείς του ήταν ο Πιερής Αυξεντίου και η Αντωνού Αυξεντίου, ενώ αδελφή του ήταν η Χρυσταλλού Αυξεντίου–Σουρουλλά.
Σπούδασε στη Σχολή Εφέδρων Αξιωματικών στην Ελλάδα και υπηρέτησε ως έφεδρος ανθυπολοχαγός πεζικού. Η στρατιωτική του εκπαίδευση αποδείχθηκε καθοριστική για τη μετέπειτα οργάνωση και εκπαίδευση των αντάρτικων ομάδων.
Στις 10 Ιουνίου 1955 παντρεύτηκε μυστικά τη Βασιλική Παναγή, γνωστή ως Βασιλού, στη Μονή Αχειροποιήτου. Ο γάμος έγινε ενώ ήδη καταζητούνταν.
Η δράση πριν από τον Μαχαιρά
Στις αρχές του 1955 εντάχθηκε στην ΕΟΚΑ μέσω του αρχηγού της, Γεωργίου Γρίβα–Διγενή, και ανέλαβε τον τομέα Αμμοχώστου. Συμμετείχε στις επιχειρήσεις της 1ης Απριλίου 1955 και στη συνέχεια πέρασε στην παρανομία.
Έδρασε στον Πενταδάκτυλο και αργότερα στην Πιτσιλιά και στον Μαχαιρά. Στις 11 Δεκεμβρίου 1955, στη μάχη των Σπηλιών, συνέβαλε στη διαφυγή των ανταρτών από τον βρετανικό κλοιό.
Χρησιμοποίησε τα ψευδώνυμα Ζήδρος, Αίας, Άρης, Ρήγας, Ζώτος και Ανταίος. Η επικήρυξή του έφθασε τις 5.000 λίρες, ένδειξη της σημασίας που απέδιδαν οι αποικιακές αρχές στη σύλληψή του.
Η δράση πριν από τον Μαχαιρά
Στις αρχές του 1955 εντάχθηκε στην ΕΟΚΑ μέσω του αρχηγού της, Γεωργίου Γρίβα–Διγενή, και ανέλαβε τον τομέα Αμμοχώστου. Συμμετείχε στις επιχειρήσεις της 1ης Απριλίου 1955 και στη συνέχεια πέρασε στην παρανομία.
Έδρασε στον Πενταδάκτυλο και αργότερα στην Πιτσιλιά και στον Μαχαιρά. Στις 11 Δεκεμβρίου 1955, στη μάχη των Σπηλιών, συνέβαλε στη διαφυγή των ανταρτών από τον βρετανικό κλοιό.
Χρησιμοποίησε τα ψευδώνυμα Ζήδρος, Αίας, Άρης, Ρήγας, Ζώτος και Ανταίος. Η επικήρυξή του έφθασε τις 5.000 λίρες, ένδειξη της σημασίας που απέδιδαν οι αποικιακές αρχές στη σύλληψή του.
Ο Αυξεντίου και η Μονή Μαχαιρά
Η σχέση του με τη μονή στηρίχθηκε ιδιαίτερα στον Ηγούμενο Ειρηναίο, ο οποίος πρόσφερε καταφύγιο, εφόδια και επικοινωνία. Στην υποστήριξη συμμετείχαν και άλλοι μοναχοί.
Στις σχετικές μαρτυρίες αναφέρονται ο Γεώργιος Μάτσης, ο Χαράλαμπος Μπαταριάς και ο μοναχός που αργότερα έγινε Μητροπολίτης Κιτίου Χρυσόστομος. Κατά τις βρετανικές έρευνες συνελήφθη ο ιεροδιάκονος Σάββας, ενώ μετά τη μάχη συνελήφθησαν οι μοναχοί Τιμόθεος και Μακάριος Μαχαιριώτης.
Ο Ειρηναίος κατήγγειλε κακοποίησή του μέσω του δικηγόρου Ιωάννη Κληρίδη. Η βοήθεια της αδελφότητας συνοδευόταν συνεπώς από πραγματικό κίνδυνο σύλληψης και αντιποίνων.
Τα Κιόνια, η εγχείρηση και η μεταμφίεση
Η ομάδα χρησιμοποίησε λημέρι στην περιοχή των Κιονίων. Στο οδοιπορικό του ΣΙΜΑΕ αναφέρονται ως υποστηρικτές ο δασονόμος Χριστόδουλος και ο αγωγιάτης της μονής Πέτρος Φιλίππου.
Στις 29 Απριλίου 1956, ο Αυξεντίου χειρουργήθηκε για σκωληκοειδίτιδα στη Λεμεσό, στην κλινική του γιατρού Νίκου Αναστασιάδη, και ανάρρωσε στη μονή. Εκεί συνδέεται η γνωστή αφήγηση ότι, φορώντας ράσο και εμφανιζόμενος ως «πατήρ Χρύσανθος», απέφυγε την αναγνώριση από Βρετανούς στρατιώτες.
Στην ευρύτερη οργάνωση των ομάδων του σημαντικό ρόλο είχαν επίσης ο Στυλιανός Λένας, ο Γεώργιος Μάτσης και ο Νίκος Σπανός.
Το τελευταίο κρησφύγετο
Οι έρευνες στις αρχές του 1957 έκαναν την παραμονή μέσα στη μονή όλο και πιο επικίνδυνη. Κατασκευάστηκε καταφύγιο έξω από το μοναστηριακό συγκρότημα, ώστε η ομάδα να κρύβεται χωρίς να εκθέτει άμεσα τη μονή.
Ήταν ένας πολύ περιορισμένος χώρος μέσα στην πλαγιά, με στενή είσοδο και οροφή καλυμμένη με χώμα και βλάστηση. Στις περιγραφές αναφέρονται κυματοειδή μεταλλικά φύλλα ως μέρος της κάλυψης.
Δεν επρόκειτο για άνετη σπηλιά ή μεγάλο υπόγειο στρατηγείο. Οι περιορισμένες διαστάσεις εξηγούν τις εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες μέσα στις οποίες εξελίχθηκε η τελευταία μάχη.
Η αποκάλυψη: πληροφορίες, ανακρίσεις και αντικρουόμενες μαρτυρίες
Η ανακάλυψη του κρησφύγετου ακολούθησε επιχειρήσεις, συλλήψεις και ανακρίσεις. Στις αφηγήσεις εμφανίζονται ο Πέτρος Φιλίππου και οι γνωστοί με τα ψευδώνυμα «Πιπίνος» και «Απόστρατος».
Στη σχετική βιβλιογραφία οι τελευταίοι ταυτίζονται με τον Γιάννη Παύλου και τον Γεώργιο Λοϊζίδη. Ωστόσο, οι μαρτυρίες για την ακριβή αλυσίδα πληροφοριών δεν συμπίπτουν.
Ο Φιλίππου κατηγορήθηκε ότι υπέδειξε τον χώρο, αλλά σε μεταγενέστερη συνέντευξή του στον δημοσιογράφο Μιχάλη Μιχαήλ το αρνήθηκε. Η ιστορική παρουσίαση οφείλει να διακρίνει τις καταγγελίες, τις μαρτυρίες περί εξαναγκασμού και την άρνηση του ίδιου, χωρίς να παρουσιάζει κάθε μεταγενέστερο ισχυρισμό ως αποδεδειγμένο γεγονός.
Οι πέντε άνδρες του κρησφύγετου
Όταν εντοπίστηκε το καταφύγιο, βρίσκονταν μέσα:
| Πρόσωπο | Ρόλος στα γεγονότα |
|---|---|
| Γρηγόρης Αυξεντίου | Επικεφαλής της ομάδας· παρέμεινε και σκοτώθηκε στο κρησφύγετο. |
| Αυγουστής Ευσταθίου, «Ματρόζος» | Επέστρεψε στο καταφύγιο και έμεινε μαζί του έως την πυρπόληση. |
| Αντώνης Παπαδόπουλος, «Άγρας» | Εξήλθε με διαταγή του Αυξεντίου και συνελήφθη. |
| Φειδίας Συμεωνίδης | Εξήλθε με διαταγή του Αυξεντίου και συνελήφθη. |
| Ανδρέας Στυλιανού | Εξήλθε με διαταγή του Αυξεντίου και συνελήφθη. |
Ο Μηνάς Μηνά συνδέεται επίσης με τις μετακινήσεις και την υποστήριξη του Αυξεντίου την προηγούμενη περίοδο, αλλά δεν περιλαμβάνεται στους τέσσερις συντρόφους που συνελήφθησαν στο κρησφύγετο στις 3 Μαρτίου.
Η περικύκλωση και η διαταγή εξόδου
Οι Βρετανοί κάλεσαν τους κρυμμένους άνδρες να παραδοθούν. Ο Αυξεντίου διέταξε τους τέσσερις συντρόφους του να εξέλθουν, ενώ ο ίδιος παρέμεινε.
Η έξοδός τους έγινε κατόπιν της δικής του επιμονής. Αυτό καταγράφεται ήδη στον Τύπο των ημερών και έχει ιδιαίτερη σημασία: οι σύντροφοί του δεν τον εγκατέλειψαν αυθαίρετα.
Οι ακριβείς ώρες διαφέρουν ανάμεσα στις αφηγήσεις και στις καταθέσεις. Αντίστοιχα, η διάρκεια περιγράφεται συχνά ως οκτάωρη ή δεκάωρη. Ο ασφαλής ιστορικός πυρήνας είναι ότι η αντίσταση συνεχίστηκε επί πολλές ώρες, από το πρωί μέχρι την τελική πυρπόληση.
Η επιστροφή του Αυγουστή Ευσταθίου
Μετά την έξοδο των τεσσάρων και την ανταλλαγή πυρών, οι Βρετανοί χρησιμοποίησαν τον Αυγουστή Ευσταθίου για να επιστρέψει στο κρησφύγετο και να διαπιστώσει την κατάσταση του Αυξεντίου ή να τον πείσει να παραδοθεί.
Ο Ευσταθίου βρήκε τον αρχηγό του ζωντανό και παρέμεινε μαζί του. Η προσωπική του μαρτυρία αποτελεί βασική πηγή για όσα συνέβησαν στο εσωτερικό.
Σύμφωνα με την αφήγησή του, επιδίωκαν να αντέξουν μέχρι να σκοτεινιάσει, ώστε να επιχειρήσουν διαφυγή. Επομένως, η συνέχιση της μάχης συνδεόταν και με συγκεκριμένη προσπάθεια επιβίωσης και εξόδου από τον κλοιό.
Η μάχη και τα βρετανικά πρόσωπα
Στην επιχείρηση συμμετείχαν άνδρες του Duke of Wellington’s Regiment, μαζί με άλλες βρετανικές δυνάμεις.
Στις δημοσιευμένες μαρτυρίες και στα δικαστικά ρεπορτάζ κατονομάζονται ο ελληνόφωνος αξιωματικός John Middleton — Τζον Μίντλετον, ο λοχαγός Newton — Νιούτον, ο στρατιωτικός μάρτυρας William Trinder — Ουίλιαμ Τρίντερ και ο δεκανέας Peter Brown — Πίτερ Μπράουν, ο οποίος σκοτώθηκε κατά τη σύγκρουση.
Ο δημοσιογράφος Robert Egby — Ρόμπερτ Έγκμπι, αυτόπτης μάρτυρας της τελευταίας φάσης, αναφέρει επίσης τον λοχαγό Dennis Shuttleworth — Ντένις Σάτλγουορθ. Το όνομά του συνδέεται στην αφήγηση αυτή με την τοποθέτηση εκρηκτικού φορτίου κοντά στο καταφύγιο.
Η πυρπόληση και ο θάνατος
Όταν η αντίσταση δεν κάμφθηκε, οι βρετανικές δυνάμεις χρησιμοποίησαν βενζίνη και εκρηκτικά, προκαλώντας πυρκαγιά στο κρησφύγετο.
Ο Αυγουστής Ευσταθίου κατόρθωσε να βγει με σοβαρά εγκαύματα. Ο Γρηγόρης Αυξεντίου παρέμεινε μέσα και σκοτώθηκε, λίγες ημέρες μετά τα εικοστά ένατα γενέθλιά του.
Η αφήγηση του Ευσταθίου διασώζει τον τραυματισμό του Αυξεντίου, την προσπάθειά του να τον εμψυχώσει και το ενδιαφέρον του για την οικογένειά του. Οι μεταγενέστερες αποδόσεις των τελευταίων του λέξεων παρουσιάζουν παραλλαγές· δεν αποτελούν ηχογραφημένο διάλογο.
Η σορός, η οικογένεια και η ταφή
Η σορός μεταφέρθηκε στη Λευκωσία. Ο πατέρας του, Πιερής Αυξεντίου, βρέθηκε αντιμέτωπος με την αναγνώριση του νεκρού γιου του. Με την οικογένεια συνδέεται σε αυτή τη διαδικασία ο δικηγόρος Μιχαλάκης Τριανταφυλλίδης.
Στις 4 Μαρτίου 1957 ο Αυξεντίου τάφηκε στις Κεντρικές Φυλακές Λευκωσίας, στον χώρο που είναι γνωστός ως Φυλακισμένα Μνήματα. Οι αποικιακές αρχές απέτρεψαν δημόσια κηδεία στη Λύση, φοβούμενες μαζικές εκδηλώσεις.
Ο τάφος του βρίσκεται στα Φυλακισμένα Μνήματα· στον Μαχαιρά βρίσκεται ο τόπος της τελευταίας μάχης και του θανάτου του.
Οι δικαστικές διαδικασίες
Τη μάχη ακολούθησαν θανατική ανάκριση και διαδικασίες εναντίον των τεσσάρων επιζώντων. Οι κατηγορίες περιλάμβαναν κατοχή όπλων και πυρομαχικών και συμμετοχή στην ομάδα του Αυξεντίου.
Στα δικαστικά ρεπορτάζ αναφέρονται οι δικηγόροι Μιχάλης Μοντάνιος, Γλαύκος Κληρίδης, Μιχαλάκης Τριανταφυλλίδης και Λεύκος Κληρίδης.
Οι καταθέσεις αυτές είναι σημαντικές επειδή καταγράφουν, κοντά στον χρόνο των γεγονότων, την ανακάλυψη του καταφυγίου, τον τραυματισμό του Μπράουν και την επιστροφή του Ευσταθίου. Χρειάζονται παράλληλη ανάγνωση με τις προσωπικές μαρτυρίες και το πλαίσιο της αποικιακής κράτησης.
Ο ανδριάντας, τα μνημεία και το μουσείο
Κοντά στη μονή βρίσκεται ο μεγάλος ανδριάντας του Αυξεντίου, έργο του Νικόλαου Κοτζιαμάνη, ύψους 7,5 μέτρων. Τα αποκαλυπτήρια έγιναν την 1η Μαρτίου 1992, με πρωτοβουλία στην οποία συμμετείχε ο Αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος Α΄.
Ο Γιώργος Κυριάκου δημιούργησε τον συμβολικό Σταυραετό και το μνημείο με την αναφορά στα Μαρμαρένια Αλώνια. Ο Σταυραετός αποκαλύφθηκε στις 2 Μαρτίου 1997.
Το Μουσείο Γρηγόρη Αυξεντίου, πίσω από τον ανδριάντα, δημιουργήθηκε με δαπάνη του Συμβουλίου Ιστορικής Μνήμης Αγώνα ΕΟΚΑ 1955–1959 — ΣΙΜΑΕ και εγκαινιάστηκε στις 26 Φεβρουαρίου 2006 από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Τάσσο Παπαδόπουλο.
Ο «Αποχαιρετισμός» και η ιστορική μνήμη
Η θυσία ενέπνευσε τον Γιάννη Ρίτσο να γράψει το 1957 τον «Αποχαιρετισμό», έναν ποιητικό μονόλογο για τις τελευταίες ώρες του Αυξεντίου. Πρόκειται για λογοτεχνική δημιουργία, όχι για αυτούσια καταγραφή των σκέψεων ή των λόγων του.
Το κρησφύγετο, η μονή, το μουσείο και τα μνημεία διατηρούν διαφορετικές όψεις της ίδιας ιστορίας: την ένοπλη αντίσταση, τη στήριξη από τον τοπικό πληθυσμό, την απόφαση παραμονής, τη διάσωση των τεσσάρων συντρόφων και τον θάνατο του Αυξεντίου.
Πηγές
- Υπουργείο Παιδείας – Γρηγόρης Αυξεντίου, με στοιχεία του Ιδρύματος Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ. 1955-1959: ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΤΙΚΟΣ ΑΓΩΝΑΣ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ
- Υπουργείο Άμυνας – Βιογραφικά στοιχεία και αναφορά στην τελευταία μάχη. Gov.cy
- ΣΙΜΑΕ / Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών – The Gregoris Afxentiou Saga, 2007. publications.gov.cy
- Αρχείο ΕΡΤ–ΡΙΚ – Γρηγόρης Πιερή Αυξεντίου: οικογενειακές και προσωπικές μαρτυρίες. ertnews.gr
- SigmaLive – Μαχαιράς και Αυξεντίου: η σχέση του Ζήδρου με τη μονή. Sigmalive
- Πέτρος Φιλίππου – Συνέντευξη στον Μιχάλη Μιχαήλ: η δική του εκδοχή και άρνηση. mihalismihail.blogspot.com
- Ελευθερία, 6 Μαρτίου 1957 – Ψηφιοποιημένο φύλλο με ρεπορτάζ των γεγονότων. cyprustimes.com
- Robert Egby – The death of a freedom fighter: προσωπική δημοσιογραφική αφήγηση. Agora Dialogue
- Εθνική Φρουρά & Ιστορία, τεύχος 22, 2009 – Μαρτυρίες για τον Αυξεντίου. gov.cy
- Διάλογος – Η άγνωστη δίκη για τον θάνατο του Γρηγόρη Αυξεντίου, με αποδελτίωση του Τύπου του 1957. dialogos.com.cy
- Υπουργείο Παιδείας – Αντώνης Παπαδόπουλος, βιογραφικό και ψευδώνυμο «Άγρας». enimerosi.moec.gov.cy
- Εκκλησία της Κύπρου – Ημέρα μνήμης και ταφή στις 4 Μαρτίου 1957. Εκκλησία της Κύπρου
- Ανοικτό Πανεπιστήμιο Κύπρου, Public Art of Cyprus – Μνημειακό σύνολο Μαχαιρά. Public art of Cyprus
- ΣΙΜΑΕ – Ανακοίνωση για το Μουσείο Γρηγόρη Αυξεντίου και τα εγκαίνια του 2006. schools.ac.cy
- Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης – Ο «Αποχαιρετισμός» του Γιάννη Ρίτσου. Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης
- OpenStreetMap – Χαρτογραφημένη θέση του κρησφύγετου. OpenStreetMap
Grigoris Afxentiou’s Hideout at Machairas – The Last Battle of 3 March 1957 – Cyprus
Text by George Konstantinou
The site of the last battle
On a wooded hillside near Machairas Monastery stands the final hideout of Grigoris Afxentiou, deputy leader of EOKA. Here, on Sunday, 3 March 1957, he refused to surrender to British forces and was killed when his shelter was set on fire following a prolonged battle.
The hideout is preserved as a historic site and place of remembrance. It is a separate location from the museum and the large statue near the monastery.
Mapped location of the hideout: 34.94512, 33.19567 — Google Maps.
Its history connects with the wider Machairas region: mountain camps, monks, couriers, suppliers and residents who supported the guerrilla groups.
From Lysi to the struggle
Grigoris Pieris Afxentiou was born on 22 February 1928 in Lysi, Famagusta. His parents were Pieris Afxentiou and Antonou Afxentiou, and his sister was Chrystallou Afxentiou–Souroulla.
He attended the Reserve Officers’ School in Greece and served as a reserve infantry second lieutenant. His military training proved crucial to his subsequent organisation and training of guerrilla groups.
On 10 June 1955, he secretly married Vasiliki Panayi, known as Vasilou, at Acheiropoietos Monastery. The wedding took place while he was already wanted.
His activities before Machairas
In early 1955, he joined EOKA through its leader, Georgios Grivas–Digenis, and took responsibility for the Famagusta sector. He participated in the operations of 1 April 1955 and subsequently went underground.
He operated in Pentadaktylos and later in Pitsilia and Machairas. During the Battle of Spilia on 11 December 1955, he helped the guerrillas escape the British cordon.
His aliases included Zidros, Aias, Aris, Rigas, Zotos and Antaios. The reward for his capture reached £5,000, indicating the importance the colonial authorities attached to apprehending him.
Afxentiou and Machairas Monastery
His relationship with the monastery depended particularly on Abbot Eirinaios, who provided shelter, supplies and communications. Other monks also participated in this support.
Relevant testimonies mention Georgios Matsis, Charalambos Batarias and the monk who later became Chrysostomos, Metropolitan of Kition. Hierodeacon Savvas was arrested during British searches, while monks Timotheos and Makarios Machairiotis were arrested after the battle.
Eirinaios reported his mistreatment through lawyer Ioannis Clerides. The brotherhood’s assistance therefore carried a real risk of arrest and reprisals.
Kionia, the operation and the disguise
The group used a camp in the Kionia area. SIMAE’s account names forester Christodoulos and the monastery’s carter Petros Philippou among its supporters.
On 29 April 1956, Afxentiou underwent an appendicitis operation in Limassol, at the clinic of Dr Nicos Anastasiades, and recuperated at the monastery. This period is associated with the familiar account of his avoiding recognition by British soldiers while wearing monastic robes and appearing as “Father Chrysanthos”.
Stylianos Lenas, Georgios Matsis and Nicos Spanos also played important roles in the wider organisation of his groups.
The final hideout
Searches in early 1957 made staying inside the monastery increasingly dangerous. A shelter was constructed outside the monastic complex, allowing the group to hide without directly exposing the monastery.
It was a cramped space within the hillside, with a narrow entrance and a roof concealed beneath earth and vegetation. Descriptions mention corrugated metal sheets as part of its covering.
It was neither a comfortable cave nor a large underground headquarters. Its restricted dimensions explain the exceptionally difficult conditions in which the final battle unfolded.
Discovery: information, interrogation and conflicting testimonies
The discovery followed operations, arrests and interrogations. Accounts mention Petros Philippou and men known by the aliases “Pipinos” and “Apostratos”.
The latter are identified in the relevant literature as Yiannis Pavlou and Georgios Loizides. However, accounts of the precise chain of information differ.
Philippou was accused of identifying the site, but denied this in a later interview with journalist Michalis Michail. Historical presentation must distinguish the accusations, accounts of coercion and his denial, without treating every subsequent assertion as an established fact.
The five men in the hideout
When the shelter was discovered, its occupants were:
| Person | Role in the events |
|---|---|
| Grigoris Afxentiou | Group leader; remained and was killed inside the hideout. |
| Avgoustis Efstathiou, “Matrozos” | Returned to the shelter and stayed with him until it was set on fire. |
| Antonis Papadopoulos, “Agras” | Came out on Afxentiou’s orders and was arrested. |
| Fidias Symeonidis | Came out on Afxentiou’s orders and was arrested. |
| Andreas Stylianou | Came out on Afxentiou’s orders and was arrested. |
Minas Mina was also associated with Afxentiou’s movements and support during the preceding period, but was not one of the four companions arrested at the hideout on 3 March.
Encirclement and the order to leave
The British called on the concealed men to surrender. Afxentiou ordered his four companions to come out, while he remained inside.
Their departure followed his insistence. This was already recorded in contemporary newspapers and is particularly important: his companions did not leave him on their own initiative.
Exact times differ between accounts and testimonies. The duration is likewise often described as eight or ten hours. The secure historical core is that resistance continued for many hours, from the morning until the final burning of the shelter.
The return of Avgoustis Efstathiou
After the four emerged and firing was exchanged, the British sent Avgoustis Efstathiou back into the hideout to establish Afxentiou’s condition or persuade him to surrender.
Efstathiou found his leader alive and stayed with him. His personal testimony is a principal source for events inside the shelter.
According to his account, they intended to hold out until darkness and then attempt an escape. Continuing the battle therefore also involved a specific effort to survive and break through the cordon.
The battle and the British personnel
Men of the Duke of Wellington’s Regiment, together with other British forces, participated in the operation.
Published accounts and court reports name Greek-speaking officer John Middleton, Captain Newton, military witness William Trinder, and Corporal Peter Brown, who was killed during the engagement.
Journalist Robert Egby, an eyewitness to the final phase, also names Captain Dennis Shuttleworth. In that account, Shuttleworth is associated with placing an explosive charge near the shelter.
The burning and Afxentiou’s death
When resistance continued, British forces used petrol and explosives, setting the hideout on fire.
Avgoustis Efstathiou escaped with serious burns. Grigoris Afxentiou remained inside and was killed, only days after his twenty-ninth birthday.
Efstathiou’s account preserves Afxentiou’s wounding, his attempts to encourage his companion and his concern for his family. Subsequent versions of his final words vary: they are not a recorded conversation.
His body, family and burial
The body was taken to Nicosia. His father, Pieris Afxentiou, faced the identification of his dead son. Lawyer Michalakis Triantafyllides was associated with the family during this process.
On 4 March 1957, Afxentiou was buried at Nicosia Central Prison, in the area known as the Imprisoned Graves. The colonial authorities prevented a public funeral in Lysi, fearing mass demonstrations.
His grave is at the Imprisoned Graves; Machairas is the site of his last battle and death.
The legal proceedings
The battle was followed by an inquest and proceedings against the four survivors. Charges included possession of arms and ammunition and membership of Afxentiou’s group.
Court reports name lawyers Michalis Montanios, Glafcos Clerides, Michalakis Triantafyllides and Lefkos Clerides.
These testimonies are important because they record, close to the events, the discovery of the shelter, Brown’s wounding and Efstathiou’s return. They require consideration alongside personal accounts and the circumstances of colonial detention.
The statue, memorials and museum
Near the monastery stands Afxentiou’s large statue, created by Nikolaos Kotziamanis, measuring 7.5 metres in height. It was unveiled on 1 March 1992, following an initiative involving Archbishop Chrysostomos I.
George Kyriacou created the symbolic Eagle of Machairas and the memorial referring to the Marble Threshing Floors of Greek tradition. The Eagle was unveiled on 2 March 1997.
The Grigoris Afxentiou Museum, behind the statue, was funded by the Council for the Historical Memory of the EOKA Struggle 1955–1959 — SIMAE and inaugurated on 26 February 2006 by President Tassos Papadopoulos.
“Farewell” and historical memory
The sacrifice inspired Yiannis Ritsos to write “Farewell” — “Apochairetismos” — in 1957, a poetic monologue about Afxentiou’s final hours. It is a literary work, rather than a verbatim record of his thoughts or speech.
The hideout, monastery, museum and memorials preserve different aspects of the same history: armed resistance, support from the local population, the decision to remain, the survival of four companions and Afxentiou’s death.
Sources
- Ministry of Education – Grigoris Afxentiou, using material from the Foundation of the EOKA Liberation Struggle. 1955-1959: ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΤΙΚΟΣ ΑΓΩΝΑΣ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ
- Ministry of Defence – Biography and account of the last battle. Gov.cy
- SIMAE / Press and Information Office – The Gregoris Afxentiou Saga, 2007. publications.gov.cy
- ERT–CyBC Archive – Grigoris Pieris Afxentiou: family and personal testimonies. ertnews.gr
- SigmaLive – Machairas and Afxentiou: his relationship with the monastery. Sigmalive
- Petros Philippou – Interview with Michalis Michail: his account and denial. mihalismihail.blogspot.com
- Eleftheria, 6 March 1957 – Digitised contemporary newspaper. cyprustimes.com
- Robert Egby – The death of a freedom fighter: personal journalistic account. Agora Dialogue
- National Guard & History, issue 22, 2009 – Testimonies concerning Afxentiou. gov.cy
- Dialogos – Legal proceedings following Afxentiou’s death, drawing on the 1957 press. dialogos.com.cy
- Ministry of Education – Antonis Papadopoulos and the alias “Agras”. enimerosi.moec.gov.cy
- Church of Cyprus – Commemoration and burial on 4 March 1957. Εκκλησία της Κύπρου
- Open University of Cyprus, Public Art of Cyprus – Machairas commemoration site. Public art of Cyprus
- SIMAE – Notice recording the museum’s inauguration in 2006. schools.ac.cy
- Michael Cacoyannis Foundation – Yiannis Ritsos’s “Farewell”. Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης
- OpenStreetMap – Mapped location of the hideout.
