See also
Organized links for everything on this blog – Οργανωμένοι σύνδεσμοι για όλα σε αυτό το ιστολόγιο
Below in English
Κείμενο George Konstantinou
Από την Κοντέα στα εργοτάξια της Κύπρου
Ο Ιάκωβος Παύλου, γνωστός ως Μάστρε Γιακούμης, ήταν πρωτομάστορας, ναοδόμος και λιθοξόος. Γεννήθηκε γύρω στο 1865–1867 στην κατεχόμενη σήμερα Κοντέα της επαρχίας Αμμοχώστου και πέθανε τον Φεβρουάριο του 1929 στην Αμμόχωστο. Η είδηση του θανάτου του δημοσιεύθηκε στον Κυπριακό Φύλακα στις 4 Μαρτίου 1929. Πατέρας του ήταν ο Παύλος Ιακώβου. Στα τέλη της δεκαετίας του 1880 παντρεύτηκε τη Σοφία, γνωστή και ως Σοφιανού, από την Έγκωμη και απέκτησαν εννέα παιδιά.
Η μαθητεία του κοντά στον Χριστόδουλο Μιχαήλ Γρούτα από το Δάλι θεωρείται πιθανή. Η συνεργασία τους συνδέεται με ένα από τα πρώτα μεγάλα έργα του Γιακούμη, την Παναγία της Λύσης. Στη συνέχεια ανέλαβε τη διεύθυνση οικοδομών, τον σχεδιασμό ναών, επεκτάσεις και επισκευές, αλλά και τη λάξευση μεμονωμένων έργων, όπως άμβωνες και Αγίες Τράπεζες. Η διάκριση αυτών των εργασιών έχει σημασία, επειδή σε ορισμένους ναούς σώζεται η υπογραφή του σε συγκεκριμένο στοιχείο, ενώ αλλού οι πηγές τού αποδίδουν τη διεύθυνση ή τα σχέδια της οικοδομής.
Παναγία της Λύσης – Η οικοδομή, ο άμβωνας και το καμπαναριό
Η εκκλησία της Παναγίας στη Λύση, στην κατεχόμενη Λύση, ήταν καθοριστικό έργο της νεότητάς του. Ο ιστορικός της αρχιτεκτονικής Κώστας Γεωργίου αποδίδει το αρχικό σχέδιο στον Χριστόδουλο Μιχαήλ Γρούτα και αναφέρει τον Γιακούμη ως πρωτομάστορα. Η οικογενειακή έρευνα, όπως παρουσιάζεται στη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, του αποδίδει επίσης τη συνέχιση, την τελική διαμόρφωση και την αποπεράτωση του ναού. Η έναρξη τοποθετείται στο 1888. Για την ολοκλήρωση συναντώνται οι χρονολογίες 1892 και 1901, ενώ το οικογενειακό αρχείο περιλαμβάνει φωτογραφία που το σχετικό ρεπορτάζ τοποθετεί γύρω στο 1900, στα τελευταία στάδια των εργασιών.
Τα οξυκόρυφα ανοίγματα και ο λίθινος διάκοσμος του ναού συνδέονται με τη μελέτη της γοτθικής αρχιτεκτονικής της Αμμοχώστου. Κατά την οικογενειακή μαρτυρία, ο Γιακούμης παρατηρούσε από κοντά τον μεσαιωνικό καθεδρικό του Αγίου Νικολάου στην Αμμόχωστο και αξιοποιούσε όσα μελετούσε στη δική του εργασία. Στον μαρμάρινο άμβωνα της Παναγίας καταγράφεται η υπογραφή «ΧΕΙΡ ΙΑΚ(ΩΒΟΥ) ΠΑΥΛΟΥ ΕΚ ΚΟΝΤΕΑΣ». Στον ίδιο αποδίδονται η πυραμιδοειδής Αγία Τράπεζα και το καμπαναριό, το οποίο η βιογραφική καταγραφή χρονολογεί στο 1920.
Παναγία Ευαγγελίστρια στο Δάλι – Η μαρτυρία του 1910
Η ανέγερση του Μητροπολιτικού Ναού της Παναγίας Ευαγγελίστριας στο Δάλι άρχισε το 1909. Δημοσίευμα της εφημερίδας Ένωσις το 1910, το οποίο παραθέτει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, κατονομάζει τον Ιάκωβο από την Κοντέα ως διευθύνοντα της οικοδομής και επαινεί τη στερεότητα και την τέχνη των έργων του. Η μαρτυρία έχει ιδιαίτερη αξία επειδή δημοσιεύθηκε ενώ το έργο βρισκόταν σε εξέλιξη. Ο ναός εγκαινιάστηκε στις 26 Σεπτεμβρίου 1948, σχεδόν δύο δεκαετίες μετά τον θάνατο του πρωτομάστορα.
Αρχάγγελος Μιχαήλ στο Πατρίκι
Ο ναός του Αρχαγγέλου Μιχαήλ στο κατεχόμενο Πατρίκι περιλαμβάνεται στα έργα του Γιακούμη στη βιογραφική καταγραφή. Η κοινότητα αναφέρει ότι ο ναός κτίστηκε το 1911, στη θέση μικρότερης εκκλησίας, και μυρώθηκε το 1918. Βρίσκεται στο κέντρο του χωριού, δίπλα στην πλατεία. Η κοινοτική περιγραφή αναφέρει γοτθικά χαρακτηριστικά, ευρύχωρο ηλιακό και ψηλό καμπαναριό. Στο εσωτερικό υπήρχε σκαλιστό τέμπλο, με μεγάλες εικόνες των Αρχαγγέλων Μιχαήλ και Γαβριήλ σε ιδιαίτερες θέσεις εκατέρωθεν.
Προφήτης Ηλίας στους Στύλλους
Ο ναός του Προφήτη Ηλία στους κατεχόμενους Στύλλους αποδίδεται στον Ιάκωβο Παύλου. Η βιογραφική καταγραφή αναφέρει το 1915, ενώ η Τεχνική Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονομιά τοποθετεί την οικοδόμησή του στο 1919, με βάση δημοσίευμα της εποχής και επιγραφή στη δυτική είσοδο. Οι δύο χρονολογίες καταγράφονται χωριστά, καθώς οι πηγές δεν διευκρινίζουν αν αντιστοιχούν σε διαφορετικές φάσεις του έργου.
Οι εργασίες συντήρησης παραδόθηκαν τον Νοέμβριο του 2023. Το έργο υλοποιήθηκε από το Πρόγραμμα Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών, με συγχρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της κοινότητας. Στις εργασίες περιλήφθηκε η ανακατασκευή του καμπαναριού με βάση την αρχική του μορφή και τις διαστάσεις του.
Χρυσοσώτηρας στην Ακανθού – Συνεργασία με τον Θεόδωρο Φωτιάδη
Στον ναό του Χρυσοσώτηρα στην κατεχόμενη Ακανθού, ο Δήμος Ακανθούς κατονομάζει ως αρχιτέκτονα τον Θεόδωρο Φωτιάδη. Η βιογραφική καταγραφή του Γιακούμη παρουσιάζει τον ναό ως έργο στο οποίο συνεργάστηκαν οι δύο άνδρες. Η ίδια καταγραφή συνδέει τον Γιακούμη με το έργο το 1915, ενώ ο Δήμος τοποθετεί την έναρξη της ανέγερσης στο 1916 και την αποπεράτωση στο 1935. Τα εγκαίνια έγιναν στις 14 Σεπτεμβρίου 1941 από τον τότε τοποτηρητή του αρχιεπισκοπικού θρόνου, Μητροπολίτη Πάφου Λεόντιο. Μετά την τουρκική εισβολή και την κατάληψη της Ακανθούς το 1974, ο ναός μετατράπηκε σε τέμενος.
Άγιος Μηνάς στο Γέρι και Απόστολοι Πέτρος και Παύλος στο Αυγόρου
Για τον Άγιο Μηνά στο Γέρι η Εκκλησία της Κύπρου αποδίδει ρητά τα σχέδια στον Ιάκωβο Παύλου. Πρόκειται για πετρόκτιστο εγγεγραμμένο σταυροειδή ναό με κεντρικό τρούλο και τέσσερις μικρότερους. Η θεμελίωση έγινε το 1916 και η αποπεράτωση το 1953. Η μεγάλη απόσταση ανάμεσα στις δύο χρονολογίες δείχνει πόσο περισσότερο διήρκεσε η οικοδομή από τη ζωή του δημιουργού των σχεδίων της.
Ο ενοριακός ναός των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου στο Αυγόρου καταγράφεται επίσης ανάμεσα στα έργα του, με χρονολογία 1926 στη βιογραφική πηγή. Η Εκκλησία της Κύπρου επιβεβαιώνει την ονομασία και την ενοριακή του χρήση. Η χρονολογία του 1926 αφορά την καταγραφή του έργου του Γιακούμη, καθώς οι διαθέσιμες πηγές δεν διευκρινίζουν αν πρόκειται για τη θεμελίωση, την ανάθεση ή άλλη φάση.
Επεκτάσεις, επισκευές και έργα λιθοξοΐας
Στον Τίμιο Σταυρό στα Πάνω Λεύκαρα, ο Γιακούμης και το συνεργείο του εργάστηκαν στην επέκταση και επισκευή του παλαιότερου ναού. Στις εργασίες περιλαμβάνονταν οι ηλιακοί, το προαύλιο και η διαμόρφωση της νότιας εισόδου. Φωτογραφία του 1909 δείχνει τον πρωτομάστορα με διαβήτη στο χέρι, ανάμεσα στους επιτρόπους και τους τεχνίτες του. Η επιγραφή στο μαρμάρινο ανώφλι της νότιας πλευράς φέρει τη χρονολογία 1910. Ο απόγονός του Παύλος Ατταλίδης εντόπισε επίσης το ημερολόγιο του ντόπιου τεχνίτη Κουμή Ραουνά, με πληροφορίες για τις εργασίες.
Στην Ιερά Μονή Αποστόλου Βαρνάβα καταγράφονται εργασίες επιχρίσματος και μαρμάρωσης το 1915. Το 1918 τοποθετείται η επισκευή του ναού των Αγίων Ανδρονίκου και Αθανασίας στο Ξυλοτύμπου. Το 1922 κατασκεύασε τον δυτικό νάρθηκα του Αγίου Γεωργίου στο κατεχόμενο Πραστειό Αμμοχώστου, όπου έχει καταγραφεί και επιγραφή του. Αναφέρεται ακόμη επέμβαση σε εκκλησία του κατεχόμενου Δαυλού, πιθανώς στον Άγιο Γεώργιο. Από μαρτυρία μαθητή του προέρχονται οι αναφορές για εργασίες στη Μονή Παναγίας του Τοχνιού στις Μάνδρες Αμμοχώστου, γύρω στο 1919, και στο Μετόχι Κύκκου το 1922.
Στην Αγία Τριάδα του κατεχόμενου Ριζοκαρπάσου τού αποδίδεται το άνω μέρος του εικονοστασίου, με χρονολογία 1908. Στη βιογραφική καταγραφή αναφέρονται επίσης οι Αγίες Τράπεζες στην Παναγία της Δερύνειας και στον Άγιο Χαράλαμπο της Κοντέας. Η Αγία Τράπεζα της Κοντέας καταγράφεται ως χαμένη.
Το συνεργείο του και τα έργα πέρα από τη ναοδομία
Ο Γιακούμης διατηρούσε συνεργεία που μπορούσαν να εργάζονται ταυτόχρονα σε διαφορετικούς τόπους. Δίπλα στους έμπειρους χτίστες δούλευαν νεαροί μαθητευόμενοι και ειδικευμένοι πελεκητές της πέτρας. Η φωτογραφία των Λευκάρων αποτυπώνει αυτή την οργάνωση. Άλλοι κρατούν εργαλεία χοντρού πελεκήματος και άλλοι σμίλες για τις λεπτομέρειες. Στα συνεργεία του μαθήτευσαν ή εργάστηκαν τεχνίτες που αργότερα απέκτησαν δική τους φήμη, όπως ο Αντώνης Κοντεάτης και ο λιθοξόος Παύλος Σωτηρίου, γνωστός ως Ζαοπόας.
Η βιογραφική καταγραφή συνδέει τον Γιακούμη και με την ανοικοδόμηση της Οθωμανικής Σχολής στην παλιά Αμμόχωστο το 1925, με εργασίες στο στρατόπεδο του Καράολου κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και με την οικία Κούτρα στο Αυγόρου, όπου στεγάζεται το Εθνογραφικό Μουσείο. Για την οικία, ο τουριστικός κατάλογος δίνει το 1921, ενώ η βιογραφική καταγραφή αναφέρει το 1923. Η οικογενειακή έρευνα που παρουσιάστηκε στον Πολίτη το 2020 συγκέντρωσε φωτογραφίες, επιγραφές και μαρτυρίες. Τεκμήρια όπως ο υπογεγραμμένος άμβωνας της Λύσης, το ανώφλι στα Λεύκαρα και το δημοσίευμα για το Δάλι επιτρέπουν να προσδιοριστεί τι ανέλαβε ο ίδιος σε κάθε έργο.
Πηγές
- Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια – Παύλου Ιάκωβος (μάστρε-Γιακουμής). Πολίτης – Αναζητώντας τους ναούς του Μάστρε-Γιακουμή. polignosi.com
- Κώστας Γεωργίου – Μάθημα αρχιτεκτονικής ιστορίας. Διομήδης Μυριανθεύς – Η ναοδομία στην Κύπρο κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα. parathyro.politis.com.cy
- Εκκλησίες του Πατρικίου και Δήμος Ακανθούς – Ιερός Ναός Χρυσοσώτηρος. Πατρίκι Αμμοχώστου
- Cyprus Mail – Συντήρηση του Προφήτη Ηλία στους Στύλλους. Διάλογος – Παράδοση του ναού μετά τη συντήρηση. Cyprus Mail
- Εκκλησία της Κύπρου – Άγιος Μηνάς Γερίου και αρχιτεκτονική του ναού και Ενορίες της Μητρόπολης Κωνσταντίας και Αμμοχώστου. Δήμος Λατσιών–Γερίου – Εκκλησίες του Γερίου. churchofcyprus.org.cy
- Εθνογραφικό Μουσείο Αυγόρου και οικία Κούτρα και Ιερά Μητρόπολη Τριμυθούντος – Τίμιος Σταυρός Λευκάρων. polignosi.com
- Biodiversity of Cyprus – Οργανωμένος κατάλογος εκκλησιών και μοναστηριών της Κύπρου και κατάλογος εκκλησιών και μοναστηριών στις κατεχόμενες περιοχές. Οργανωμένος Κατάλογος
Mastre Yiakoumis – Iakovos Pavlou of Kontea and His Churches
Text by George Konstantinou
From Kontea to building sites across Cyprus
Iakovos Pavlou, known as Mastre Yiakoumis, was a master builder, church designer and stonecarver. He was born around 1865–1867 in Kontea, Famagusta District, now occupied, and died in Famagusta in February 1929. His death was reported in Kypriakos Fylax on 4 March 1929. His father was Pavlos Iakovou. In the late 1880s he married Sofia, also known as Sofianou, from Engomi. They had nine children.
He is thought to have trained under Christodoulos Michail Groutas from Dali. Their collaboration is associated with one of Yiakoumis’s first major projects, the Church of Panagia in Lysi. He went on to supervise construction, design churches, undertake extensions and repairs, and carve individual works such as pulpits and altars. These roles matter when identifying his work. In some churches his signature survives on a specific feature, while elsewhere the sources credit him with the plans or with directing construction.
Panagia in Lysi – Construction, pulpit and bell tower
The Church of Panagia in Lysi, in occupied Lysi, was a defining early project. Architectural historian Costas Georghiou attributes the original design to Christodoulos Michail Groutas and identifies Yiakoumis as master builder. Family research presented in the Great Cyprus Encyclopaedia also credits him with taking over the work, refining the final design and completing the church. Construction began in 1888. Sources give both 1892 and 1901 for completion, and the family archive includes a photograph dated by the published account to around 1900, during the final stages of the work.
The pointed openings and carved stonework are associated with his study of Gothic architecture in Famagusta. According to family testimony, Yiakoumis examined the medieval Cathedral of Saint Nicholas in Famagusta closely and applied what he learned to his own work. The marble pulpit of the Panagia church bears a Greek inscription identifying it as the work of Iakovos Pavlou of Kontea. He is also credited with the pyramidal altar and the bell tower, which his biography dates to 1920.
Panagia Evangelistria in Dali – The evidence from 1910
Construction of the Metropolitan Church of Panagia Evangelistria in Dali began in 1909. A 1910 report in the newspaper Enosis, reproduced in the Great Cyprus Encyclopaedia, names Iakovos of Kontea as the person directing construction and praises the solidity and craftsmanship of his work. The report is especially valuable because it was published while construction was under way. The church was consecrated on 26 September 1948, almost two decades after the master builder’s death.
Archangel Michael in Patriki
The Church of Archangel Michael in occupied Patriki is listed among Yiakoumis’s works in his biography. The community records that it was built in 1911 on the site of a smaller church and consecrated in 1918. It stands in the village centre, beside the square. The community describes Gothic features, a spacious covered porch and a tall bell tower. Inside stood a carved iconostasis, with large icons of Archangels Michael and Gabriel in prominent positions on either side.
Prophet Elias in Stylloi
The Church of Prophet Elias in occupied Stylloi is attributed to Iakovos Pavlou. His biography gives 1915, while the Technical Committee on Cultural Heritage dates its construction to 1919, citing a contemporary newspaper and an inscription at the west entrance. The dates are recorded separately because the sources leave open whether they refer to different phases of work.
The conservation project was handed over in November 2023. It was implemented by the United Nations Development Programme and co-funded by the European Union and the community. The work included rebuilding the bell tower using its original form and dimensions.
Chrysosotiros in Akanthou – Collaboration with Theodoros Fotiadis
For the Church of Chrysosotiros in occupied Akanthou, the Municipality of Akanthou names Theodoros Fotiadis as architect. Yiakoumis’s biography identifies the church as a project on which the two men collaborated. It associates Yiakoumis with the work in 1915, while the municipality dates the start of construction to 1916 and completion to 1935. The church was consecrated on 14 September 1941 by Metropolitan Leontios of Paphos, then locum tenens of the archiepiscopal throne. After the Turkish invasion and occupation of Akanthou in 1974, it was converted into a mosque.
Saint Minas in Geri and Apostles Peter and Paul in Avgorou
For the Church of Saint Minas in Geri, the Church of Cyprus explicitly credits the plans to Iakovos Pavlou. It is a stone-built cross-in-square church with a central dome and four smaller domes. Its foundations were laid in 1916 and it was completed in 1953. The gap between the two dates shows how long construction continued beyond the lifetime of the man who drew up the plans.
The parish church of Apostles Peter and Paul in Avgorou is also listed among his works, with 1926 given in his biography. The Church of Cyprus confirms the dedication and the church’s parish function. The year 1926 is the date attached to Yiakoumis’s work in the biographical record, as the available sources leave open whether it refers to the laying of the foundations, the commission or another phase.
Extensions, repairs and carved stonework
At the Church of the Holy Cross in Pano Lefkara, Yiakoumis and his crew worked on the extension and repair of the older church. Their work included covered porches, the courtyard and the south entrance. A 1909 photograph shows the master builder holding a pair of dividers among the church commissioners and his craftsmen. The inscription on the marble lintel on the south side bears the date 1910. His descendant Pavlos Attalidis also located the diary of local craftsman Koumis Raounas, which records details of the work.
Plastering and marble work are recorded at the Monastery of Apostle Barnabas in 1915. Repairs to the Church of Saints Andronikos and Athanasia in Xylotymbou are dated to 1918. In 1922 he built the west narthex of Saint George’s Church in occupied Prastio, Famagusta District, where an inscription of his has also been recorded. Work is mentioned at a church in occupied Daulos, possibly Saint George’s. Testimony from one of his apprentices is the basis for reports of work at the Monastery of Panagia tou Tochniou in Mandres, Famagusta District, around 1919, and at the Kykkos dependency in 1922.
At the Church of the Holy Trinity in occupied Rizokarpaso, he is credited with the upper part of the iconostasis, dated 1908. His biography also records altars at the Church of Panagia in Deryneia and at Saint Charalambos in Kontea. The Kontea altar is recorded as lost.
His crews and work beyond church building
Yiakoumis maintained crews that could work at different sites at the same time. Experienced builders worked alongside young apprentices and specialist stonecutters. The Lefkara photograph captures this division of labour. Some men hold tools for rough shaping and others hold chisels for finer work. Craftsmen who trained or worked in his crews and later became known in their own right included Antonis Konteatis and the stonecarver Pavlos Sotiriou, known as Zaopoas.
His biography also associates him with the rebuilding of the Ottoman School in old Famagusta in 1925, work at the Karaolos camp during the First World War, and the Koutras House in Avgorou, which houses the Ethnographic Museum. The tourism listing dates the house to 1921, while his biography gives 1923. The family research reported in Politis in 2020 brought together photographs, inscriptions and testimony. Evidence such as the signed pulpit in Lysi, the lintel in Lefkara and the contemporary report from Dali helps establish what he undertook at individual sites.
Sources
- Great Cyprus Encyclopaedia – Iakovos Pavlou, Mastre Yiakoumis. Politis – Researching the churches of Mastre Yiakoumis. polignosi.com
- Costas Georghiou – A lesson in architectural history. Diomidis Myriantheus – Church building in Cyprus in the nineteenth and early twentieth centuries. parathyro.politis.com.cy
- Churches of Patriki and Municipality of Akanthou – Church of Chrysosotiros. Πατρίκι Αμμοχώστου
- Cyprus Mail – Conservation of Prophet Elias in Stylloi. Dialogos – Handover of the church following conservation. Cyprus Mail
- Church of Cyprus – Saint Minas in Geri and its architecture and Parishes of the Diocese of Constantia and Famagusta. Municipality of Latsia–Geri – Churches of Geri. churchofcyprus.org.cy
- Avgorou Ethnographic Museum and Koutras House and Diocese of Trimythous – Church of the Holy Cross in Lefkara. polignosi.com
- Biodiversity of Cyprus – Organised catalogue of churches and monasteries of Cyprus and catalogue of churches and monasteries in the occupied areas.
.JPG)
