Ιερός Ναός Αγίας Βαρβάρας στον Οίκο Μαραθάσας – Saint Barbara Church in Oikos, Marathasa, Cyprus

 See also

Χωριό Οίκος Μαραθάσας - Oikos village - Cyprus

List of Churches and Monasteries of Cyprus Documented on the Biodiversity of Cyprus Blog – Organized Catalog - Εκκλησίες και Μοναστήρια της Κύπρου που Υπάρχουν στο Blog Biodiversity of Cyprus – Οργανωμένος Κατάλογος

Κατάλογος εκκλησιών και μοναστηριών που έχουν καταγραφεί και φωτογραφηθεί στο ιστολόγιο. / Catalogue of churches and monasteries documented and photographed on the blog.

Organized links for everything on this blog – Οργανωμένοι σύνδεσμοι για όλα σε αυτό το ιστολόγιο

Photos George Konstantinou 10/11/2026

Below in English

Κείμενο George Konstantinou

Ο ενοριακός ναός του Οίκου

Ο Ιερός Ναός της Αγίας Βαρβάρας είναι ο ενοριακός ναός του Οίκου Μαραθάσας, στην επαρχία Λευκωσίας. Υπάγεται στην Ιερά Μητρόπολη Μόρφου, στην Αρχιερατική Περιφέρεια Μαραθάσας, και αποτελεί βασικό σημείο της θρησκευτικής ζωής της κοινότητας.

Ο ναός βρίσκεται μέσα στον πυκνοδομημένο οικισμό, ανάμεσα σε κατοικίες που ακολουθούν την έντονη κλίση του εδάφους. Η πέτρινη τοιχοποιία και η μεγάλη δίρριχτη στέγη του τον καθιστούν χαρακτηριστικό κτίσμα του χωριού, συνδεδεμένο με το ορεινό τοπίο και την οικοδομική παράδοση της περιοχής.

Ιστορία και ανέγερση

Στη μελέτη εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής που δημοσιεύει η Ιερά Μητρόπολη Μόρφου, η ανέγερση της Αγίας Βαρβάρας στον Οίκο χρονολογείται στο 1906, κατά την Αγγλοκρατία. Αναφέρεται επίσης ότι ο νεότερος ναός αντικατέστησε παλαιότερη εκκλησία στην ίδια θέση.

Η ιστορία της λατρείας στον χώρο, επομένως, προηγείται του σημερινού οικοδομήματος. Η αντικατάσταση του παλαιότερου ναού εντάσσεται στο ευρύτερο φαινόμενο ανέγερσης μεγαλύτερων ενοριακών εκκλησιών στην Κύπρο κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα.

Αρχιτεκτονική και εξωτερική μορφή

Η Αγία Βαρβάρα κατατάσσεται στον τύπο της μονόκλιτης βασιλικής. Η επιμήκης μορφή της καλύπτεται εξωτερικά από δίρριχτη κεραμοσκεπή, ενώ στην τοιχοποιία διακρίνονται οξυκόρυφα τόξα και ανοίγματα. Τα στοιχεία αυτά συνδέουν το κτίριο με τη ναοδομία της εποχής του.

Η χρήση ακανόνιστης πέτρας, σε συνδυασμό με τους ανοιχτόχρωμους λαξευτούς λίθους που πλαισιώνουν τα τόξα και τα ανοίγματα, δημιουργεί έντονη εναλλαγή υλικών και χρωμάτων. Σύμφωνα με δημοσιευμένη τοπική περιγραφή, για την οικοδόμησή του χρησιμοποιήθηκαν πέτρες από τον γειτονικό ποταμό.

Ο ναός είναι προσαρμοσμένος στο απότομο ανάγλυφο του Οίκου. Η υπερυψωμένη αυλή και οι τοίχοι αντιστήριξης αναδεικνύουν τις κατασκευαστικές απαιτήσεις της πλαγιάς, όπου ο διαθέσιμος επίπεδος χώρος είναι περιορισμένος.

Η Αγία Βαρβάρα και η εορτή της

Η εκκλησία είναι αφιερωμένη στην Αγία Μεγαλομάρτυρα Βαρβάρα, της οποίας η μνήμη τιμάται στις 4 Δεκεμβρίου. Η αγία θεωρείται προστάτιδα της κοινότητας και η ετήσια πανήγυρη αποτελεί σημαντική ημέρα για τους κατοίκους και τους αποδήμους του χωριού.

Η συνέχιση της λατρευτικής ζωής τεκμηριώνεται από τις επίσημες ανακοινώσεις της Μητρόπολης Μόρφου. Για την πανήγυρη του 2025 ανακοινώθηκαν εσπερινός την παραμονή και πανηγυρική Θεία Λειτουργία ανήμερα της εορτής, προϊσταμένου του Μητροπολίτη Μόρφου Νεοφύτου.

Στην κυπριακή θρησκευτική παράδοση η Αγία Βαρβάρα συνδέθηκε ιδιαίτερα με την προστασία από αιφνίδιο θάνατο, καθώς και από κινδύνους που σχετίζονται με κεραυνούς και καταιγίδες.

Οι εργασίες στη στέγη το 2026

Στις 27 Αυγούστου 2026, η Ιερά Μητρόπολη Μόρφου ανακοίνωσε την έναρξη εργασιών για την αντικατάσταση της στέγης του ναού. Η ανακοίνωση υπογράμμιζε τη σημασία της συμμετοχής της κοινότητας στη διατήρηση του εκκλησιαστικού της κτιρίου.

Η παρέμβαση αυτή αποτελεί νεότερο σταθμό στην ιστορία της εκκλησίας. Η συντήρηση της στέγης είναι ουσιαστική για την προστασία του οικοδομήματος και τη συνέχιση της χρήσης του από τις επόμενες γενιές.

Το θρησκευτικό και φυσικό περιβάλλον

Η Αγία Βαρβάρα αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου συνόλου θρησκευτικών τόπων του Οίκου. Η Μητρόπολη Μόρφου καταγράφει επίσης το καθολικό του Αγίου Νικολάου, το παρεκκλήσι του Τιμίου Προδρόμου, το εξωκλήσι της Παναγίας Αγνιώτισσας και προσκυνητάρια συνδεδεμένα με την Αγία Βαρβάρα και τον Άγιο Ιωάννη τον Λαμπαδιστή.

Ο οικισμός βρίσκεται στην ανατολική πλαγιά της κοιλάδας του ποταμού Σέτραχου. Το ποτάμι, οι απότομες πλαγιές και το φράγμα Καλοπαναγιώτη και η κοιλάδα Μαραθάσας συνθέτουν το φυσικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύχθηκε η κοινότητα.

Η Αγία Βαρβάρα διατηρεί ιδιαίτερη αξία ως ενεργός ενοριακός ναός και ως δείγμα της εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής των αρχών του 20ού αιώνα. Η θέση της μέσα στον οικισμό συνδέει την ιστορία της με την καθημερινή ζωή και τη συλλογική μνήμη των κατοίκων.

Πηγές

• Ιερά Μητρόπολις Μόρφου – Οίκος Μαραθάσας: ενορία και θρησκευτικά μνημεία της κοινότητας. Ιερά Μητρόπολις Μόρφου
• Ιερά Μητρόπολις Μόρφου – Εκκλησιαστική αρχιτεκτονική, 13ος–20ός αιώνας: χρονολόγηση στο 1906, αρχιτεκτονικός τύπος και αντικατάσταση παλαιότερου ναού. 20ος αιώνας)
• Ιερά Μητρόπολις Μόρφου – Έναρξη εργασιών αντικατάστασης της στέγης, 27 Αυγούστου 2026. Ιερά Μητρόπολις Μόρφου
• Ιερά Μητρόπολις Μόρφου – Πανήγυρις Αγίας Βαρβάρας στον Οίκο, 2025. Ιερά Μητρόπολις Μόρφου
• Εκκλησία της Κύπρου – Η Αγία Βαρβάρα στην κυπριακή παράδοση. archive.churchofcyprus.org.cy
• IX–Andromeda – Οίκος Μαραθάσας: τοπική περιγραφή του ναού και του τοπίου. Nicosia
• Biodiversity of Cyprus – Χωριό Οίκος Μαραθάσας.

---

Saint Barbara Church in Oikos, Marathasa, Cyprus

Text by George Konstantinou

The parish church of Oikos

The Church of Saint Barbara is the parish church of Oikos village in Marathasa, in Nicosia District. It belongs to the Holy Metropolis of Morphou, within the ecclesiastical district of Marathasa, and is a central part of the community’s religious life.

The church stands within the densely built settlement, among houses following the steep slope. Its stone masonry and large gabled roof make it a distinctive village building, closely associated with the mountain landscape and the area’s building traditions.

History and construction

The study of ecclesiastical architecture published by the Holy Metropolis of Morphou dates Saint Barbara Church in Oikos to 1906, during British rule. It also records that the newer church replaced an earlier church on the same site.

The history of worship at this location therefore predates the present building. The replacement of the earlier church belongs to the broader development of larger parish churches in Cyprus during the nineteenth and early twentieth centuries.

Architecture and exterior

Saint Barbara is classified as a single-aisled basilica. Its elongated structure is externally covered by a tiled gabled roof, while pointed arches and openings are evident in its masonry. These features connect the building with the church architecture of its period.

Irregular stonework, combined with pale dressed stone framing the arches and openings, creates a marked contrast of materials and colours. According to a published local description, stones from the neighbouring river were used in its construction.

The church is adapted to Oikos’s steep terrain. Its raised courtyard and retaining walls demonstrate the construction demands of the hillside, where level ground is limited.

Saint Barbara and her feast day

The church is dedicated to Saint Barbara the Great Martyr, whose feast is celebrated on 4 December. She is regarded as the community’s patron saint, and the annual celebration is an important occasion for residents and people originating from the village.

The continuation of worship is documented in official announcements by the Metropolis of Morphou. For the 2025 celebration, these announced vespers on the eve of the feast and a festive Divine Liturgy on the day itself, presided over by Metropolitan Neophytos of Morphou.

In Cypriot religious tradition, Saint Barbara became particularly associated with protection against sudden death and dangers related to lightning and storms.

Roof works in 2026

On 27 August 2026, the Holy Metropolis of Morphou announced the start of work to replace the church roof. The announcement emphasised the importance of community participation in preserving its church building.

This intervention represents a recent milestone in the church’s history. Maintaining the roof is essential for protecting the structure and ensuring its continued use by future generations.

Religious and natural surroundings

Saint Barbara forms part of a wider group of religious sites in Oikos. The Metropolis of Morphou also records the monastic church of Saint Nicholas, the chapel of Saint John the Baptist, the rural church of Panagia Agniotissa, and shrines associated with Saint Barbara and Saint John Lampadistis.

The settlement occupies the eastern slope of the Setrachos River valley. The river, steep hillsides and Kalopanagiotis Dam and Marathasa Valley form the natural setting in which the community developed.

Saint Barbara retains particular value as an active parish church and an example of early twentieth-century ecclesiastical architecture. Its position within the settlement connects its history with residents’ everyday lives and collective memory.

Sources

• Holy Metropolis of Morphou – Oikos, Marathasa: parish and local religious monuments. Ιερά Μητρόπολις Μόρφου
• Holy Metropolis of Morphou – Ecclesiastical Architecture, Thirteenth–Twentieth Centuries: construction date of 1906, architectural type and replacement of an earlier church. 20ος αιώνας)
• Holy Metropolis of Morphou – Start of roof replacement works, 27 August 2026. Ιερά Μητρόπολις Μόρφου
• Holy Metropolis of Morphou – Saint Barbara’s Feast in Oikos, 2025. Ιερά Μητρόπολις Μόρφου
• Church of Cyprus – Saint Barbara in Cypriot Tradition. archive.churchofcyprus.org.cy
• IX–Andromeda – Oikos, Marathasa: local description of the church and landscape. Nicosia
• Biodiversity of Cyprus – Oikos Village, Marathasa.

Το χωριό Απλίκι Ορεινής – Το μικρό χωριό της Πιτσιλιάς, ο παλαιός οικισμός και η κοιλάδα της Μαρούλλενας – Apliki Oreinis Village, Pitsilia, Cyprus

 See also

Κατάλογος Δήμων και Κοινοτήτων της Κύπρου - List of Municipalities and Communities of Cyprus

Πλήρης κατάλογος των δήμων και κοινοτήτων της Κυπριακής Δημοκρατίας. / Complete list of the municipalities and communities of the Republic of Cyprus.

Organized links for everything on this blog – Οργανωμένοι σύνδεσμοι για όλα σε αυτό το ιστολόγιο

Photos George Konstantinou 10/11/2026

Below in English

Κείμενο George Konstantinou

Τοποθεσία και ορεινό τοπίο

Το Απλίκι Ορεινής είναι μικρό χωριό της επαρχίας Λευκωσίας, στη γεωγραφική περιφέρεια της Πιτσιλιάς, στο ανατολικό τμήμα της οροσειράς του Τροόδους. Βρίσκεται περίπου 2,5 χιλιόμετρα βορειοανατολικά του Παλαιχωρίου, σε υψόμετρο γύρω στα 720 μέτρα. Η ονομασία «Απλίκι Ορεινής» το διακρίνει από το ομώνυμο Απλίκι της περιοχής Λεύκας.

Ο οικισμός απλώνεται δυτικά του ποταμού Μαρούλλενα, μέσα σε έντονο ανάγλυφο με απότομες πλαγιές και στενές κοιλάδες. Η γειτνίασή του με το Παλαιχώρι και τον Φαρμακά το εντάσσει σε ένα σύνολο μικρών ορεινών κοινοτήτων με κοινές αγροτικές και πολιτιστικές καταβολές.

Χαρτογραφικό σημείο του οικισμού: 34.93098, 33.11722 — Απλίκι Ορεινής στο Google Maps.

Η ονομασία και οι ιστορικές μαρτυρίες

Η ονομασία συνδέεται ετυμολογικά με την παλαιότερη λέξη «απλίκιν», η οποία χρησιμοποιήθηκε με σημασίες όπως στρατόπεδο, αγροτική κατοικία ή εξοχικό κτήμα. Ο Σίμος Μενάρδος συνέδεσε ειδικότερα τόσο το Απλίκι Ορεινής όσο και το Απλίκι Λεύκας με εξοχικά κτήματα. Η ερμηνεία αυτή αφορά την προέλευση του τοπωνυμίου και δεν καθορίζει από μόνη της τη χρονολογία ίδρυσης του χωριού.

Σαφής τεκμηρίωση της ύπαρξης του οικισμού παρέχεται από την οθωμανική περιουσιολογική απογραφή του 1832/33. Το χωριό καταγράφεται ως Aplic, στον ναχιγιέ Ορεινής, με εννέα νοικοκυριά. Στις περιουσίες περιλαμβάνονταν αμπέλια και κήποι, στοιχεία που φανερώνουν τον αγροτικό χαρακτήρα της κοινότητας ήδη κατά τον 19ο αιώνα.

Το παλαιό Απλίκι και η μετοίκηση

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ύπαρξη του παλαιού Απλικιού, περίπου δύο χιλιόμετρα νοτιότερα από τον σημερινό οικισμό. Τα κατάλοιπα των κατοικιών διατηρούν τη μνήμη μιας διαφορετικής χωροθέτησης του χωριού και της μετακίνησης των κατοίκων στη νεότερη θέση.

Πολύτιμη μαρτυρία αποτελεί η αρχειακή κινηματογράφηση του ΡΙΚ με τίτλο «Απλίκι – Μετοίκηση – Δηλώσεις – 1973», η οποία διασώζεται στον «Ψηφιακό Ηρόδοτο». Περιλαμβάνει εικόνες από τον παλαιό οικισμό και μαρτυρίες κατοίκων, μαζί με σκηνές της καθημερινής ζωής. Το υλικό αυτό προσφέρει άμεση σύνδεση με την προφορική ιστορία του χωριού, πέρα από τις μεταγενέστερες περιγραφές.

Στην περιοχή του παλαιού οικισμού αναφέρεται η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου. Τοπικές περιγραφές συνδέουν επίσης την περιοχή με κρησφύγετο του Γρηγόρη Αυξεντίου κατά τον αγώνα της ΕΟΚΑ.

Ο ναός των Αγίων Ρηγίνου και Ορέστη

Κεντρική θέση στη θρησκευτική ζωή του Απλικιού κατέχει ο ναός των Αγίων Ρηγίνου και Ορέστη. Η ενορία υπάγεται στην Ιερά Μητρόπολη Ταμασού και Ορεινής, στην Αρχιερατική Περιφέρεια Παλαιχωρίου.

Σύμφωνα με δημοσιευμένη περιγραφή του μνημείου, ο σημερινός ναός ανεγέρθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και ακολουθεί τον σταυροειδή εγγεγραμμένο τύπο με τρούλο. Η κοινή μνήμη των δύο αγίων τιμάται στις 20 Αυγούστου.

Η σύνδεση των αγίων με την περιοχή είναι παλαιότερη από τον σύγχρονο ναό. Εκκλησιαστικές αναφορές μνημονεύουν ερείπια παλαιότερου ναού τους στην περιοχή. Οι παραδόσεις για την παρουσία και τη δράση τους αποτελούν μέρος της θρησκευτικής κληρονομιάς του Απλικιού.

Η Μαρούλλενα και το παλιό γεφύρι

Ο ποταμός Μαρούλλενα αποτελεί βασικό στοιχείο της γεωγραφίας του χωριού. Το υδρογραφικό δίκτυο της περιοχής συγκεντρώνει νερά από τις γύρω ορεινές πλαγιές και συνδέεται με τη λεκάνη του ποταμού Ακακίου.

Οι αναβαθμίδες της στενής κοιλάδας πρόσφεραν χώρο για καλλιέργειες, ενώ οι απότομες πλαγιές περιόριζαν την έκταση της διαθέσιμης γεωργικής γης. Νότια του σημερινού οικισμού βρίσκεται παλιό πέτρινο γεφύρι πάνω από τη Μαρούλλενα, το οποίο συνδέεται με τη διαδρομή προς το παλαιό Απλίκι. Αποτελεί στοιχείο της παλαιότερης επικοινωνίας και μετακίνησης μέσα στην κοιλάδα.

Το κοντινό φράγμα Παλαιχωρίου–Καμπιού

Ανατολικά του χωριού βρίσκεται το φράγμα Παλαιχωρίου–Καμπιού, κοντά στο Απλίκι. Τέθηκε σε λειτουργία το 1973, είναι φράγμα βαρύτητας και έχει ονομαστική χωρητικότητα 620.000 κυβικών μέτρων.

Πρόκειται για σημαντικό έργο αποθήκευσης νερού για τη γεωργία της περιοχής. Η παρουσία του συμπληρώνει την εικόνα ενός τόπου όπου η εγκατάσταση των ανθρώπων και η καλλιέργεια της γης συνδέθηκαν στενά με τη διαθεσιμότητα και τη διαχείριση του νερού.

Πληθυσμός και εξέλιξη της κοινότητας

Τα πληθυσμιακά στοιχεία αποτυπώνουν τη μικρή κλίμακα του χωριού και τις μεταβολές που γνώρισε κατά τον τελευταίο ενάμιση αιώνα.

Έτος	Κάτοικοι
1881	68
1891	69
1901	83
1911	93
1921	92
1931	93
1946	118
1960	120
1973	130
1976	156
1982	115
1992	104
2001	80
2011	87
2021	65

Το Αρχείο Παραδοσιακής Αρχιτεκτονικής της Κύπρου καταχωρίζει επιπλέον 124 κατοίκους για το 1956. Η μεγαλύτερη τιμή του παραπάνω πίνακα καταγράφεται το 1976, ενώ τις επόμενες δεκαετίες παρατηρείται γενικότερη μείωση, με μικρή ανάκαμψη μεταξύ 2001 και 2011.

Η ζωή και η κληρονομιά του χωριού

Η ιστορία του Απλικιού συνδέεται με τη μικρή γεωργική ιδιοκτησία, τα αμπέλια, τους κήπους και την αξιοποίηση του περιορισμένου καλλιεργήσιμου χώρου. Οι κατοικίες, οι εκκλησίες, το γεφύρι και τα κατάλοιπα του παλαιού οικισμού αποτελούν διαφορετικές όψεις αυτής της ιστορίας.

Στον νεότερο οικισμό αναφέρονται κοινοτικό πάρκο, πολιτιστικό κέντρο, καφενείο και αθλητικός χώρος. Μαζί με τον ενοριακό ναό συγκροτούν σημεία συνάντησης και συλλογικής ζωής της μικρής κοινότητας.

Το Απλίκι προσφέρει ενδιαφέρον για τη μελέτη της ορεινής υπαίθρου: η σχέση παλαιού και νέου οικισμού, οι μαρτυρίες των κατοίκων και το τοπίο της κοιλάδας επιτρέπουν να προσεγγίσουμε την ιστορία του ως ιστορία ανθρώπων που προσαρμόστηκαν στις δυνατότητες και στους περιορισμούς του τόπου τους.

Πηγές

• Cyprus Highlights – Απλίκι, με αναφορά ως πηγή στο Κοινοτικό Συμβούλιο Απλικιού: γεωγραφία, ποτάμι και αγροτικό τοπίο. Cyprus Highlights
• Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια – Απλίκι Λεύκας: ετυμολογική αναφορά που περιλαμβάνει ρητά και το Απλίκι Ορεινής. polignosi.com
• Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο – Απλίκι στην οθωμανική περιουσιολογική απογραφή του 1832/33. cyprus1833.hua.gr
• ΡΙΚ, Ψηφιακός Ηρόδοτος – Απλίκι: Μετοίκηση, δηλώσεις, 1973. Αρχειακό Μαγνητοσκοπημένο Υλικό
• Ιερά Μητρόπολη Ταμασού και Ορεινής – Απλίκι και Εκκλησία της Κύπρου – Άγιοι Ρηγίνος και Ορέστης. Ιερά Μητρόπολη Ταμασού και Ορεινής
• Εκκλησία της Κύπρου – Κείμενο για τον Άγιο Ρηγίνο και την τοπική εκκλησιαστική παράδοση.
• IX–Andromeda – Απλίκι Ορεινής και Ναός Αγίων Ρηγίνου και Ορέστη: τοπικές περιγραφές οικισμού και μνημείων. Λευκωσία
• Cyprus Alive – Απλίκι: κοινοτικοί χώροι.
• Αρχείο Παραδοσιακής Αρχιτεκτονικής της Κύπρου – Απλίκι Ορεινής: ιστορικά πληθυσμιακά στοιχεία. Στοιχεία απογραφής 2021. vernarch.ac.cy
• Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων / Ψηφιακή Αψίδα ΤΕΠΑΚ – Φράγμα Παλαιχωρίου–Καμπιού. Αψίδα
• Mapcarta / OpenStreetMap – Χαρτογραφική θέση Απλικιού. Nicosia, Cyprus

---

Apliki Oreinis – The Small Village of Pitsilia, Its Old Settlement and the Maroullena Valley

Text by George Konstantinou

Location and mountain landscape

Apliki Oreinis is a small village in Nicosia District, within the geographical region of Pitsilia, in the eastern part of the Troodos mountain range. It lies approximately 2.5 kilometres northeast of Palaichori, at an elevation of around 720 metres. The name “Apliki Oreinis” distinguishes it from the settlement of the same name near Lefka.

The village extends west of the Maroullena River, in rugged terrain characterised by steep slopes and narrow valleys. Its proximity to Palaichori and Farmakas places it within a group of small mountain communities sharing agricultural and cultural traditions.

Mapped location of the settlement: 34.93098, 33.11722 — Apliki Oreinis on Google Maps.

The name and historical records

The name is etymologically associated with the older word “aplikin”, used with meanings including a military camp, rural residence or country estate. Simos Menardos specifically associated both Apliki Oreinis and Apliki near Lefka with country estates. This interpretation concerns the origin of the place name and does not, by itself, establish when the village was founded.

Clear evidence of the settlement’s existence is provided by the Ottoman property survey of 1832/33. The village appears as Aplic, in the administrative district of Oreini, with nine households. Recorded properties included vineyards and gardens, demonstrating the community’s agricultural character during the nineteenth century.

Old Apliki and the relocation

A particularly interesting feature is Old Apliki, approximately two kilometres south of the present settlement. The remains of its houses preserve the memory of the village’s earlier location and the movement of its inhabitants to the newer site.

An important historical record is the CyBC archival film entitled “Apliki – Relocation – Statements – 1973”, preserved in the Digital Herodotus archive. It includes footage of the old settlement and residents’ testimonies, alongside scenes of everyday life. This material provides a direct connection with the village’s oral history, beyond later descriptions.

The church of Agios Georgios — Saint George is recorded in the area of the old settlement. Local accounts also associate the area with a hideout used by Grigoris Afxentiou during the EOKA struggle.

The Church of Saints Riginos and Orestis

The Church of Saints Riginos and Orestis occupies a central place in Apliki’s religious life. The parish belongs to the Holy Metropolis of Tamasos and Oreini, within the ecclesiastical district of Palaichori.

According to a published description of the building, the present church was erected in the late 1960s and follows a domed, cross-in-square design. The two saints share a feast day on 20 August.

Their association with the area predates the modern church. Ecclesiastical accounts mention the ruins of an earlier church dedicated to them nearby. Traditions concerning their presence and activities form part of Apliki’s religious heritage.

The Maroullena River and the old bridge

The Maroullena River is a defining geographical feature of the village. The local drainage network collects water from the surrounding mountain slopes and forms part of the Akaki River basin.

Terraces along the narrow valley provided space for cultivation, while the steep slopes limited the amount of available agricultural land. South of the present settlement, an old stone bridge crosses the Maroullena and is associated with the route towards Old Apliki. It preserves an element of the valley’s earlier network of communication and movement.

Nearby Palaichori–Kampi Dam

East of the village lies Palaichori–Kampi Dam, near Apliki. It entered operation in 1973, is a gravity dam and has a nominal capacity of 620,000 cubic metres.

It is an important water-storage project serving agriculture in the area. Its presence complements the picture of a landscape in which human settlement and cultivation have been closely linked to the availability and management of water.

Population and community development

Population records illustrate the village’s small size and the changes it has experienced over the past century and a half.

Year	Inhabitants
1881	68
1891	69
1901	83
1911	93
1921	92
1931	93
1946	118
1960	120
1973	130
1976	156
1982	115
1992	104
2001	80
2011	87
2021	65

The Cyprus Traditional Architecture Archive additionally records 124 inhabitants for 1956. The highest figure in the table occurs in 1976. Subsequent decades show an overall decline, with a small recovery between 2001 and 2011.

Village life and heritage

Apliki’s history is associated with small agricultural holdings, vineyards, gardens and the use of limited cultivable land. Its houses, churches, bridge and the remains of the old settlement represent different aspects of this history.

Descriptions of the newer settlement record a community park, cultural centre, coffee shop and sports ground. Together with the parish church, these serve as places of gathering and community life.

Apliki offers an interesting setting for studying the mountain countryside: the relationship between the old and new settlements, residents’ testimonies and the valley landscape allow its history to be approached through the lives of people who adapted to the opportunities and constraints of their surroundings.

Sources

• Cyprus Highlights – Apliki, crediting Apliki Community Council: geography, river and agricultural landscape. Cyprus Highlights
• Great Cyprus Encyclopaedia – Apliki near Lefka: etymological discussion explicitly including Apliki Oreinis. polignosi.com
• Harokopio University – Apliki in the Ottoman property survey of 1832/33. cyprus1833.hua.gr
• CyBC, Digital Herodotus – Apliki: Relocation, Statements, 1973. Αρχειακό Μαγνητοσκοπημένο Υλικό
• Holy Metropolis of Tamasos and Oreini – Apliki and Church of Cyprus – Saints Riginos and Orestis. Ιερά Μητρόπολη Ταμασού και Ορεινής
• Church of Cyprus – Saint Riginos and the local ecclesiastical tradition.
• IX–Andromeda – Apliki Oreinis and Church of Saints Riginos and Orestis: local descriptions of the settlement and monuments. Λευκωσία
• Cyprus Alive – Apliki: community facilities.
• Cyprus Traditional Architecture Archive – Apliki Oreinis: historical population figures. 2021 census figures. vernarch.ac.cy
• Water Development Department / CUT Apsida – Palaichori–Kampi Dam. Αψίδα
• Mapcarta / OpenStreetMap – Apliki’s mapped location. 

Ιερός Ναός Προόδου του Τιμίου Σταυρού στον Πεδουλά – Church of the Procession of the Holy Cross in Pedoulas, Cyprus

 See also

Το χωριό Πεδουλάς της επαρχίας Λευκωσίας - The village of Pedoulas - Cyprus

List of Churches and Monasteries of Cyprus Documented on the Biodiversity of Cyprus Blog – Organized Catalog - Εκκλησίες και Μοναστήρια της Κύπρου που Υπάρχουν στο Blog Biodiversity of Cyprus – Οργανωμένος Κατάλογος

Κατάλογος εκκλησιών και μοναστηριών που έχουν καταγραφεί και φωτογραφηθεί στο ιστολόγιο. / Catalogue of churches and monasteries documented and photographed on the blog.

Organized links for everything on this blog – Οργανωμένοι σύνδεσμοι για όλα σε αυτό το ιστολόγιο

Photos George Konstantinou 10/11/2026

Below in English

Κείμενο George Konstantinou

Θέση και ιστορία

Ο Ιερός Ναός της Προόδου του Τιμίου Σταυρού είναι η κεντρική εκκλησία του Πεδουλά, στην επαρχία Λευκωσίας. Δεσπόζει στον οικισμό και αποτελεί ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα οικοδομήματα της ορεινής κοιλάδας Μαραθάσας.

Η ανέγερσή του άρχισε το 1933 και ολοκληρώθηκε το 1935. Το μέγεθος και η προβεβλημένη θέση του αποτυπώνουν τη σημασία που απέδωσε η κοινότητα στον κεντρικό της ναό.

Αρχιτεκτονική και εξωτερική εμφάνιση

Το οικοδόμημα ξεχωρίζει από τον μεγάλο κεντρικό τρούλο και τα δύο ψηλά καμπαναριά που πλαισιώνουν την κύρια πρόσοψη. Οι λευκές επιφάνειες συνδυάζονται με κόκκινες λεπτομέρειες στα τόξα και κεραμοσκεπείς στέγες.

Στην πρόσοψη διακρίνονται μεγάλο τοξωτό άνοιγμα με διάτρητα σταυρόμορφα στοιχεία και είσοδος με τρία τόξα που στηρίζονται σε κίονες. Τα ψηλά παράθυρα του κεντρικού τμήματος τονίζουν την κατακόρυφη ανάπτυξη του ναού.

Η μνημειακή του κλίμακα διαμορφώνει τον ορίζοντα του χωριού, ενώ οι διαδοχικοί όγκοι των στεγών προσαρμόζονται στη σύνθετη διάταξη του οικοδομήματος.

Ο σταυρός και το Τίμιο Ξύλο

Στον ναό φυλάσσεται σταυρός που, σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, περιέχει τεμάχιο Τιμίου Ξύλου. Η κοινοτική παρουσίαση περιγράφει αργυρεπίχρυσο κάλυμμα του 17ου αιώνα, με σκηνές των Παθών, και αργυρό κάλυμμα του 19ου αιώνα με τον Εσταυρωμένο.

Η μεταφορά του κειμηλίου από την Κωνσταντινούπολη διασώζεται ως τοπική παράδοση.

Αγιογραφίες και καλλιτεχνικός διάκοσμος

Η εικονογράφηση συνδέεται με σημαντικούς δημιουργούς του 20ού αιώνα:

• Η Πλατυτέρα, του 1959, αποδίδεται στον Σολωμό Φραγκουλίδη.
• Ο τρούλος και το τύμπανο αγιογραφήθηκαν από τον μοναχό Καλλίνικο Σταυροβουνιώτη.
• Η υπόλοιπη αγιογράφηση αποδίδεται στον μοναχό Ιγνάτιο, κατά τη δεκαετία του 1980.

Το ξύλινο τέμπλο και οι φορητές εικόνες συμπληρώνουν τον εσωτερικό διάκοσμο.

Η εορτή της Προόδου του Τιμίου Σταυρού

Η πανήγυρη τελείται την 1η Αυγούστου. Η λέξη «Πρόοδος» στην ονομασία της εορτής δηλώνει την έξοδο και περιφορά του Σταυρού.

Η τοπική εορταστική παράδοση περιλαμβάνει λιτανεία του κειμηλίου στους δρόμους του Πεδουλά, με συμμετοχή κατοίκων, αποδήμων και επισκεπτών.

Η πυρκαγιά του 2022 και η αποκατάσταση

Στις 12 Ιουλίου 2022, η Ιερά Μητρόπολη Μόρφου ανακοίνωσε ότι πρόσφατη πυρκαγιά είχε προκαλέσει σοβαρές ζημιές στο τέμπλο, στις τοιχογραφίες και στις ηλεκτρομηχανολογικές εγκαταστάσεις.

Η ανακοίνωση ανέφερε ότι είχαν αρχίσει εργασίες αποκατάστασης και ότι το εκτιμώμενο κόστος θα ξεπερνούσε τις 200.000 ευρώ. Αποτελεί τεκμήριο ενός σημαντικού γεγονότος στη νεότερη ιστορία του ναού· δεν προσδιορίζει από μόνη της τη σημερινή κατάσταση κάθε έργου τέχνης ή την ολοκλήρωση όλων των εργασιών.

Ο ναός μέσα στο θρησκευτικό τοπίο του Πεδουλά

Ο μεγάλος ενοριακός ναός αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου συνόλου εκκλησιών και προσκυνημάτων του χωριού. Χρειάζεται να διακρίνεται από το παρεκκλήσιο της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, που συνδέεται με τον μεγάλο υπαίθριο σταυρό στον λόφο.

Η γνωριμία με τον ναό μπορεί να συνδυαστεί με περιήγηση στον παλιό οικισμό και στα μουσεία του Πεδουλά. Για επίσκεψη στο εσωτερικό είναι χρήσιμη η προηγούμενη επιβεβαίωση της πρόσβασης.

Τοποθεσία στον χάρτη

Η χαρτογραφημένη θέση του συγκεκριμένου ναού στο OpenStreetMap είναι:

34.96676° N, 32.83040° E

Ναός Προόδου του Τιμίου Σταυρού στο Google Maps

Περισσότερα θρησκευτικά μνημεία παρουσιάζονται στον Κατάλογο Εκκλησιών και Μοναστηριών της Κύπρου.

Πηγές

• Κοινοτικό Συμβούλιο Πεδουλά – Ναός Προόδου του Τιμίου Σταυρού. Κειμήλια, αγιογραφίες και πανήγυρη. pedoulas.org.cy
• Αναπτυξιακή Εταιρεία Τροόδους – Υλικό πολιτιστικής προβολής, έργο WaterWays. Χρονολόγηση ανέγερσης. www.projectwaterways.eu
• Ιερά Μητρόπολη Μόρφου – Αποκατάσταση του ναού, 12 Ιουλίου 2022. Ιερά Μητρόπολις Μόρφου
• Κοινοτικό Συμβούλιο Πεδουλά – Η κοινότητα και τα θρησκευτικά της μνημεία. pedoulas.org.cy
• Mapcarta / OpenStreetMap – The Big Church of Holy Cross. Θέση του ναού. Pedoulás, Cyprus

---

Church of the Procession of the Holy Cross in Pedoulas, Cyprus

Text by George Konstantinou

Location and history

The Church of the Procession of the Holy Cross is the main parish church of Pedoulas, Nicosia District. It dominates the settlement and is one of the most recognisable buildings in the mountainous Marathasa valley.

Construction began in 1933 and was completed in 1935. Its size and prominent location reflect the importance the community attached to its principal church.

Architecture and exterior

The building is distinguished by its large central dome and two tall bell towers flanking the main façade. White surfaces are combined with red details around the arches and tiled roofs.

The façade features a large arched opening with pierced cross-shaped elements and an entrance of three arches supported by columns. Tall windows in the central section emphasise the church’s vertical development.

Its monumental scale shapes the village skyline, while the successive roof volumes follow the building’s complex arrangement.

The cross and the relic of the True Cross

The church preserves a cross which, according to ecclesiastical tradition, contains a fragment of the True Cross. The community account describes a seventeenth-century silver-gilt covering, depicting scenes of the Passion, and a nineteenth-century silver covering bearing the Crucified Christ.

The relic’s arrival from Constantinople survives as a local tradition.

Wall paintings and artistic decoration

The iconographic decoration is associated with important twentieth-century artists:

• The Platytera, dated 1959, is attributed to Solomos Frangoulides.
• The dome and drum were painted by the monk Kallinikos Stavrovouniotis.
• The remaining wall paintings are attributed to the monk Ignatios, during the 1980s.

The wooden iconostasis and portable icons complete the interior decoration.

The feast of the Procession of the Holy Cross

The patronal feast is celebrated on 1 August. The word Proodos in the feast’s Greek name refers to the bringing out and procession of the Cross.

The local celebration includes carrying the relic through the streets of Pedoulas, with residents, people originally from the village and visitors participating.

The fire of 2022 and restoration

On 12 July 2022, the Holy Metropolis of Morphou announced that a recent fire had caused serious damage to the iconostasis, wall paintings and electromechanical installations.

The announcement stated that restoration work had begun and that the estimated cost would exceed €200,000. It documents an important event in the church’s recent history; it does not, by itself, establish the present condition of every artwork or the completion of all restoration work.

The church within Pedoulas’s religious landscape

The large parish church forms part of a wider group of churches and shrines in the village. It should be distinguished from the Chapel of the Exaltation of the Holy Cross, associated with the large outdoor cross on the hill.

A visit can be combined with exploring the old settlement and the museums of Pedoulas. Visitors wishing to enter the church should confirm access beforehand.

Map location

The mapped position of this particular church in OpenStreetMap is:

34.96676° N, 32.83040° E

Church of the Procession of the Holy Cross on Google Maps

Further religious monuments are presented in the Catalogue of Churches and Monasteries of Cyprus.

Sources

• Pedoulas Community Council – Church of the Procession of the Holy Cross. Relics, wall paintings and feast. pedoulas.org.cy
• Troodos Development Company – Cultural information, WaterWays project. Construction dates. www.projectwaterways.eu
• Holy Metropolis of Morphou – Church restoration, 12 July 2022. Ιερά Μητρόπολις Μόρφου
• Pedoulas Community Council – The village and its religious monuments. pedoulas.org.cy
• Mapcarta / OpenStreetMap – The Big Church of Holy Cross. Church location. 

Το χωριό Φαρμακάς – Ιστορία, αμπελώνες, νερά και παραδόσεις της ορεινής Πιτσιλιάς – Farmakas Village: History, Vineyards, Water and Traditions of Mountainous Pitsilia, Cyprus

 See also

Μεγάλη Υδατοδεξαμενή Φαρμακά Αρ. 2 – Farmakas No. 2 Irrigation Reservoir, Cyprus

Κατάλογος Δήμων και Κοινοτήτων της Κύπρου - List of Municipalities and Communities of Cyprus

Πλήρης κατάλογος των δήμων και κοινοτήτων της Κυπριακής Δημοκρατίας. / Complete list of the municipalities and communities of the Republic of Cyprus.

Organized links for everything on this blog – Οργανωμένοι σύνδεσμοι για όλα σε αυτό το ιστολόγιο

Photos George Konstantinou 10/11/2026

Below in English

Κείμενο George Konstantinou

Γεωγραφική θέση και τοπίο

Ο Φαρμακάς είναι ορεινό χωριό της επαρχίας Λευκωσίας, στη γεωγραφική περιφέρεια της Πιτσιλιάς. Βρίσκεται περίπου 40 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Λευκωσίας, κοντά στην περιοχή συνάντησης των επαρχιών Λευκωσίας, Λάρνακας και Λεμεσού.

Ο οικισμός απλώνεται σε υψόμετρο περίπου 950–970 μέτρων, μέσα σε έντονα ορεινό τοπίο. Οι απότομες πλαγιές, οι βαθιές κοιλάδες και οι καλλιεργημένες εκτάσεις δημιουργούν συνεχείς εναλλαγές γύρω από το χωριό.

Η θέση του συνδέει την ορεινή Πιτσιλιά με την περιοχή του Μαχαιρά. Οι δρόμοι προς το  Γούρρι , τον Λαζανιά, την Οδού, το Καμπί και το Παλαιχώρι ακολουθούν το ανάγλυφο, με στροφές και σημαντικές υψομετρικές διαφορές.

Ιστορία και παλαιότερες ονομασίες

Η ιστορία του Φαρμακά δεν περιορίζεται στις νεότερες αναφορές. Ιστορική έρευνα βασισμένη σε αρχειακό υλικό εντοπίζει το χωριό σε βενετικούς καταλόγους με τις γραφές Farmacas, Farmakas και Farmaca.

Στην απογραφή του 1565 καταγράφονται έξι φραγκομάτοι, δηλαδή ελεύθεροι καλλιεργητές. Ο αριθμός αυτός αφορά συγκεκριμένη κοινωνική και φορολογική κατηγορία και δεν αποτελεί τον συνολικό πληθυσμό του χωριού.

Η ίδια έρευνα συνδέει πιθανώς το τοπωνύμιο με την οικογένεια Φαρμακά, για την οποία υπάρχει μαρτυρία ήδη από το 1383. Η οικογενειακή αναφορά αφορά τη μεσαιωνική Κύπρο και δεν αποτελεί από μόνη της χρονολογία ίδρυσης του οικισμού.

Προέλευση του ονόματος

Η γνωστότερη τοπική ερμηνεία συνδέει το όνομα με τα φάρμακα και τα βότανα: είτε με κάποιον πρώτο κάτοικο που παρασκεύαζε θεραπευτικά σκευάσματα είτε με την παρουσία βοτάνων στην περιοχή.

Μια δεύτερη λαϊκή εξήγηση το συνδέει με το κυπριακό «φαρμάτζιν», ως χαρακτηρισμό του τσουχτερού χειμωνιάτικου κρύου.

Παράλληλα, η ιστορική ερμηνεία προτείνει προέλευση από το επώνυμο της οικογένειας Φαρμακά. Οι εξηγήσεις αυτές χρειάζεται να παρουσιάζονται ως διαφορετικές προσεγγίσεις, καθώς η οριστική ετυμολογία δεν προκύπτει με βεβαιότητα.

Πληθυσμιακή εξέλιξη

Οι δημοσιευμένες απογραφές δείχνουν αύξηση του πληθυσμού μέχρι τα τέλη του 20ού αιώνα και μετέπειτα υποχώρηση. Το 2021 καταγράφονται 442 κάτοικοι.

Έτος απογραφής	Κάτοικοι
1881	274
1891	305
1901	331
1911	384
1921	342
1931	398
1946	501
1960	479
1973	504
1976	526
1982	532
1992	541
2001	507
2011	480
2021	442

Γεωλογία και φυσικό περιβάλλον

Στη διοικητική έκταση κυριαρχούν λάβες και διαβάσες του Οφιολιθικού Συμπλέγματος του Τροόδους. Το ποτάμιο δίκτυο έχει διαμορφώσει στενές κοιλάδες και απότομες πλαγιές.

Το υψόμετρο δίνει στον Φαρμακά δροσερότερα καλοκαίρια και ψυχρούς χειμώνες. Η εναλλαγή καλλιεργειών, αμπελώνων και φυσικής βλάστησης αποτελεί βασικό γνώρισμα του τοπίου.

Η εκκλησία της Αγίας Ειρήνης

Κεντρικό θρησκευτικό μνημείο είναι ο ναός της Αγίας Ειρήνης της Μεγαλομάρτυρος. Ο σημερινός ναός οικοδομήθηκε κατά τα έτη 1930–1934 και εγκαινιάστηκε στις 5 Μαΐου 1935 από τον τοποτηρητή του αρχιεπισκοπικού θρόνου, Λεόντιο.

Είναι πετρόκτιστος, στον τύπο της τρίκλιτης βασιλικής με τρούλο. Αντικατέστησε παλαιότερη εκκλησία που καταστράφηκε από πυρκαγιά τον Φεβρουάριο του 1914. Η εικόνα της αγίας υπέστη ζημιές, διατηρώντας ίχνη της φωτιάς.

Η ιδιαίτερη τιμή προς την εικόνα και οι σχετικές αφηγήσεις θαυμάτων αποτελούν μέρος της θρησκευτικής παράδοσης της κοινότητας.

Το πανηγύρι της Αγίας Ειρήνης

Το πανηγύρι της 5ης Μαΐου αποτελεί σημαντικό θρησκευτικό, κοινωνικό και εμπορικό γεγονός. Το 2023 εντάχθηκε στον Εθνικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Κύπρου.

Ο εορτασμός περιλαμβάνει εσπερινό, λιτανεία και Θεία Λειτουργία. Η καταγραφή της Κυπριακής Εθνικής Επιτροπής UNESCO περιγράφει πολυήμερη πανήγυρη, προσκυνητές, υπαίθριους πωλητές και κοινωνικές συναντήσεις. Παλαιότερα, επισκέπτες διανυκτέρευαν κοντά στην εκκλησία ή φιλοξενούνταν σε σπίτια του χωριού.

Πασχαλινά έθιμα: «Πουλλάκι» και «Βασίλης»

Ο Φαρμακάς διατηρεί ιδιαίτερες πασχαλινές παραδόσεις. Το «Πουλλάκι» είναι ομαδική απαγγελία θρησκευτικού κειμένου, στο προαύλιο της εκκλησίας την Κυριακή ή τη Δευτέρα του Πάσχα, με συνοδευτικές κινήσεις.

Ο «Βασίλης» αποτελεί αυτοσχέδιο διάλογο με θεατρικά στοιχεία. Και τα δύο έθιμα συνδέουν τον προφορικό λόγο με τη συλλογική συμμετοχή και την κοινοτική μνήμη.

Αμπελουργία και οινοποιία

Οι αμπελώνες αποτελούν σημαντικό στοιχείο της αγροτικής ταυτότητας του χωριού. Το οινοποιείο Santa Irene, που ιδρύθηκε το 2015 από τον Δανιήλ Αναστάση, συνδέεται με την ανάδειξη της τοπικής οινικής παράδοσης.

Η κοινοτική παρουσίαση αναφέρει παλιούς αμπελώνες σε υψόμετρα 1.000–1.350 μέτρων, με κυρίαρχη την ποικιλία Μαύρο Αμπελίσιμο και παρουσία Ξυνιστεριού. Οι μεγάλες κλίσεις δυσκολεύουν τη μηχανική καλλιέργεια και διατηρούν σημαντικό τον ρόλο της χειρωνακτικής εργασίας.

Γεωργία και νερό

Ο Φαρμακάς είναι γνωστός για την αγροτική παραγωγή του και ιδιαίτερα για τις ντομάτες, στις οποίες αφιερώνεται και ετήσια τοπική εκδήλωση. Η γεωργία συνδέεται στενά με τη διαθεσιμότητα νερού, τις μικρές καλλιεργημένες εκτάσεις και τις συνθήκες του ορεινού περιβάλλοντος.

Οι πηγές αποτελούν σημαντικό γνώρισμα της περιοχής. Το όνομα του χωριού έχει συνδεθεί επίσης με την εμπορική εμφιάλωση φυσικού νερού πηγής.

Οι δύο αρδευτικές υδατοδεξαμενές

Οι δύο χωμάτινες, εξωποτάμιες υδατοδεξαμενές τέθηκαν σε λειτουργία το 1984:

Υδατοδεξαμενή	Χωρητικότητα	Ύψος αναχώματος
Φαρμακάς Αρ. 1	21.000 m³	18 μ.
Φαρμακάς Αρ. 2	61.000 m³	24 μ.

Η συνολική ονομαστική χωρητικότητά τους είναι 82.000 κυβικά μέτρα. Κατασκευάστηκαν για αρδευτικούς σκοπούς και συνδέονται με την αγροτική ανάπτυξη της περιοχής.

Περισσότερα στοιχεία παρουσιάζονται στο άρθρο για τη Μεγάλη Υδατοδεξαμενή Φαρμακά Αρ. 2. Και οι δύο περιλαμβάνονται στον Κατάλογο Φραγμάτων και Λιμνών της Κύπρου.

Αρχιτεκτονική και πολιτιστικοί χώροι

Στον οικισμό συνυπάρχουν παλιές κατοικίες και νεότερα κτίσματα. Η πέτρα, οι κεραμοσκεπές και η προσαρμογή των οικοδομών στην πλαγιά διατηρούν στοιχεία της ορεινής λαϊκής αρχιτεκτονικής.

Το «Κονάτζι», που άνοιξε τον Δεκέμβριο του 2022, παρουσιάζεται ως κατάστημα αντικειμένων, αντικών και διακόσμησης, μαζί με γκαλερί τοπικών καλλιτεχνών. Η κοινοτική ιστοσελίδα αναφέρει σχεδιασμό φιλοξενίας Μουσείου Φαρμακά στον χώρο· η αναφορά αυτή δεν αρκεί για να θεωρηθεί επιβεβαιωμένη η έναρξη λειτουργίας του μουσείου.

Περιήγηση και θέση στον χάρτη

Η επίσκεψη μπορεί να συνδυάσει τον πυρήνα του χωριού, την Αγία Ειρήνη, τους αμπελώνες και την περιοχή των υδατοδεξαμενών. Για οργανωμένες επισκέψεις σε οινοποιείο και πολιτιστικούς χώρους χρειάζεται προηγούμενη συνεννόηση.

Το χαρτογραφημένο σημείο του οικισμού στο OpenStreetMap είναι:

34.91283° N, 33.13608° E

Φαρμακάς στο Google Maps

Πηγές

• Πολυγνώση – Φαρμακάς. Απογραφές, γεωλογία και υδατοδεξαμενές. polignosi.com
• Κοινότητα Φαρμακά – Ιστορία. Γεωγραφική θέση και τοπικές ερμηνείες του ονόματος. Φαρμακάς
• Παράθυρο, Πολίτης – Η οικογένεια Φαρμακά της Κύπρου και το ομώνυμο χωριό. Αρχειακή έρευνα, βενετικοί κατάλογοι και απογραφή του 1565. parathyro.politis.com.cy
• Κοινότητα Φαρμακά – Εκκλησία Αγίας Ειρήνης. Φαρμακάς
• Κυπριακή Εθνική Επιτροπή UNESCO – Το πανηγύρι της Αγίας Ειρήνης στον Φαρμακά. unesco.org.cy
• Κοινότητα Φαρμακά – Η παράδοσή μας. Φαρμακάς
• Κοινότητα Φαρμακά – Οινοποιείο Santa Irene. Φαρμακάς
• Κοινότητα Φαρμακά – Φυσικό νερό πηγής. Φαρμακάς
• Κοινότητα Φαρμακά – Το Κονάτζι. Φαρμακάς
• Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων – Κατάλογος φραγμάτων. www.gov.cy
• Mapcarta / OpenStreetMap – Φαρμακάς. Nicosia, Cyprus

---

Farmakas Village: History, Vineyards, Water and Traditions of Mountainous Pitsilia, Cyprus

Text by George Konstantinou

Geographical setting and landscape

Farmakas is a mountain village in Nicosia District, within the geographical region of Pitsilia. It lies approximately 40 kilometres southwest of Nicosia, close to where the districts of Nicosia, Larnaca and Limassol meet.

The settlement extends at an elevation of approximately 950–970 metres, within a strongly mountainous landscape. Steep slopes, deep valleys and cultivated land create a varied setting around the village.

Its location connects mountainous Pitsilia with the Machairas region. Roads towards Gourri, Lazanias, Odou, Kampi and Palaichori follow the terrain, with bends and considerable changes in elevation.

History and earlier names

The history of Farmakas extends beyond modern references. Historical research based on archival material identifies the village in Venetian lists under the spellings Farmacas, Farmakas and Farmaca.

The census of 1565 records six francomati, or free cultivators. This figure concerns a particular social and fiscal category and does not represent the village’s total population.

The same research tentatively associates the place name with the Farmakas family, documented as early as 1383. This family reference concerns medieval Cyprus and does not, by itself, establish the settlement’s foundation date.

Origin of the name

The best-known local interpretation associates the name with medicines and herbs: either an early resident who prepared remedies or the presence of herbs in the surrounding area.

A second folk explanation connects it with the Cypriot word farmatzin, referring to the bitter winter cold.

Historical interpretation also proposes derivation from the Farmakas family name. These explanations should be presented as different approaches, since a definitive etymology has not been established with certainty.

Population history

The published censuses show population growth until the late twentieth century, followed by decline. In 2021, the recorded population was 442.

Census year	Residents
1881	274
1891	305
1901	331
1911	384
1921	342
1931	398
1946	501
1960	479
1973	504
1976	526
1982	532
1992	541
2001	507
2011	480
2021	442

Geology and natural surroundings

Lavas and diabase belonging to the Troodos Ophiolite Complex dominate the community’s administrative area. The drainage network has shaped narrow valleys and steep slopes.

Altitude brings cooler summers and cold winters. The combination of cultivated land, vineyards and natural vegetation is a defining feature of the landscape.

Saint Irene’s Church

The principal religious monument is the church of Saint Irene the Great Martyr. The present building was constructed in 1930–1934 and consecrated on 5 May 1935 by Leontios, then locum tenens of the archiepiscopal throne.

Built of stone, it follows the three-aisled basilica type with a dome. It replaced an earlier church destroyed by fire in February 1914. The saint’s icon was damaged and retains traces of the fire.

The particular veneration of the icon and associated accounts of miracles form part of the community’s religious tradition.

Saint Irene’s religious fair

The fair held on 5 May is an important religious, social and commercial event. In 2023, it was included in the National Inventory of Intangible Cultural Heritage of Cyprus.

The celebration includes Vespers, a procession and the Divine Liturgy. The Cyprus National Commission for UNESCO describes a multi-day fair involving pilgrims, outdoor traders and social gatherings. In earlier times, visitors stayed overnight near the church or were accommodated in village homes.

Easter customs: “Poullaki” and “Vasilis”

Farmakas preserves distinctive Easter traditions. Poullaki involves the collective recitation of a religious text in the churchyard on Easter Sunday or Monday, accompanied by movements.

Vasilis is an improvised dialogue with theatrical elements. Both customs connect oral expression with collective participation and community memory.

Viticulture and winemaking

Vineyards are an important part of the village’s agricultural identity. Santa Irene Winery, established in 2015 by Daniel Anastasis, is associated with promoting the local winemaking tradition.

The community account describes old vineyards at elevations of 1,000–1,350 metres, dominated by Mavro Ampelisimo, with Xynisteri also present. Steep slopes hinder mechanical cultivation and maintain the importance of manual labour.

Agriculture and water

Farmakas is known for its agricultural produce, particularly tomatoes, which also feature in an annual local event. Agriculture is closely associated with water availability, small cultivated plots and the conditions of the mountain environment.

Springs are an important feature of the area. The village’s name is also associated with the commercial bottling of natural spring water.

The two irrigation reservoirs

The two earthfill, off-stream reservoirs entered operation in 1984:

Reservoir	Capacity	Embankment height
Farmakas No. 1	21,000 m³	18 m
Farmakas No. 2	61,000 m³	24 m

Their combined nominal capacity is 82,000 cubic metres. They were constructed for irrigation and are associated with the area’s agricultural development.

Further details appear in the article on Farmakas No. 2 Irrigation Reservoir. Both are included in the List of Dams and Lakes of Cyprus.

Architecture and cultural venues

Old houses and newer buildings coexist within the settlement. Stone construction, tiled roofs and buildings adapted to the hillside preserve elements of mountain vernacular architecture.

To Konatzi, which opened in December 2022, is presented as a shop offering objects, antiques and decorative items, together with a gallery featuring local artists. The community website mentions plans to accommodate a Farmakas Museum there; this reference alone does not confirm that the museum has opened.

Exploring and map location

A visit can combine the village centre, Saint Irene’s Church, the vineyards and the reservoir area. Organised visits to the winery and cultural venues require prior arrangements.

The settlement’s mapped point in OpenStreetMap is:

34.91283° N, 33.13608° E

Farmakas on Google Maps

Sources

• Polignosi – Farmakas. Censuses, geology and reservoirs. polignosi.com
• Farmakas Community – History. Location and local interpretations of the name. Φαρμακάς
• Parathyro, Politis – The Farmakas family of Cyprus and the village of the same name. Archival research, Venetian lists and the 1565 census. parathyro.politis.com.cy
• Farmakas Community – Saint Irene’s Church. Φαρμακάς
• Cyprus National Commission for UNESCO – Saint Irene’s Fair in Farmakas. unesco.org.cy
• Farmakas Community – Our Tradition. Φαρμακάς
• Farmakas Community – Santa Irene Winery. Φαρμακάς
• Farmakas Community – Natural Spring Water. Φαρμακάς
• Farmakas Community – To Konatzi. Φαρμακάς
• Water Development Department – Catalogue of reservoirs. www.gov.cy
• Mapcarta / OpenStreetMap – Farmakas. 

Μεγάλη Υδατοδεξαμενή Φαρμακά Αρ. 2 – Farmakas No. 2 Irrigation Reservoir, Cyprus

 See also

Το χωριό Φαρμακάς – Ιστορία, αμπελώνες, νερά και παραδόσεις της ορεινής Πιτσιλιάς – Farmakas Village: History, Vineyards, Water and Traditions of Mountainous Pitsilia, Cyprus

LIST OF DAMS AND LAKES OF CYPRUS – ORGANIZED CHECKLIST - ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΦΡΑΓΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΛΙΜΝΩΝ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ – ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ

Οργανωμένος κατάλογος φραγμάτων, τεχνητών λιμνών και σχετικών αναρτήσεων. / Organized catalogue of dams, artificial lakes and related posts.

Organized links for everything on this blog – Οργανωμένοι σύνδεσμοι για όλα σε αυτό το ιστολόγιο

Photo George Konstantinou 10/11/2026

Below in English

Κείμενο George Konstantinou

Θέση και γενική περιγραφή

Η υδατοδεξαμενή Φαρμακά Αρ. 2 βρίσκεται στην περιοχή του Φαρμακά, στην επαρχία Λευκωσίας, στο ορεινό τοπίο της Πιτσιλιάς. Είναι η μεγαλύτερη από τις δύο αριθμημένες υδατοδεξαμενές του χωριού, με χωρητικότητα 61.000 κυβικών μέτρων, δηλαδή 61 εκατομμυρίων λίτρων νερού.

Στα επίσημα αρχεία απαντά ως «Φαρμακάς Αρ. 2» και Farmakas No. 2 Dam. Πρόκειται για τεχνητό ταμιευτήρα που κατασκευάστηκε για την αποθήκευση νερού με σκοπό την άρδευση.

Κατασκευή και τεχνικά χαρακτηριστικά

Η υδατοδεξαμενή τέθηκε σε λειτουργία το 1984. Η μελέτη εκπονήθηκε από το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων, ενώ την κατασκευή ανέλαβε η εταιρεία Iacovou Bros – Αδελφοί Ιακώβου.

Το έργο είναι χωμάτινου τύπου. Το δημοσιευμένο ύψος του αναχώματος είναι 24 μέτρα, ενώ ο όγκος των υλικών του ανέρχεται σε 47.000 κυβικά μέτρα. Ο όγκος αυτός αφορά το κατασκευασμένο ανάχωμα και διαφέρει από τη χωρητικότητα αποθήκευσης νερού.

Χαρακτηριστικό	Στοιχείο
Επίσημη ονομασία	Φαρμακάς Αρ. 2
Επαρχία	Λευκωσία
Έτος λειτουργίας	1984
Κύριος σκοπός	Άρδευση
Υδρολογικός τύπος	Εξωποτάμια δεξαμενή
Κατασκευαστικός τύπος	Χωμάτινη
Ύψος αναχώματος	24 μ.
Χωρητικότητα νερού	61.000 m³
Δημοσιευμένη επιφάνεια ταμιευτήρα	12.000 m²
Όγκος αναχώματος	47.000 m³
Μελέτη	Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων
Κατασκευαστής	Iacovou Bros

Η επιφάνεια των 12.000 τετραγωνικών μέτρων, ή 1,2 εκταρίων, αποτελεί δημοσιευμένο τεχνικό χαρακτηριστικό. Η πραγματική έκταση της υδάτινης επιφάνειας μεταβάλλεται με τη στάθμη.

Τι σημαίνει «εξωποτάμια δεξαμενή»

Η επίσημη κατάταξη του έργου ως εξωποτάμιας δεξαμενής σημαίνει ότι ο ταμιευτήρας έχει διαμορφωθεί εκτός της κύριας κοίτης ενός ποταμού. Το νερό συγκεντρώνεται και αποθηκεύεται σε ειδικά κατασκευασμένη λεκάνη.

Η διάκριση αυτή εξηγεί γιατί στον επίσημο κατάλογο, στη θέση του ποταμού, αναγράφεται «Εξωποτάμια δεξαμενή». Η συγκεκριμένη καταχώριση δεν προσδιορίζει από μόνη της όλες τις λεπτομέρειες του συστήματος τροφοδοσίας.

Η σημασία της για την άρδευση

Η αποθήκευση νερού υποστηρίζει τις ανάγκες της γεωργίας στην ορεινή ύπαιθρο. Η υδατοδεξαμενή επιτρέπει τη διατήρηση αποθέματος που μπορεί να χρησιμοποιηθεί όταν οι απαιτήσεις άρδευσης αυξάνονται.

Στην Κύπρο, η εποχή με τις περισσότερες βροχές διαφέρει από την περίοδο κατά την οποία πολλές καλλιέργειες χρειάζονται περισσότερο νερό. Οι αρδευτικοί ταμιευτήρες συμβάλλουν στη γεφύρωση αυτής της εποχικής διαφοράς. Η πραγματικά διαθέσιμη ποσότητα εξαρτάται από την τροφοδοσία, τις απολήψεις, την εξάτμιση και τη διαχείριση του αποθέματος.

Η μικρότερη υδατοδεξαμενή Φαρμακά Αρ. 1

Στην περιοχή υπάρχει επίσης η υδατοδεξαμενή Φαρμακά Αρ. 1, η οποία τέθηκε σε λειτουργία την ίδια χρονιά, το 1984. Είναι επίσης χωμάτινη, εξωποτάμια και αρδευτική.

Η χωρητικότητά της είναι 21.000 κυβικά μέτρα, με ύψος αναχώματος 18 μέτρα. Η μεγάλη δεξαμενή Αρ. 2 διαθέτει επομένως σχεδόν τριπλάσια αποθηκευτική ικανότητα.

Χαρακτηριστικό	Φαρμακάς Αρ. 2	Φαρμακάς Αρ. 1
Έτος λειτουργίας	1984	1984
Χωρητικότητα	61.000 m³	21.000 m³
Ύψος αναχώματος	24 μ.	18 μ.
Δημοσιευμένη επιφάνεια	12.000 m²	6.000 m²
Όγκος αναχώματος	47.000 m³	19.000 m³
Σκοπός	Άρδευση	Άρδευση

Οι δύο δεξαμενές έχουν συνολική ονομαστική χωρητικότητα 82.000 κυβικών μέτρων. Η ονομαστική χωρητικότητα δεν εκφράζει την ποσότητα νερού που περιέχουν σε μια συγκεκριμένη ημερομηνία.

Τοπίο και μεταβολές της στάθμης

Η υδάτινη επιφάνεια προσθέτει ένα ιδιαίτερο στοιχείο στο ορεινό τοπίο του Φαρμακά. Η όψη της δεξαμενής αλλάζει καθώς ανεβαίνει ή κατεβαίνει η στάθμη, αποκαλύπτοντας διαφορετικό τμήμα των πρανών.

Οι μεταβολές αυτές σχετίζονται με τη λειτουργία ενός αρδευτικού έργου. Για την εκτίμηση της κατάστασής του χρειάζονται μετρήσεις και στοιχεία διαχείρισης· η εμφάνιση της επιφάνειας σε μια μεμονωμένη επίσκεψη δεν αρκεί για τον υπολογισμό του αποθέματος.

Τοποθεσία στον χάρτη

Το ψηφιακό αρχείο Αψίδα του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου Κύπρου, στην καταχώριση του Τμήματος Αναπτύξεως Υδάτων για τον Φαρμακά Αρ. 2, δημοσιεύει τις συντεταγμένες:

34.919023° N, 33.136109° E

Μεγάλη Υδατοδεξαμενή Φαρμακά Αρ. 2 στο Google Maps

Και οι δύο υδατοδεξαμενές περιλαμβάνονται στον Κατάλογο Φραγμάτων και Λιμνών της Κύπρου.

Πηγές

• Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων – Κατάλογος φραγμάτων. Επίσημες καταχωρίσεις Φαρμακά Αρ. 1 και Αρ. 2. www.gov.cy
• Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων – Dams of Cyprus, 2009, σελ. 84–85. Τεχνικά χαρακτηριστικά, σκοπός, μελέτη και κατασκευαστής. www.moa.gov.cy
• Αψίδα – Farmakas No. 2 Dam. Τεκμήριο του Τμήματος Αναπτύξεως Υδάτων και γεωγραφική θέση. apsida.cut.ac.cy
• Αψίδα – Farmakas No. 1 Dam. Καταχώριση της μικρότερης υδατοδεξαμενής. apsida.cut.ac.cy

---

Farmakas No. 2 Irrigation Reservoir, Cyprus

Text by George Konstantinou

Location and general description

Farmakas No. 2 Reservoir lies in the Farmakas area of Nicosia District, within the mountainous landscape of Pitsilia. It is the larger of the village’s two numbered reservoirs, with a capacity of 61,000 cubic metres, equivalent to 61 million litres of water.

Official records identify it as Farmakas No. 2 Dam. It is an artificial reservoir constructed to store water for irrigation.

Construction and technical characteristics

The reservoir entered operation in 1984. It was designed by the Water Development Department and constructed by Iacovou Bros.

It is an earthfill structure. The published embankment height is 24 metres, while its construction material volume is 47,000 cubic metres. This figure concerns the embankment itself and differs from the reservoir’s water storage capacity.

Characteristic	Detail
Official name	Farmakas No. 2
District	Nicosia
Year of operation	1984
Principal purpose	Irrigation
Hydrological type	Off-stream reservoir
Construction type	Earthfill
Embankment height	24 m
Water storage capacity	61,000 m³
Published reservoir surface area	12,000 m²
Embankment volume	47,000 m³
Designer	Water Development Department
Contractor	Iacovou Bros

The surface area of 12,000 square metres, or 1.2 hectares, is a published engineering characteristic. The actual water-covered area changes with the water level.

What “off-stream reservoir” means

The project’s official classification as an off-stream reservoir means that its storage basin is situated outside the main channel of a river. Water is collected and stored in a purpose-built basin.

This distinction explains why the official catalogue records “Off-stream” in the river field. That entry alone does not identify every detail of the reservoir’s water supply system.

Its importance for irrigation

Water storage supports agriculture in the mountain countryside. The reservoir allows a supply to be retained for use when irrigation demand increases.

In Cyprus, the season receiving most rainfall differs from the period when many crops require more water. Irrigation reservoirs help bridge this seasonal difference. The quantity actually available depends on replenishment, withdrawals, evaporation and management of the stored supply.

The smaller Farmakas No. 1 Reservoir

The area also contains Farmakas No. 1 Reservoir, which entered operation in the same year, 1984. It is likewise an earthfill, off-stream irrigation reservoir.

Its capacity is 21,000 cubic metres, and its embankment height is 18 metres. The larger No. 2 Reservoir therefore has almost three times its storage capacity.

Characteristic	Farmakas No. 2	Farmakas No. 1
Year of operation	1984	1984
Capacity	61,000 m³	21,000 m³
Embankment height	24 m	18 m
Published surface area	12,000 m²	6,000 m²
Embankment volume	47,000 m³	19,000 m³
Purpose	Irrigation	Irrigation

Together, the two reservoirs have a combined nominal capacity of 82,000 cubic metres. Nominal capacity does not indicate the quantity of water they contain on any particular date.

Landscape and changing water levels

The water surface adds a distinctive element to Farmakas’s mountain landscape. The reservoir’s appearance changes as its level rises or falls, exposing different portions of its slopes.

These fluctuations are associated with the operation of an irrigation facility. Assessing its condition requires measurements and management information; the appearance of the surface during a single visit is insufficient to calculate the stored volume.

Map location

The Apsida digital archive of the Cyprus University of Technology, in its Water Development Department record for Farmakas No. 2, publishes the following coordinates:

34.919023° N, 33.136109° E

Farmakas No. 2 Reservoir on Google Maps

Both reservoirs appear in the List of Dams and Lakes of Cyprus.

Sources

• Water Development Department – Catalogue of reservoirs. Official entries for Farmakas No. 1 and No. 2. www.gov.cy
• Water Development Department – Dams of Cyprus, 2009, pp. 84–85. Technical characteristics, purpose, designer and contractor. www.moa.gov.cy
• Apsida – Farmakas No. 2 Dam. Water Development Department record and geographical location. apsida.cut.ac.cy
• Apsida – Farmakas No. 1 Dam. Record of the smaller reservoir.