Διάλεξη στο Λύκειο Σολέας 21/1/2026 απο τον Γιώργο Κωνσταντίνου στο πλαίσιο του Προγράμματος «Σχολεία-Πρεσβευτές Πολιτισμού-Παιδιά πρεσβευτές Πολιτισμού»

 See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Μια ιστορία αθόρυβη, σιωπηλή, μυστική

Μια ξεχωριστή διάλεξη στο Λύκειο Σολέας για την Προϊστορική Κύπρο μέσα από απολιθώματα

Την Τετάρτη, 21 Ιανουαρίου 2026, στο Λύκειο Σολέας, πραγματοποιήθηκε μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και διαφορετική διάλεξη με θέμα «Η Προϊστορία της Κύπρου μέσα από απολιθώματα». Η διάλεξη έγινε στο πλαίσιο του Προγράμματος «Σχολεία-Πρεσβευτές Πολιτισμού-Παιδιά πρεσβευτές Πολιτισμού» και απευθυνόταν σε μαθητές της Α’ Λυκείου.  Βασικό στόχο είχε να ενημερώσει και να ευαισθητοποιήσει τα νέα παιδιά, ηλικίας 15-16 ετών, σχετικά με την προϊστορία του νησιού μας, η οποία αποδεικνύει αναντίρρητα την εξελικτική πορεία της Κύπρου μας  και την άρρηκτη συνύπαρξη παρόντος και παρελθόντος: μια ιστορία αθόρυβη, σιωπηλή, μυστική η οποία ξετυλίγει το νήμα της και μας αποκαλύπτει τα μυστικά που κρύβει η κυπριακή γη μέσα στα σπλάχνα της για εκατομμύρια χρόνια. Η Ιστορία αυτή φτάνει στο φως χάρη στον κύριο Γιώργο Κωνσταντίνου.

 Ο Γιώργος Κωνσταντίνου γεννήθηκε το 1960 στη Λευκωσία και είναι φυσιοδίφης ερευνητής της κυπριακής βιοποικιλότητας. Φωτογράφος και κινηματογραφιστής άγρας ζωής και Πρόεδρος του Συνδέσμου Προστασίας Φυσικής Κληρονομίας και Βιοποικιλότητας της Κύπρου. Γνήσιος λάτρης της Φύσης,  με ενεργό δράση και συμβολή στην ευαισθητοποίηση για την προστασία της κυπριακής βιοποικιλότητας. Στο ενεργητικό του έχει πολλές νέες ανακαλύψεις που αφορούν στην προϊστορική και σύγχρονη βιοποικιλότητα του τόπου μας, όπως  ένα νέο είδος προϊστορικού ελέφαντα για την Κύπρο, νέες αναφορές εντόμων, κογχυλιών και άλλων θαλάσσιων ειδών, καθώς και την επιβεβαίωση ύπαρξης νέου θηλαστικού, αυξάνοντας  έτσι τον αριθμό των θηλαστικών της Κύπρου από 30 σε 31. Αξιοσημείωτο είναι και το γεγονός ότι δύο νέα είδη από την κυπριακή βιοποικιλότητα φέρουν το όνομά του: το απολίθωμα γαστερόποδου Bela konstantinoui και το ισόποδο Armadillo konstantinoui. Αναφέρεται επίσης ότι στο παρόν στάδιο ετοιμάζεται ένα ενδιαφέρον ντοκιμαντέρ για τη ζωή και τη δράση του κ. Γιώργου Κωνσταντίνου.

Ο  κ. Γιώργος Κωνσταντίνου παρουσίασε με μοναδικό τρόπο μέσα από τη γνήσια αγάπη και αφοσίωσή του για τη φύση, τη δημιουργία της Νήσου Κύπρου, τους πρώτους κατοίκους της, προϊστορικούς  οργανισμούς, τα πρώτα θηλαστικά, μέσα από τα ίχνη που έχουν αφήσει σε ποτάμια, φαράγγια, σπήλαια. Η αποκάλυψη της πραγματικής ηλικίας της Κύπρου και της Προϊστορίας της, η σύνδεσή της με τον περιβάλλοντα χώρο της νοτιοανατολικής Μεσογείου, αλλά και η επαφή  με τα ίδια τα απολιθώματα, ηλικίας εκατομμυρίων χρόνων, εντυπωσίασε πραγματικά τους μαθητές. Αυτό που έκανε ιδιαίτερη εντύπωση στους μαθητές ήταν η ύπαρξη ιπποποτάμων και ελεφάντων, οι οποίοι ταξίδεψαν από την Αφρικανική Ήπειρο. Τα είδη αυτά είχαν υποστεί το φαινόμενο του «νησιώτικου νανισμού», το οποίο, όπως εξήγησε ο κύριος Γιώργος Κωνσταντίνου, συμβαίνει στα νησιά για λόγους οικονομίας στη διατροφική αλυσίδα. Ίχνη τους υπάρχουν μέσα από δόντια και κόκκαλα, τα οποία είναι ενσωματωμένα σε τοίχους σπηλαίων.

Κάποιες από τις ανακαλύψεις του έχουν γίνει στην κατεχόμενη Κύπρο, σε  συλημένα και κατεστραμμένα  σπήλαια, γεγονός που μαρτυρεί για ακόμη μια φορά ότι η πολιτιστική μας κληρονομιά καταστρέφεται ολοκληρωτικά και μαζί με αυτήν πολύτιμες πληροφορίες για το προϊστορικό  παρελθόν μας. Το γεγονός αυτό θα πρέπει να μας θορυβήσει, γιατί η πολιτιστική  κληρονομιά, οι ρίζες ενός λαού αποτελούν την πνευματική του τροφή η οποία τον οδηγεί στην ανέλιξη, όπως ακριβώς ένα δέντρο τρέφεται μέσα από τις ρίζες του. Αν αυτές αποκοπούν, το δέντρο παύει να υπάρχει. Η γνώση του παρελθόντος είναι  απαραίτητη για την επιβίωσή του στη σύγχρονη κοινωνία. Ο τόπος  είναι ο άνθρωπος  και ο άνθρωπος είναι ο τόπος.

Η δημιουργία της ιστορικής ενσυναίσθησης, της αίσθησης του «ανήκειν» , αποτελούν τους βασικούς πυλώνες όλων των σύγχρονων εκπαιδευτικών προγραμμάτων, καθώς αυτές οδηγούν στην ολόπλευρη ανάπτυξη των μαθητών, στην ποιοτική ζωή και την καλλιέργεια της υγιούς πολιτότητας σε μια σύγχρονη πολυπολιτισμική κοινωνία.

Κάλια Φαίδωνος, Φιλόλογος

My grandson George exploring the world of Cyprus fossils. Every great naturalist begins with curiosity. What Sir David Attenborough say about this.

See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Lower in Greek

Sir David Attenborough, the man who brought the beauty of the natural world to millions of viewers, recently stated that he “would never have become a naturalist under today’s fossil laws.” In simple terms, strict regulations that prohibit the collection of fossils deprive children of their first encounter with the adventure of nature. In Britain, as in many other countries, “Sites of Special Scientific Interest” are strictly protected. No one may collect a fossil without a special permit, even if it is about to be destroyed by erosion or human activity. Attenborough called this a “disaster waiting to happen,” because new generations of naturalists cannot be born if they never get their hands dirty, if they never hold in their palms a fragment of the Earth’s past.

His view is not isolated. Chris Packham, also a BBC nature presenter, stressed that “young people are disconnected from nature” and warned that the countryside has turned into a forbidden place for children. “They are not watching fox cubs at dawn, they are not picking up fossils,” he said, emphasizing that experience not theory is what ignites passion. In Cyprus, the situation is similar. Legislation treats fossils solely as “cultural goods,” effectively banning their collection by individuals. Yet nature itself and human activity destroys invaluable specimens every day: in quarries, on construction sites, and during roadworks. For decades, private collectors have been rescuing fossils with personal effort and passion. They study them, preserve them, and often share them with the public. Thanks to these individuals, priceless specimens have been saved that would otherwise have been lost forever. These collectors are not enemies of science; they are its allies. The state must acknowledge their contribution and formally integrate them into the protection of Cyprus’ geological and paleontological heritage. Instead of blanket prohibitions, we need regulations that allow the rescue of fossils that would otherwise be destroyed. Because, as Attenborough said, “it is absurd not to be allowed to collect a fossil, when thousands are ground into dust for cement.” The difference is that when a child picks up a fossil, it may spark a flame that will last a lifetime. And that flame is the only thing that can secure the future of science and of nature itself. Ο σερ Ντέιβιντ Αττενμπόρο, ο άνθρωπος που έφερε σε εκατομμύρια θεατές την ομορφιά του φυσικού κόσμου, δήλωσε πρόσφατα ότι «δεν θα είχε γίνει ποτέ φυσιοδίφης με τους σημερινούς νόμους περί απολιθωμάτων». Με λίγα λόγια, οι αυστηροί κανονισμοί που απαγορεύουν τη συλλογή απολιθωμάτων στερούν από τα παιδιά την πρώτη τους επαφή με την περιπέτεια της φύσης. Η Βρετανία, όπως και πολλές άλλες χώρες, προστατεύει αυστηρά τις «Περιοχές Ειδικού Επιστημονικού Ενδιαφέροντος». Κανείς δεν μπορεί να μαζέψει ούτε ένα απολίθωμα χωρίς ειδική άδεια, ακόμα κι αν πρόκειται να καταστραφεί από διάβρωση ή ανθρώπινες δραστηριότητες. Ο Αττενμπόρο μίλησε για μια «καταστροφή εν αναμονή», γιατί νέες γενιές φυσιοδιφών δεν θα γεννηθούν αν δεν βάλουν τα χέρια τους στο χώμα, αν δεν πιάσουν στα χέρια τους ένα κομμάτι του παρελθόντος. Η άποψή του δεν είναι μοναχική. Ο Κρις Πάκχαμ, επίσης παρουσιαστής της φύσης στο BBC, τόνισε ότι «οι νέοι δεν συνδέονται με τη φύση» και προειδοποίησε ότι η ύπαιθρος μετατρέπεται σε έναν απαγορευμένο χώρο για τα παιδιά. «Δεν παρατηρούν αλεπουδάκια, δεν μαζεύουν απολιθώματα», είπε χαρακτηριστικά, επισημαίνοντας ότι η εμπειρία, όχι η θεωρία, είναι εκείνη που γεννάει το πάθος. Στην Κύπρο, η κατάσταση είναι παρόμοια. Η νομοθεσία αντιμετωπίζει τα απολιθώματα αποκλειστικά ως «πολιτιστικά αγαθά», απαγορεύοντας ουσιαστικά τη συλλογή τους από ιδιώτες. Ωστόσο, η ίδια η φύση αλλά και η ανθρώπινη δραστηριότητα καταστρέφουν καθημερινά ανεκτίμητα δείγματα, σε λατομεία, οικοδομικά έργα και οδοποιίες. Εδώ και δεκαετίες, υπάρχουν συλλέκτες που με προσωπικό κόπο και πάθος διασώζουν απολιθώματα, τα μελετούν και τα μοιράζονται με το κοινό. Χάρη σε αυτούς, σώθηκαν πολύτιμα δείγματα που διαφορετικά θα είχαν χαθεί για πάντα. Οι συλλέκτες αυτοί δεν είναι εχθροί της επιστήμης είναι σύμμαχοί της. Η πολιτεία οφείλει να αναγνωρίσει τη συμβολή τους και να τους εντάξει θεσμικά στην προστασία της γεωλογικής και παλαιοντολογικής κληρονομιάς. Αντί να απαγορεύουμε τη συλλογή, θα έπρεπε να δημιουργηθούν κανόνες που να επιτρέπουν τη διάσωση απολιθωμάτων που διαφορετικά θα καταστρέφονταν. Γιατί, όπως είπε και ο Αττενμπόρο, «να μην επιτρέπεται να μαζέψεις ένα απολίθωμα είναι παράλογο, όταν επιτρέπεται να αλεστούν χιλιάδες στα τσιμεντάδικα». Η διαφορά είναι πως ένα παιδί που θα πιάσει ένα απολίθωμα στο χέρι του ίσως ανάψει μια σπίθα που θα κρατήσει μια ζωή. Και αυτή η σπίθα είναι το μόνο που μπορεί να εξασφαλίσει το μέλλον της επιστήμης και της φύσης.

Mediterranean Rugose Bonnet – Galeodea rugosa (Linnaeus, 1771) fossils from Nicosia - Απολιθώματα από τη Λευκωσία - Cyprus

 See also 

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Family Cassidae

Photos 23/9/2023 by George Konstantinou

Below in English

Galeodea rugosa (Linnaeus, 1771) – Mediterranean Rugose Bonnet – Απολιθώματα από τη Λευκωσία, Κύπρος

Η Galeodea rugosa (Linnaeus, 1771), με καθιερωμένη αγγλική κοινή ονομασία Mediterranean Rugose Bonnet, είναι ένα μεγάλο θαλάσσιο γαστερόποδο μαλάκιο της οικογένειας Cassidae.

Το είδος είναι γνωστό τόσο από σύγχρονους πληθυσμούς όσο και από το απολιθωματικό αρχείο. Απολιθωμένα κελύφη του έχουν βρεθεί και στην περιοχή της Λευκωσίας, αποτελώντας ενδιαφέρον μέρος της παλαιοντολογικής πανίδας της Κύπρου.

Επιστημονική ταξινόμηση

Βασίλειο: Animalia
Φύλο: Mollusca
Κλάση: Gastropoda
Οικογένεια: Cassidae
Γένος: Galeodea
Είδος: Galeodea rugosa (Linnaeus, 1771)

Το είδος περιγράφηκε από τον Carl Linnaeus το 1771, αρχικά με την ονομασία Buccinum rugosum.

Mediterranean Rugose Bonnet

Η καθιερωμένη αγγλική κοινή ονομασία του είδους είναι Mediterranean Rugose Bonnet.

Η λέξη rugosa προέρχεται από το λατινικό rugosus, που σημαίνει τραχύς ή ρυτιδωμένος, και αναφέρεται στην έντονα γλυπτή επιφάνεια του κελύφους.

Η ονομασία “bonnet” χρησιμοποιείται για διάφορα γαστερόποδα της οικογένειας Cassidae λόγω του χαρακτηριστικού σχήματος των κελυφών τους.

Το κέλυφος

Η Galeodea rugosa διαθέτει μεγάλο, βαρύ και ισχυρό κέλυφος.

Το σχήμα του είναι ωοειδές έως ατρακτοειδές, με καλά ανεπτυγμένη σπείρα και μεγάλο τελευταίο ελίκωμα.

Ένα από τα χαρακτηριστικότερα γνωρίσματα του είδους είναι η έντονη σπειροειδής γλυπτική της επιφάνειας.

Οι σπειροειδείς γραμμώσεις, οι αυλακώσεις και οι προεξοχές δημιουργούν τη χαρακτηριστική τραχιά εμφάνιση του κελύφους.

Στα σύγχρονα άτομα ο χρωματισμός κυμαίνεται συνήθως σε υπόλευκες, κιτρινωπές ή καστανές αποχρώσεις.

Το άνοιγμα του κελύφους

Το άνοιγμα είναι μεγάλο και αποτελεί σημαντικό χαρακτηριστικό για την αναγνώριση του είδους.

Το εξωτερικό χείλος είναι παχύ και ισχυρό, ενώ η βάση του κελύφους καταλήγει σε σιφωνικό σωλήνα.

Η μορφή του ανοίγματος, το γενικό σχήμα του κελύφους και η έντονη επιφανειακή γλυπτική αποτελούν σημαντικά μορφολογικά χαρακτηριστικά για τον προσδιορισμό του είδους.

Η οικογένεια Cassidae

Η οικογένεια Cassidae περιλαμβάνει μεγάλα θαλάσσια γαστερόποδα που είναι γνωστά στα Αγγλικά ως helmet shells και bonnet shells.

Πολλά είδη της οικογένειας διαθέτουν ιδιαίτερα ισχυρά και βαριά κελύφη.

Τα σύγχρονα Cassidae είναι αρπακτικά γαστερόποδα και αρκετά είδη τρέφονται με εχινόδερμα, ιδιαίτερα με αχινούς.

Η Galeodea rugosa αποτελεί χαρακτηριστικό μέλος αυτής της οικογένειας.

Ένα είδος που ζει και σήμερα

Η Galeodea rugosa δεν είναι εξαφανισμένο είδος.

Ζωντανοί πληθυσμοί υπάρχουν σήμερα στη Μεσόγειο Θάλασσα και στον ανατολικό Ατλαντικό.

Το γεγονός ότι το ίδιο είδος είναι γνωστό τόσο από σύγχρονα κελύφη όσο και από απολιθώματα παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς επιτρέπει τη μορφολογική σύγκριση ανάμεσα σε παλαιότερους και σημερινούς πληθυσμούς.

Τρόπος ζωής

Η σύγχρονη Galeodea rugosa είναι βενθικό θαλάσσιο γαστερόποδο.

Ζει σε σχέση με τον θαλάσσιο πυθμένα και, όπως άλλα μέλη των Cassidae, έχει αρπακτικό τρόπο ζωής.

Το ισχυρό κέλυφος προστατεύει το μαλακό σώμα του ζώου, ενώ ο σίφωνας αποτελεί χαρακτηριστικό μέρος της ανατομίας του.

Απολιθώματα από τη Λευκωσία

Απολιθωμένα κελύφη της Galeodea rugosa έχουν καταγραφεί στην περιοχή της Λευκωσίας.

Τα δείγματα παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον λόγω της καλής διατήρησης χαρακτηριστικών του κελύφους, όπως η γενική μορφή και η έντονη σπειροειδής γλυπτική.

Η παρουσία του είδους στο απολιθωματικό αρχείο της Κύπρου αποτελεί μέρος της πλούσιας πανίδας θαλάσσιων γαστερόποδων που διατηρείται σε απολιθωματοφόρες αποθέσεις του νησιού.

Συνοπτικά στοιχεία

Επιστημονική ονομασία: Galeodea rugosa (Linnaeus, 1771)

Καθιερωμένη αγγλική κοινή ονομασία: Mediterranean Rugose Bonnet

Αρχική επιστημονική ονομασία: Buccinum rugosum Linnaeus, 1771

Φύλο: Mollusca

Κλάση: Gastropoda

Οικογένεια: Cassidae

Γένος: Galeodea

Περιβάλλον: Θαλάσσιο

Τρόπος ζωής: Βενθικό θαλάσσιο γαστερόποδο

Τύπος διατροφής: Αρπακτικό

Χαρακτηριστικό γνώρισμα: Μεγάλο και ισχυρό κέλυφος με έντονη σπειροειδή γλυπτική

Σύγχρονη παρουσία: Το είδος εξακολουθεί να ζει σήμερα

Σύγχρονη εξάπλωση: Μεσόγειος Θάλασσα και ανατολικός Ατλαντικός

Απολιθωματική παρουσία στην Κύπρο: Λευκωσία

Παλαιοντολογικό ενδιαφέρον: Χαρακτηριστικό απολιθωμένο θαλάσσιο γαστερόποδο με μορφολογία που μπορεί να συγκριθεί άμεσα με σύγχρονα άτομα του ίδιου είδους.

Galeodea rugosa (Linnaeus, 1771) – Mediterranean Rugose Bonnet – Fossils from Nicosia, Cyprus

Galeodea rugosa (Linnaeus, 1771), with the established English common name Mediterranean Rugose Bonnet, is a large marine gastropod mollusc belonging to the family Cassidae.

The species is known from both living populations and the fossil record. Fossil shells of Galeodea rugosa have also been found in the Nicosia area and form an interesting part of the palaeontological fauna of Cyprus.

Scientific Classification

Kingdom: Animalia
Phylum: Mollusca
Class: Gastropoda
Family: Cassidae
Genus: Galeodea
Species: Galeodea rugosa (Linnaeus, 1771)

The species was described by Carl Linnaeus in 1771, originally under the name Buccinum rugosum.

Mediterranean Rugose Bonnet

The established English common name of the species is Mediterranean Rugose Bonnet.

The specific name rugosa derives from the Latin rugosus, meaning rough or wrinkled, referring to the strongly sculptured surface of the shell.

The term “bonnet” is used for various gastropods of the family Cassidae because of the characteristic shape of their shells.

The Shell

Galeodea rugosa has a large, heavy and robust shell.

Its shape is ovate to fusiform, with a well-developed spire and a large body whorl.

One of the most characteristic features of the species is the prominent spiral sculpture covering the shell surface.

Spiral ridges, grooves and raised elements create the distinctive rough appearance from which the name rugosa is derived.

In living specimens, the shell generally shows whitish, yellowish or brownish tones.

The Shell Aperture

The aperture is large and represents an important feature for the identification of the species.

The outer lip is thick and strong, while the base of the shell terminates in a siphonal canal.

The form of the aperture, the overall shape of the shell and its strong surface sculpture are important morphological characteristics used in identifying the species.

The Family Cassidae

The family Cassidae includes large marine gastropods commonly known in English as helmet shells and bonnet shells.

Many species in this family possess particularly strong and heavy shells.

Living cassids are predatory gastropods, and several species feed on echinoderms, particularly sea urchins.

Galeodea rugosa is a characteristic member of this interesting family.

A Species That Still Lives Today

Galeodea rugosa is not an extinct species.

Living populations occur today in the Mediterranean Sea and the eastern Atlantic Ocean.

The occurrence of the same species in both modern marine environments and the fossil record is particularly interesting because it allows morphological comparisons between fossil and living specimens.

Lifestyle

Living Galeodea rugosa is a benthic marine gastropod.

It lives in association with the seafloor and, like other members of the Cassidae, has a predatory lifestyle.

Its strong shell protects the soft body of the animal, while the siphon is a characteristic part of its anatomy.

Fossils from Nicosia

Fossil shells of Galeodea rugosa have been recorded from the Nicosia area of Cyprus.

These specimens are of particular interest because characteristic features of the shell, including its general form and prominent spiral sculpture, can be preserved in the fossil material.

The presence of Galeodea rugosa in the fossil record of Cyprus forms part of the rich assemblage of fossil marine gastropods preserved in fossiliferous deposits on the island.

Summary

Scientific name: Galeodea rugosa (Linnaeus, 1771)

Established English common name: Mediterranean Rugose Bonnet

Original scientific name: Buccinum rugosum Linnaeus, 1771

Phylum: Mollusca

Class: Gastropoda

Family: Cassidae

Genus: Galeodea

Environment: Marine

Lifestyle: Benthic marine gastropod

Diet: Predatory

Characteristic feature: Large and robust shell with prominent spiral sculpture

Living species: Yes

Modern distribution: Mediterranean Sea and eastern Atlantic Ocean

Fossil occurrence in Cyprus: Nicosia

Palaeontological interest: A characteristic fossil marine gastropod whose shell morphology can be directly compared with living representatives of the same species.

Η τοποθεσία Αετόκρεμμος του Ακρωτηρίου Κάβο Γάτα - The Aetokremmos location of Akrotiri Cape Gata - Cyprus

See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Ancient Roman tombs at Akrotiri, Aetokremnos Cyprus

Ο φάρος του ακρωτηρίου Γάτα στο νοτιοανατολικό άκρο της χερσονήσου του Ακρωτηρίου Λεμεσού - Cape Gata lighthouse

Dwarf hippo and elephant fossils at Akrotiri Aetokremos Cyprus

Η αλυκή Ακρωτηρίου ο μεγαλύτερος υδροβιότοπος της Κύπρου - Του Γιώργου Κωνσταντίνου - Εφημερίδα πολίτης 25/10/2020

Βρίσκεται μέσα στην κλειστή περιοχή των αγγλικών βάσεων Ακρωτηρίου όπου δεν επιτρέπεται η ελεύθερη πρόσβαση.

Photos  11/12/2009  by George Konstantinou

Below in English

Η τοποθεσία Αετόκρεμμος του Ακρωτηρίου – Κάβο Γάτα, Λεμεσός

Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου

Η τοποθεσία Αετόκρεμμος (Akrotiri Aetokremnos) βρίσκεται στις νότιες ακτές της χερσονήσου του Ακρωτηρίου, στην περιοχή του Κάβο Γάτα, στην επαρχία Λεμεσού. Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες αρχαιολογικές και παλαιοντολογικές θέσεις της Κύπρου, καθώς εκεί έχουν βρεθεί μερικές από τις αρχαιότερες γνωστές ενδείξεις ανθρώπινης παρουσίας στο νησί.

Ο Αετόκρεμμος βρίσκεται σε απόκρημνη παράκτια θέση, περίπου 40 μέτρα πάνω από τη Μεσόγειο, και περιλαμβάνει βραχοσκεπή στην οποία πραγματοποιήθηκαν αρχαιολογικές ανασκαφές. Η περιοχή βρίσκεται εντός της Δυτικής Περιοχής Κυρίαρχων Βάσεων Ακρωτηρίου και η ελεύθερη πρόσβαση στον συγκεκριμένο χώρο είναι περιορισμένη.

Ένας από τους αρχαιότερους αρχαιολογικούς χώρους της Κύπρου

Η μεγάλη σημασία του Αετόκρεμμου οφείλεται κυρίως στα ευρήματα που συνδέονται με την πολύ πρώιμη ανθρώπινη παρουσία στην Κύπρο.

Η θέση χρονολογείται περίπου στο 10.000 π.Χ., δηλαδή πριν από περίπου 12.000 χρόνια, και ανήκει στην προνεολιθική περίοδο. Το Αετόκρεμμος θεωρείται μία από τις βασικές θέσεις για τη μελέτη της πρώιμης κατοίκησης του νησιού και της παρουσίας κυνηγών-τροφοσυλλεκτών πριν από την ανάπτυξη των μεταγενέστερων νεολιθικών αγροτικών κοινωνιών.

Η βραχοσκεπή του Αετόκρεμμου

Ο αρχαιολογικός χώρος βρίσκεται κάτω από μια φυσική βραχοσκεπή σε απότομο παράκτιο γκρεμό.

Οι ανασκαφές κάλυψαν περίπου 40 τετραγωνικά μέτρα και αποκάλυψαν διαφορετικά αρχαιολογικά στρώματα. Μέσα σε αυτά βρέθηκαν λίθινα εργαλεία, κατάλοιπα εστιών και τεράστιες ποσότητες οστών ζώων.

Η θέση είναι ιδιαίτερα σημαντική επειδή στον ίδιο χώρο συνυπάρχουν στοιχεία ανθρώπινης δραστηριότητας και κατάλοιπα ζώων που εξαφανίστηκαν από την Κύπρο στο τέλος του Πλειστοκαίνου.

Οι νάνοι ιπποπόταμοι της Κύπρου

Τα πολυπληθέστερα απολιθωμένα κατάλοιπα του Αετόκρεμμου ανήκουν στον εξαφανισμένο κυπριακό νάνο ιπποπόταμο, που αναφέρεται στη βιβλιογραφία ως Phanourios minutus ή Hippopotamus minor.

Το ζώο ήταν πολύ μικρότερο από τους σημερινούς μεγάλους ιπποπόταμους της Αφρικής και αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του φαινομένου του νησιωτικού νανισμού.

Στον Αετόκρεμμο βρέθηκε εξαιρετικά μεγάλη συγκέντρωση οστών. Επίσημη έκδοση του Τμήματος Αρχαιοτήτων αναφέρει κατάλοιπα που αντιπροσωπεύουν περίπου 500 νάνους ιπποπόταμους, καθιστώντας τη θέση μοναδική για τη μελέτη αυτού του εξαφανισμένου ζώου.

Οι πυγμαίοι ελέφαντες

Μαζί με τους νάνους ιπποπόταμους στην προϊστορική Κύπρο ζούσε και ένας πυγμαίος ελέφαντας, ο Palaeoloxodon cypriotes.

Τα κατάλοιπα ελεφάντων στον Αετόκρεμμο είναι πολύ λιγότερα από εκείνα των ιπποπόταμων. Παρ' όλα αυτά, η παρουσία τους είναι σημαντική για την ανασύσταση της πανίδας που υπήρχε στο νησί πριν από την εξαφάνιση αυτών των μεγάλων ενδημικών θηλαστικών.

Η μικρή σωματική διάσταση τόσο των ελεφάντων όσο και των ιπποπόταμων αποτελεί αποτέλεσμα της μακρόχρονης απομόνωσής τους σε ένα νησιωτικό περιβάλλον με περιορισμένους πόρους.

Άλλα ζώα που βρέθηκαν στον χώρο

Οι ανασκαφές δεν αποκάλυψαν μόνο οστά ιπποπόταμων και ελεφάντων.

Στην πανιδική συλλογή έχουν αναγνωριστεί επίσης κατάλοιπα από πουλιά, ψάρια, χελώνες, φίδια, φρύνους και μικρά θηλαστικά, καθώς και οστά άλλων ζώων.

Η ποικιλία των ευρημάτων παρέχει πολύτιμες πληροφορίες για το φυσικό περιβάλλον της Κύπρου κατά το τέλος του Πλειστοκαίνου και τις αρχές του Ολοκαίνου.

Τα λίθινα εργαλεία

Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η ανακάλυψη ανθρώπινων κατασκευών.

Στον χώρο βρέθηκαν περίπου 1.000 λίθινα αντικείμενα, μεταξύ των οποίων μικρά ξέστρα και άλλα εργαλεία, καθώς και λίθινα κοσμήματα.

Τα ευρήματα αυτά αποτελούν ισχυρή ένδειξη ανθρώπινης παρουσίας στον Αετόκρεμμο σε μια εξαιρετικά πρώιμη περίοδο της κυπριακής προϊστορίας.

Η παρουσία ανθρώπων τόσο νωρίς έχει ιδιαίτερη σημασία και για την ιστορία της ναυσιπλοΐας στην ανατολική Μεσόγειο, αφού η άφιξή τους στην Κύπρο προϋπέθετε θαλάσσια μετακίνηση.

Τα καμένα οστά

Ένα από τα στοιχεία που προκάλεσαν το μεγαλύτερο επιστημονικό ενδιαφέρον είναι η μεγάλη ποσότητα καμένων οστών.

Σε παλαιότερες αναλύσεις αναφέρεται ότι περίπου το 30% των οστών παρουσίαζε ίχνη καύσης. Παράλληλα, στον χώρο εντοπίστηκαν κατάλοιπα εστιών.

Αυτή η συνύπαρξη ανθρώπινων τεχνουργημάτων, εστιών και οστών εξαφανισμένων ζώων δημιούργησε ένα από τα σημαντικότερα αρχαιολογικά ερωτήματα σχετικά με την πρώιμη ιστορία της Κύπρου.

Κυνήγησαν οι πρώτοι άνθρωποι τους νάνους ιπποπόταμους;

Η σχέση μεταξύ των ανθρώπων του Αετόκρεμμου και των νάνων ιπποπόταμων παραμένει αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης.

Η αρχική ερμηνεία συνέδεσε την ανθρώπινη παρουσία με την εκμετάλλευση της εξαφανισμένης πανίδας. Ωστόσο, δεν έχουν εντοπιστεί σαφή ίχνη σφαγής πάνω στα οστά και η ακριβής χρονολογική σχέση μεταξύ ορισμένων ζωικών καταλοίπων και των ανθρώπινων ευρημάτων εξακολουθεί να συζητείται.

Επομένως, δεν είναι ασφαλές να παρουσιάζεται ως αποδεδειγμένο γεγονός ότι οι πρώτοι κάτοικοι τρέφονταν με τους νάνους ιπποπόταμους και τους πυγμαίους ελέφαντες ή ότι προκάλεσαν την εξαφάνισή τους. Υπάρχουν ενδείξεις που οδήγησαν σε αυτή την υπόθεση, αλλά το ζήτημα δεν έχει λυθεί οριστικά.

Αυτό είναι μια σημαντική διόρθωση σε σχέση με την παλαιότερη διατύπωση της σχετικής καταγραφής.

Η εξαφάνιση της ενδημικής μεγαπανίδας

Οι νάνοι ιπποπόταμοι και οι πυγμαίοι ελέφαντες εξαφανίστηκαν από την Κύπρο περίπου στην περίοδο κατά την οποία εμφανίζονται οι πρώτες γνωστές ανθρώπινες παρουσίες.

Αυτό δημιούργησε την υπόθεση ότι η ανθρώπινη δραστηριότητα μπορεί να συνέβαλε στην εξαφάνισή τους.

Ωστόσο, οι επιστήμονες έχουν εξετάσει και άλλους παράγοντες, όπως περιβαλλοντικές και κλιματικές μεταβολές. Η ακριβής αιτία ή ο συνδυασμός αιτιών της εξαφάνισής τους παραμένει αντικείμενο έρευνας. Η επίσημη αρχαιολογική παρουσίαση του υλικού επισημαίνει ότι ακόμη και η ακριβής χρονολογική συσχέτιση των ανθρώπινων καταλοίπων με τα οστά των πυγμαίων ζώων δεν έχει αποσαφηνιστεί πλήρως.

Η σημασία του Αετόκρεμμου για την προϊστορία της Κύπρου

Η ανακάλυψη του Αετόκρεμμου άλλαξε σημαντικά την εικόνα που υπήρχε για την αρχαιότερη ανθρώπινη παρουσία στην Κύπρο.

Έδειξε ότι άνθρωποι είχαν φτάσει στο νησί πολύ πριν από την εγκατάσταση των οργανωμένων νεολιθικών γεωργικών κοινοτήτων.

Οι άνθρωποι αυτοί ήταν κυνηγοί και τροφοσυλλέκτες και η παρουσία τους αποδεικνύει ότι ήδη σε εκείνη την πολύ πρώιμη εποχή υπήρχαν άνθρωποι ικανοί να πραγματοποιούν θαλάσσια ταξίδια στην ανατολική Μεσόγειο.

Η ονομασία Αετόκρεμμος

Η ονομασία Αετόκρεμμος αποδίδει πολύ χαρακτηριστικά τη μορφολογία της τοποθεσίας και μπορεί να αποδοθεί ως «γκρεμός των αετών».

Πρόκειται πράγματι για μια απόκρημνη θέση πάνω από τη θάλασσα, με τους ασβεστολιθικούς γκρεμούς να αποτελούν κυρίαρχο χαρακτηριστικό του τοπίου.

Το Κάβο Γάτα

Ο Αετόκρεμμος βρίσκεται στην ευρύτερη περιοχή του Κάβο Γάτα (Cape Gata), στο νοτιοανατολικό τμήμα της χερσονήσου του Ακρωτηρίου.

Η περιοχή του Κάβο Γάτα συνδέεται επίσης με το γνωστό Μοναστήρι του Αγίου Νικολάου των Γάτων, ένα από τα ιστορικά θρησκευτικά μνημεία της χερσονήσου.

Η παράδοση του μοναστηριού είναι στενά συνδεδεμένη με τις γάτες και τα φίδια της περιοχής, μια από τις γνωστότερες παραδόσεις του Ακρωτηρίου.

Μεταγενέστερη ανθρώπινη παρουσία

Η σημασία της περιοχής δεν περιορίζεται στην προϊστορία.

Στην ευρύτερη περιοχή του Αετόκρεμμου έχουν εντοπιστεί πολυάριθμα αρχαιολογικά κατάλοιπα μεταγενέστερων εποχών. Στις νότιες ακτές του Ακρωτηρίου έχουν καταγραφεί πάνω από 1.500 λαξευτοί τάφοι και σαρκοφάγοι, που συνδέονται κυρίως με την Ελληνιστική και Ρωμαϊκή περίοδο.

Η παρουσία αρχαιολογικών καταλοίπων διαφορετικών εποχών δείχνει ότι η χερσόνησος εξακολούθησε να έχει ανθρώπινη δραστηριότητα για χιλιάδες χρόνια μετά τους πρώτους προϊστορικούς επισκέπτες της.

Η περιοχή των Βρετανικών Βάσεων

Με την ανεξαρτησία της Κυπριακής Δημοκρατίας το 1960, το Ηνωμένο Βασίλειο διατήρησε δύο Περιοχές Κυρίαρχων Βάσεων στην Κύπρο. Η χερσόνησος του Ακρωτηρίου αποτελεί το μεγαλύτερο μέρος της Δυτικής Περιοχής Κυρίαρχων Βάσεων.

Ο αρχαιολογικός χώρος του Αετόκρεμμου βρίσκεται μέσα σε ελεγχόμενη περιοχή των Βάσεων και δεν αποτελεί χώρο ελεύθερης τουριστικής πρόσβασης.

Ένας τόπος εξαιρετικής σημασίας

Ο Αετόκρεμμος είναι ένας από τους τόπους όπου συναντώνται με μοναδικό τρόπο η αρχαιολογία και η παλαιοντολογία της Κύπρου.

Μέσα σε έναν σχετικά μικρό χώρο έχουν βρεθεί ίχνη από τους πρώτους γνωστούς ανθρώπους του νησιού μαζί με τεράστιες συγκεντρώσεις οστών της εξαφανισμένης κυπριακής πανίδας.

Η σημασία του ξεπερνά τα όρια της Κύπρου, καθώς συμβάλλει στη μελέτη της πρώιμης θαλάσσιας μετακίνησης ανθρώπων στην ανατολική Μεσόγειο και στη μεγάλη επιστημονική συζήτηση γύρω από τη σχέση του ανθρώπου με την εξαφάνιση της νησιωτικής μεγαπανίδας.

Συνοπτικά στοιχεία

Ονομασία: Αετόκρεμμος – Akrotiri Aetokremnos

Περιοχή: Κάβο Γάτα, Χερσόνησος Ακρωτηρίου, Λεμεσός

Θέση: Νότια παράκτια περιοχή του Ακρωτηρίου

Μορφή αρχαιολογικού χώρου: Βραχοσκεπή σε απόκρημνο παράκτιο γκρεμό

Ύψος από τη θάλασσα: Περίπου 40 μέτρα

Χρονολόγηση ανθρώπινης παρουσίας: Περίπου 10η χιλιετία π.Χ.

Περίοδος: Προνεολιθική

Κύρια ανθρώπινα ευρήματα: Λίθινα εργαλεία, λίθινα αντικείμενα και κατάλοιπα εστιών

Κύρια ζωικά ευρήματα: Νάνοι ιπποπόταμοι, πυγμαίοι ελέφαντες, πουλιά, ψάρια, χελώνες και άλλα ζώα

Νάνοι ιπποπόταμοι: Κατάλοιπα περίπου 500 ατόμων έχουν αναφερθεί από τον χώρο.

Αρχαιολογική σημασία: Μία από τις αρχαιότερες γνωστές θέσεις ανθρώπινης παρουσίας στην Κύπρο

Σημαντικό επιστημονικό ζήτημα: Η πιθανή σχέση των πρώτων ανθρώπων με την εξαφάνιση της κυπριακής ενδημικής μεγαπανίδας παραμένει υπό συζήτηση.

Μεταγενέστερη αρχαιολογία: Στην ευρύτερη περιοχή υπάρχουν πολυάριθμοι τάφοι και άλλα κατάλοιπα Ελληνιστικών και Ρωμαϊκών χρόνων.

Σημερινό καθεστώς: Βρίσκεται εντός της Δυτικής Περιοχής Κυρίαρχων Βάσεων Ακρωτηρίου και η ελεύθερη πρόσβαση στον χώρο είναι περιορισμένη.

Kαταφύγιο κυνηγών / τροφοσυλλεκτών, της προνεολιθικής περιόδου, όπου ζούσαν άνθρωποι πριν από 12000 χρόνια.

A Pre-Neolithic hunter-gatherer shelter, where people lived approximately 12,000 years ago.

Ένας από τους λίγους φάρους που διασώζονται στο νησί μας μέχρι σήμερα από την περίοδο της Αγγλοκρατίας (τέλη 19ου-αρχές 20ου αιώνα).

One of the few lighthouses dating from the British colonial period (late 19th–early 20th century) that have survived on the island to the present day.

The Aetokremnos Locality at Akrotiri – Cape Gata, Limassol

Text: George Konstantinou

The locality of Aetokremnos (Akrotiri Aetokremnos) lies on the southern coast of the Akrotiri Peninsula, in the area of Cape Gata, Limassol District. It is one of the most important archaeological and palaeontological sites in Cyprus, as discoveries made there provide some of the earliest known evidence of human presence on the island.

Aetokremnos occupies a steep coastal location approximately 40 metres above the Mediterranean Sea and includes a rock shelter where archaeological excavations have taken place. The site lies within the Western Sovereign Base Area of Akrotiri, and unrestricted public access to the archaeological locality is limited.

One of the Earliest Archaeological Sites in Cyprus

The exceptional importance of Aetokremnos is primarily connected with evidence of very early human presence in Cyprus.

The site dates to approximately 10,000 BC, around 12,000 years ago, and belongs to the Pre-Neolithic period. Aetokremnos is one of the key sites for studying the earliest occupation of Cyprus and the presence of hunter-gatherers before the establishment of the later Neolithic farming communities.

The Aetokremnos Rock Shelter

The archaeological site is situated beneath a natural rock shelter on a steep coastal cliff.

Excavations covered an area of approximately 40 square metres and revealed different archaeological layers. Stone tools, remains of hearths and very large quantities of animal bones were discovered within these deposits.

The site is particularly significant because evidence of human activity occurs together with remains of animals that became extinct in Cyprus around the end of the Pleistocene.

The Dwarf Hippopotamuses of Cyprus

The most numerous fossil remains discovered at Aetokremnos belong to the extinct Cypriot dwarf hippopotamus, referred to in the scientific literature as Phanourios minutus or Hippopotamus minor.

This animal was considerably smaller than the large hippopotamuses living in Africa today and represents a characteristic example of island dwarfism.

An exceptionally large concentration of bones was found at Aetokremnos. Remains representing approximately 500 dwarf hippopotamuses have been reported from the site, making it particularly important for the study of this extinct Cypriot mammal.

The Pygmy Elephants

Prehistoric Cyprus was also inhabited by a pygmy elephant, Palaeoloxodon cypriotes.

Elephant remains found at Aetokremnos are much less numerous than those of dwarf hippopotamuses. Nevertheless, their presence is important for reconstructing the fauna that inhabited Cyprus before the disappearance of these endemic large mammals.

The reduced body size of both elephants and hippopotamuses developed through their long isolation in an island environment with limited resources.

Other Animals Found at the Site

The excavations revealed more than just hippopotamus and elephant remains.

The faunal assemblage also includes remains of birds, fish, tortoises, snakes, toads and small mammals, as well as other animals.

This variety provides valuable information about the natural environment of Cyprus during the final stages of the Pleistocene and the beginning of the Holocene.

Stone Tools

One of the most important discoveries was evidence of objects made and used by people.

Approximately 1,000 stone artefacts were recovered from the site, including small scrapers and other tools, as well as stone ornaments.

These finds provide strong evidence for human presence at Aetokremnos during a remarkably early period in Cypriot prehistory.

Such an early human presence is also important for understanding the history of navigation in the eastern Mediterranean, because reaching Cyprus necessarily involved a sea crossing.

Burnt Bones

One of the most debated features of Aetokremnos is the large quantity of burnt animal bones.

Earlier analyses reported that approximately 30% of the bones showed evidence of burning. Remains interpreted as hearths were also discovered at the site.

The association of human artefacts, evidence of fire and bones of extinct animals created one of the most important archaeological questions concerning the earliest history of Cyprus.

Did the First People Hunt the Dwarf Hippopotamuses?

The relationship between the people who visited Aetokremnos and the dwarf hippopotamuses remains a subject of scientific debate.

The original interpretation linked human presence with the exploitation of the extinct fauna. However, clear butchery marks have not been identified on the bones, and the precise chronological relationship between some of the animal remains and the evidence of human activity continues to be discussed.

It is therefore not safe to present as established fact that the first people at Aetokremnos hunted or ate the dwarf hippopotamuses and pygmy elephants, or that they were responsible for their extinction.

There is evidence that led researchers to investigate this possibility, but the question has not been conclusively resolved.

The Extinction of Cyprus’s Endemic Megafauna

The dwarf hippopotamuses and pygmy elephants disappeared from Cyprus around the broad period when the earliest known human presence appears on the island.

This chronological proximity led to the hypothesis that human activity may have contributed to their extinction.

Other possible factors, including environmental and climatic changes, have also been considered. The exact cause—or combination of causes—behind their disappearance remains a subject of scientific research.

The Importance of Aetokremnos to Cypriot Prehistory

The discovery of Aetokremnos significantly changed our understanding of the earliest human presence in Cyprus.

It demonstrated that people had reached the island long before the establishment of organised Neolithic farming communities.

These early visitors were hunter-gatherers, and their presence shows that people were capable of making sea journeys across the eastern Mediterranean at this remarkably early date.

The Name Aetokremnos

The Greek name Aetokremnos is associated with the dramatic character of the locality and can be translated approximately as “Eagle Cliff.”

The name is particularly appropriate for the landscape, as the archaeological locality occupies a steep position overlooking the sea, where limestone cliffs are a dominant feature.

Cape Gata

Aetokremnos lies in the wider area of Cape Gata, on the southeastern part of the Akrotiri Peninsula.

The Cape Gata area is also associated with the well-known Monastery of Saint Nicholas of the Cats, one of the historic religious monuments of the peninsula.

The monastery is connected with one of Akrotiri’s best-known traditions, concerning the cats that were said to have been used to control the large numbers of snakes in the area.

Later Human Presence

The archaeological importance of the wider area is not limited to prehistory.

Numerous remains belonging to later historical periods have been recorded along the southern coast of Akrotiri. The area contains more than 1,500 rock-cut tombs and sarcophagi, mainly associated with the Hellenistic and Roman periods.

These remains demonstrate that human activity continued in this part of the Akrotiri Peninsula for thousands of years after the earliest prehistoric visitors.

The British Sovereign Base Area

When the Republic of Cyprus became independent in 1960, the United Kingdom retained two Sovereign Base Areas on the island. The Akrotiri Peninsula forms the major part of the Western Sovereign Base Area.

The archaeological locality of Aetokremnos lies within a controlled area of the Bases and is not an unrestricted public tourist site.

A Site of Exceptional Importance

Aetokremnos is one of the places where the archaeology and palaeontology of Cyprus come together in an exceptional way.

Within a relatively small area, evidence associated with some of the earliest known people on the island has been found alongside enormous concentrations of bones belonging to Cyprus’s extinct endemic fauna.

Its importance extends beyond Cyprus because the site contributes to our understanding of early human seafaring in the eastern Mediterranean and to the continuing scientific debate concerning the relationship between humans and the extinction of island megafauna.

Summary

Name: Aetokremnos – Akrotiri Aetokremnos

Location: Cape Gata, Akrotiri Peninsula, Limassol, Cyprus

Position: Southern coastal area of Akrotiri

Type of archaeological site: Rock shelter on a steep coastal cliff

Elevation above the sea: Approximately 40 metres

Dating of human presence: Approximately 10th millennium BC

Period: Pre-Neolithic

Main human-related finds: Stone tools, other stone artefacts and remains of hearths

Main animal remains: Dwarf hippopotamuses, pygmy elephants, birds, fish, tortoises and other animals

Dwarf hippopotamuses: Remains representing approximately 500 individuals have been reported from the site

Archaeological importance: One of the earliest known sites of human presence in Cyprus

Important scientific question: The possible relationship between the earliest human visitors and the extinction of Cyprus’s endemic megafauna remains debated

Later archaeology: Numerous tombs and other remains dating mainly to the Hellenistic and Roman periods occur in the wider area

Present status: Located within the Western Sovereign Base Area of Akrotiri, with unrestricted access to the archaeological site limited.