Οι 19 παλαιοί νερόμυλοι της κατεχόμενης Λαπήθου - The 19 old Watermills of Occupied Lapithos - Cyprus

 See also 

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο.

Το κατεχόμενο χωριό Λάπηθος - Lapithos Village - Cyprus

Ο Νερόμυλος του Καφετζιή στη κατεχόμενη Λάπηθο - Old Watermill at Lapithos - Cyprus

Below in English

Κείμενο και φωτογραφίες του Γιώργου Κωνσταντίνου

Η κατεχόμενη Λάπηθος, κτισμένη στους πρόποδες του Πενταδακτύλου και αντικριστά στη θάλασσα της Κερύνειας, υπήρξε από τα παλιά χρόνια ένας από τους πιο εύφορους και παραγωγικούς τόπους της Κύπρου. Καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη και την ευημερία της έπαιξαν τα άφθονα νερά του περίφημου Κεφαλόβρυσου, τα οποία ύδρευαν την κωμόπολη, πότιζαν τα περιβόλια και κινούσαν τους πολυάριθμους νερόμυλους της Λαπήθου.

Οι νερόμυλοι αποτελούσαν για αιώνες αναπόσπαστο μέρος της οικονομικής και κοινωνικής ζωής των κατοίκων. Κατά μήκος της διαδρομής του νερού του Κεφαλόβρυσου είχαν κατασκευαστεί διαδοχικά πολλοί μύλοι, ώστε το ίδιο νερό να αξιοποιείται επανειλημμένα. Αφού έδινε την κινητήρια δύναμη σε έναν μύλο, συνέχιζε την πορεία του προς τον επόμενο και κατόπιν στον επόμενο, δημιουργώντας ένα εξαιρετικά αποτελεσματικό σύστημα αξιοποίησης της φυσικής δύναμης του νερού.

Η ιστορία των νερόμυλων της Λαπήθου χάνεται μέσα στους αιώνες και η παρουσία τους στην περιοχή ανάγεται τουλάχιστον στα χρόνια της Φραγκοκρατίας. Οι μύλοι δεν ήταν απλώς κτίρια για το άλεσμα των δημητριακών. Ήταν χώροι εργασίας, παραγωγής και συνάντησης ανθρώπων και αποτελούσαν σημαντικό κομμάτι της καθημερινής ζωής της κωμόπολης.

Οι νερόμυλοι λειτουργούσαν με έναν απλό αλλά ιδιαίτερα αποτελεσματικό μηχανισμό. Το νερό διοχετευόταν μέσα από αυλάκια και ειδικά διαμορφωμένες κατασκευές και, πέφτοντας με δύναμη από ύψος, έθετε σε κίνηση τη φτερωτή του μύλου. Η κίνηση αυτή μεταφερόταν στη βαριά μυλόπετρα, η οποία άλεθε το σιτάρι και άλλα δημητριακά μετατρέποντάς τα σε αλεύρι.

Οι μυλωνάδες ήταν έμπειροι τεχνίτες και η εργασία τους απαιτούσε σημαντικές γνώσεις. Έπρεπε να γνωρίζουν τη σωστή ρύθμιση της ροής του νερού, τη λειτουργία και συντήρηση του μηχανισμού, καθώς και τη χάραξη και συντήρηση των μυλόπετρων, ώστε να επιτυγχάνεται το σωστό άλεσμα.

Στους μύλους της Λαπήθου έφθαναν γεωργοί όχι μόνο από την κωμόπολη αλλά και από τις γύρω περιοχές, μεταφέροντας με γαϊδούρια και μουλάρια σακιά με σιτάρι και άλλα προϊόντα για άλεσμα. Σε περιόδους μεγάλης παραγωγής οι μεγαλύτεροι μύλοι μπορούσαν να εργάζονται σχεδόν ολόκληρο το εικοσιτετράωρο. Μερικοί διέθεταν ακόμη και χώρους για τη διανυκτέρευση των πελατών και στάβλους για τα ζώα τους.

Οι νερόμυλοι δεν χρησιμοποιήθηκαν πάντοτε αποκλειστικά για το άλεσμα σιταριού. Σε διάφορες περιόδους ορισμένοι χρησιμοποιήθηκαν ως βαμβακόμυλοι και ζαχαρόμυλοι, ενώ αναφέρεται ακόμη και χρήση μύλου για το άλεσμα αλατιού. Η λειτουργία τους ήταν επομένως στενά συνδεδεμένη με τη γεωργική παραγωγή και γενικότερα με την οικονομία της Λαπήθου.

Οι 19 νερόμυλοι της Λαπήθου

Οι 19 νερόμυλοι της Λαπήθου, κατά σειρά αρχίζοντας από την πηγή του Κεφαλόβρυσου, ήταν:

1. Ο Μύλος του Καζέλη, ή Μύλος του Κεφαλόβρυσου, όπως επικράτησε να ονομάζεται μετά την καταστροφή του πρώτου μύλου που υπήρχε στην περιοχή.
2. Το Μυλαρούδιν του Θωμά
3. Ο Μύλος του Χατζηνικολή ή Μίσκαλος
4. Ο Μύλος ο Τζιηνούρκος
5. Ο Μύλος του Παπά
6. Ο Μύλος της Καμάρας ή του Κουζούμπαναη
7. Ο Μύλος του Φανή ή Πασιαρτή
8. Ο Μύλος του Ξερόλακκου
9. Το Μυλαρούδι του Ττερζή
10. Το Μυλαρούδιν του Στυλλή του Αντρία
11. Ο Γερόμυλος
12. Ο Μύλος του Μούρεττου, ο οποίος επιχωματώθηκε το 1970 για να γίνει προέκταση της πλατείας Αγίας Παρασκευής.
13. Ο Μύλος του Αγίου Παντελεήμονα, από τον οποίο σήμερα δεν υπάρχουν ίχνη.
14. Ο Μύλος του Στρατουρά
15. Το Μυλαρούδιν του Καλημέρα
16. Ο Μύλος του Χατζηλία (Αγαθοκλέους)
17. Ο Μύλος της Καυκάλας ή Κατούρη
18. Ο Μύλος του Κωνσταντινίδη-Εγγλέζου ή Καπλάνη
19. Ο Μύλος  του Καφετζιή 

Εκτός από αυτούς τους 19 καταγεγραμμένους νερόμυλους, μεταξύ του Μύλου της Καμάρας και του Μύλου του Φανή ή Πασιαρτή υπήρχαν ακόμη δύο νερόμυλοι, οι οποίοι είχαν καταρρεύσει σε παλαιότερη εποχή.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν επίσης οι μαρτυρίες παλαιών κατοίκων της Λαπήθου σχετικά με τον πρώτο μύλο της περιοχής. Σύμφωνα με αυτές, ο πρώτος νερόμυλος δεν ήταν ο γνωστός Μύλος του Κεφαλόβρυσου, αλλά ένας παλαιότερος μύλος που βρισκόταν ακόμη πιο κοντά στην πηγή.

Την εποχή εκείνη η πηγή του Κεφαλόβρυσου βρισκόταν περίπου τέσσερα με πέντε πόδια ψηλότερα και η πρόσβαση σε αυτή ήταν αρκετά δύσκολη. Ο παλαιότερος αυτός μύλος βρισκόταν κάτω από τη μικρή πλατεία μπροστά από τον Κεφαλόβρυσο. Από την κατασκευή του σώζονται ακόμη ορισμένες πέτρες στο μικρό περιβόλι που βρίσκεται χαμηλότερα.

Από τους 19 νερόμυλους που αναφέρονται πιο πάνω, σήμερα σώζονται αναγνωρίσιμα ερείπια εννέα. Πρόκειται για τους μύλους με τους αριθμούς 1, 2, 3, 6, 7, 16, 17, 18 και 19: τον Μύλο του Καζέλη ή Κεφαλόβρυσου, το Μυλαρούδιν του Θωμά, τον Μύλο του Χατζηνικολή ή Μίσκαλο, τον Μύλο της Καμάρας, τον Μύλο του Φανή ή Πασιαρτή, τον Μύλο του Χατζηλία, τον Μύλο της Καυκάλας ή Κατούρη, τον Μύλο του Κωνσταντινίδη-Εγγλέζου ή Καπλάνη και τον Μύλο του Καφετζιή.

Η μεγάλη ακμή των νερόμυλων άρχισε να υποχωρεί με την είσοδο της σύγχρονης τεχνολογίας. Η εξάπλωση του ηλεκτρισμού και η εμφάνιση των ηλεκτροκίνητων αλευρόμυλων κατά τον εικοστό αιώνα έκαναν σταδιακά τους παραδοσιακούς νερόμυλους οικονομικά ασύμφορους. Έτσι, ο ένας μετά τον άλλο σταμάτησαν να λειτουργούν.

Ο τελευταίος στη σειρά των νερόμυλων της Λαπήθου ήταν ο Μύλος του Καφετζιή, κοντά στην εκκλησία του Τιμίου Προδρόμου. Ήταν επίσης ο τελευταίος νερόμυλος της κωμόπολης που παρέμεινε σε λειτουργία, μέχρι το καλοκαίρι του 1974, όταν η τουρκική εισβολή και η κατοχή της Λαπήθου έβαλαν οριστικό τέλος στη λειτουργία του.

Σήμερα οι εννέα νερόμυλοι που διατηρούν ακόμη αναγνωρίσιμα ερείπια αποτελούν σιωπηλούς μάρτυρες μιας Λαπήθου που κάποτε έσφυζε από ζωή. Οι πέτρινοι τοίχοι, οι καμάρες, τα αυλάκια και τα άλλα κατάλοιπά τους μάς θυμίζουν μια εποχή κατά την οποία το νερό του Κεφαλόβρυσου αποτελούσε πραγματική πηγή ζωής και ενέργειας για ολόκληρη την περιοχή.

Οι νερόμυλοι της κατεχόμενης Λαπήθου αποτελούν ένα πολύτιμο κομμάτι της αγροτικής, βιομηχανικής και πολιτιστικής κληρονομιάς της Κύπρου. Δεν είναι απλώς παλιά ερειπωμένα κτίσματα. Είναι μνημεία της καθημερινής ζωής και της εργασίας πολλών γενεών Λαπηθιωτών και μαρτυρούν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι εκείνης της εποχής κατάφερναν να αξιοποιούν με σοφία τη δύναμη του νερού.

Η καταγραφή και η διατήρηση όσων έχουν απομείνει είναι σημαντική, ώστε μαζί με τις πέτρες να μη χαθούν οι ονομασίες, οι ιστορίες και οι μνήμες που συνδέονται με κάθε έναν από αυτούς τους νερόμυλους.

Πηγή για την καταγραφή και τις ονομασίες των νερόμυλων:
Yiannis Kypri, ομάδα Facebook «Κυπριακοί Νερόμυλοι – Cyprus Watermills – Kıbrıslı su değirmenleri».

The Watermills of Occupied Lapithos

Text and photographs by George Konstantinou

Occupied Lapithos, built on the foothills of the Pentadaktylos mountain range and overlooking the sea of Kyrenia, was from ancient times one of the most fertile and productive areas of Cyprus. A decisive role in its development and prosperity was played by the abundant waters of the famous Kefalovryso spring, which supplied the town with water, irrigated its orchards and powered the numerous watermills of Lapithos.

For centuries, the watermills were an integral part of the economic and social life of the inhabitants. Many mills were built one after another along the course of the water flowing from Kefalovryso, allowing the same water to be used repeatedly. After providing the power needed to operate one mill, the water continued on its course to the next and then to the next, creating a remarkably efficient system for harnessing the natural power of flowing water.

The history of the watermills of Lapithos goes back many centuries, and their presence in the area dates at least to the Frankish period. The mills were not simply buildings used for grinding grain. They were places of work, production and social interaction, and formed an important part of the everyday life of the town.

The watermills operated through a simple but highly effective mechanism. Water was channelled through specially constructed waterways and, falling with force from a height, turned the waterwheel of the mill. This rotational movement was transferred to the heavy millstone, which ground wheat and other cereals into flour.

The millers were experienced craftsmen, and their work required considerable knowledge. They had to know how to regulate the flow of water correctly, operate and maintain the machinery, and dress and maintain the millstones in order to achieve the proper quality of grinding.

Farmers came to the mills of Lapithos not only from the town itself but also from the surrounding areas, transporting sacks of wheat and other produce on donkeys and mules to be ground. During periods of high production, the larger mills could operate almost around the clock. Some even provided rooms where customers could rest or spend the night, as well as stables for their animals.

The watermills were not always used exclusively for grinding wheat. At different times, some were used as cotton mills and sugar mills, while there are also references to a mill being used for grinding salt. Their operation was therefore closely connected with agricultural production and with the wider economy of Lapithos.

The 19 Watermills of Lapithos

The 19 watermills of Lapithos, in order beginning from the source of the Kefalovryso spring, were:

1. Kazelis Mill, or Kefalovryso Mill, as it came to be known after the destruction of the original mill that once stood there.
2. Thomas’s Small Mill (Mylaroudin)
3. Hadjinikolis Mill, or Miskalos
4. Tziinourkos Mill
5. The Priest’s Mill (Mylos tou Papa)
6. Kamara Mill, or Kouzoubanai Mill
7. Fanis Mill, or Pasiartis Mill
8. Xerolakkos Mill
9. Tterzis’s Small Mill (Mylaroudi)
10. The Small Mill of Styllis tou Antria
11. Geromylos
12. Mourettos Mill, which was filled in during 1970 in order to extend Agia Paraskevi Square.
13. Agios Panteleimonas Mill, of which no traces survive today.
14. Stratouras Mill
15. Kalimera’s Small Mill (Mylaroudin)
16. Hadjilias Mill (Agathokleous)
17. Kafkala Mill, or Katouris Mill
18. Konstantinidis-Englezos Mill, or Kaplanis Mill
19. Kafetzis Mill

In addition to these 19 recorded watermills, another two watermills once stood between Kamara Mill (No. 6) and Fanis or Pasiartis Mill (No. 7). These had collapsed at an earlier date.

Of particular interest are also the accounts of elderly former residents of Lapithos concerning the first mill in the area. According to these accounts, the first watermill was not the one known as Kefalovryso Mill, but an older mill situated even closer to the spring.

At that time, the source of the Kefalovryso spring was approximately four to five feet higher, and access to it was quite difficult. This older mill stood below the small square in front of Kefalovryso. Some stones belonging to the structure can still be seen in the small orchard below.

Of the 19 watermills listed above, recognisable remains of only nine survive today. These are mills Nos. 1, 2, 3, 6, 7, 16, 17, 18 and 19: Kazelis or Kefalovryso Mill, Thomas’s Small Mill, Hadjinikolis or Miskalos Mill, Kamara Mill, Fanis or Pasiartis Mill, Hadjilias Mill, Kafkala or Katouris Mill, Konstantinidis-Englezos or Kaplanis Mill, and Kafetzis Mill.

The great period of prosperity of the watermills gradually came to an end with the arrival of modern technology. The spread of electricity and the introduction of electrically powered flour mills during the twentieth century gradually made traditional watermills economically obsolete. One after another, they ceased operating.

The last in the chain of the watermills of Lapithos was Kafetzis Mill, situated near the church of Timios Prodromos. It was also the last watermill in the town to remain in operation, continuing to work until the summer of 1974, when the Turkish invasion and the occupation of Lapithos brought its operation permanently to an end.

Today, the nine watermills whose remains are still recognisable stand as silent witnesses to a Lapithos that was once full of life. Their stone walls, arches, water channels and other surviving structures remind us of a time when the waters of Kefalovryso were a true source of life and energy for the entire area.

The watermills of occupied Lapithos constitute a valuable part of the agricultural, industrial and cultural heritage of Cyprus. They are not simply old ruined buildings. They are monuments to the everyday life and labour of many generations of Lapithians and bear witness to the way people of earlier times wisely harnessed the natural power of water.

Recording and preserving what remains of these watermills is important, so that together with their stones, the names, stories and memories associated with each of them are not lost.

Source for the list and names of the watermills:
Yiannis Kypri, Facebook group “Κυπριακοί Νερόμυλοι – Cyprus Watermills – Kıbrıslı su değirmenleri”.

Ο παλαιός νερόμυλος στο χωριό Πλατανιστάσα - Platanistasas Old Watermill - Cyprus

See also

Το χωριό Πλατανιστάσα - Platanistasa Village - Cyprus

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Below in English

Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου

Ο Παραδοσιακός Νερόμυλος της Πλατανιστάσας: Ένα ζωντανό μνημείο της αγροτικής κληρονομιάς της Κύπρου

Λίγο πριν από την είσοδο του ορεινού χωριού Πλατανιστάσα, στην επαρχία Λευκωσίας, σώζεται ένας από τους ομορφότερους και καλύτερα διατηρημένους παραδοσιακούς νερόμυλους της Κύπρου. Βρίσκεται περίπου ενάμισι χιλιόμετρο βόρεια του χωριού, κοντά στο σημείο όπου ο δρόμος διακλαδίζεται προς την Πλατανιστάσα - Άλωνα και προς τα χωριά Αληθινού - Λειβάδια - Πολύστυπος. Χτισμένος δίπλα στην κοίτη του ποταμού, μέσα σε ένα καταπράσινο φυσικό τοπίο με καρυδιές, φουντουκιές και πλούσια παραποτάμια βλάστηση, αποτελεί ένα μοναδικό δείγμα της παραδοσιακής υδροκίνητης τεχνολογίας που για αιώνες εξυπηρέτησε τις ανάγκες των κατοίκων της περιοχής.

Πριν από την εμφάνιση των σύγχρονων αλευρόμυλων και των βιομηχανικών εγκαταστάσεων, ο νερόμυλος αποτελούσε βασικό στοιχείο της καθημερινής ζωής των ορεινών κοινοτήτων. Οι γεωργοί μετέφεραν εδώ το σιτάρι και το κριθάρι της σοδειάς τους, προκειμένου να μετατραπούν σε αλεύρι ή πλιγούρι, προϊόντα απαραίτητα για τη διατροφή κάθε οικογένειας. Ο μυλωνάς δεν ήταν απλώς ένας τεχνίτης· αποτελούσε σημαντικό πρόσωπο της τοπικής κοινωνίας και ο νερόμυλος ήταν τόπος συνάντησης, ανταλλαγής ειδήσεων και κοινωνικής συναναστροφής.

Η λειτουργία του βασιζόταν αποκλειστικά στη δύναμη του νερού. Ένα τεχνητό αυλάκι, μήκους περίπου διακοσίων μέτρων, ξεκινούσε από το σημείο όπου ενώνονται οι δύο ποταμοί της περιοχής, μεταφέροντας το νερό προς μια πέτρινη δεξαμενή. Από εκεί, μέσω μιας στενής καταπακτής, το νερό έπεφτε με μεγάλη πίεση πάνω στη φτερωτή του μύλου. Η περιστροφή της φτερωτής μεταδιδόταν στις μεγάλες μυλόπετρες, οι οποίες άλεθαν αργά αλλά αποτελεσματικά τους σπόρους, παράγοντας αλεύρι εξαιρετικής ποιότητας.

Η επιλογή της θέσης του νερόμυλου μόνο τυχαία δεν ήταν. Η συνεχής παροχή νερού, η φυσική κλίση του εδάφους και η γειτνίαση με τα καλλιεργήσιμα χωριά της περιοχής εξασφάλιζαν την απρόσκοπτη λειτουργία του για πολλές δεκαετίες. Το ίδιο το τοπίο γύρω από τον μύλο, με τη δροσιά του ποταμού και τη σκιά των αιωνόβιων δέντρων, αποτελεί μέχρι σήμερα ένα από τα πιο όμορφα φυσικά σημεία της περιοχής.

Ο νερόμυλος ανήκε αρχικά στην Εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ της Πλατανιστάσας, η οποία τον εκμίσθωνε σε επαγγελματίες μυλωνάδες. Μέσα στα χρόνια πέρασε σε ιδιωτική ιδιοκτησία, διατηρώντας πάντοτε τον σημαντικό του ρόλο στη συλλογική μνήμη των κατοίκων. Γύρω από τον παλιό μύλο γεννήθηκαν δεκάδες τοπικές ιστορίες, θρύλοι και αφηγήσεις για μυστηριώδεις εμφανίσεις, στοιχειά και φαντάσματα, που μεταδίδονταν από γενιά σε γενιά και αποτελούν σήμερα μέρος της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς του χωριού.

Αναγνωρίζοντας την ιστορική και πολιτιστική αξία του μνημείου, η Κοινότητα Πλατανιστάσας προώθησε τη διάσωση και αποκατάστασή του. Στις 17 Μαΐου 2018 υπογράφηκαν τα συμβόλαια για τη συντήρηση και αναστήλωση του παραδοσιακού νερόμυλου, καθώς και δύο ιστορικών γεφυριών της κοινότητας. Το έργο χρηματοδοτήθηκε από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης, σε συνεργασία με εθνικούς πόρους, με στόχο τη διαφύλαξη ενός σημαντικού στοιχείου της κυπριακής πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η αποκατάσταση του νερόμυλου δεν αποτελεί μόνο έργο συντήρησης ενός παλαιού κτιρίου. Αποτελεί επένδυση στη διατήρηση της ιστορίας, της παραδοσιακής τεχνολογίας και της συλλογικής μνήμης της κυπριακής υπαίθρου. Ο επισκέπτης που θα βρεθεί σήμερα στον χώρο μπορεί να αντιληφθεί πώς η δύναμη του νερού αξιοποιούνταν με ευρηματικό τρόπο για την κάλυψη των βασικών αναγκών της καθημερινής ζωής, πολύ πριν από την εποχή του ηλεκτρισμού και των σύγχρονων μηχανών.

Σε συνδυασμό με τη Μονή του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι, τα πέτρινα γεφύρια και τα υπόλοιπα μνημεία της Πλατανιστάσας, ο παραδοσιακός νερόμυλος αποτελεί σήμερα έναν σημαντικό σταθμό για όσους επιθυμούν να γνωρίσουν την αυθεντική πολιτιστική και φυσική κληρονομιά της ορεινής Κύπρου. Η διατήρησή του υπενθυμίζει ότι η πρόοδος μιας κοινωνίας δεν βασίζεται μόνο στη δημιουργία νέων έργων, αλλά και στον σεβασμό και την προστασία όσων κληροδότησαν οι προηγούμενες γενιές.

Photos 2023 : Demetris Kolokotronis

The Traditional Watermill of Platanistasa: A Living Monument of Cyprus' Rural Heritage

Just before reaching the mountain village ofΠλατανιστάσα - Άλωνα, in the Nicosia District of Cyprus, stands one of the island's finest surviving traditional watermills. Located approximately one and a half kilometres north of the village, near the junction leading towards Αληθινού - Λειβάδια - Πολύστυπος., this beautifully preserved structure is a remarkable example of the ingenuity with which earlier generations harnessed the power of flowing water.

Nestled beside the river in a peaceful landscape shaded by walnut and hazel trees, the old watermill blends harmoniously with its natural surroundings. For many decades, long before the introduction of modern milling technology, it served as the primary grain mill for the surrounding mountain communities. Farmers travelled from nearby villages carrying sacks of wheat and barley, which were transformed here into flour and bulgur—essential foods that sustained rural families throughout the year.

The operation of the mill relied entirely on water power. A carefully constructed channel, approximately two hundred metres long, diverted water from the confluence of the two local streams and directed it towards a stone storage reservoir above the mill. From there, the water was released through a narrow opening, creating a powerful jet that struck the wooden waterwheel. The rotating wheel transferred its energy to the massive millstones, which slowly and efficiently ground grain into fine flour using nothing more than the force of nature.

The location of the watermill was chosen with great care. A reliable water supply, favourable terrain and easy access from neighbouring agricultural villages ensured its continuous operation for many years. Even today, the surrounding landscape, with its flowing river, mature trees and lush vegetation, remains one of the most picturesque settings in the region.

Originally, the watermill belonged to the Church of Archangel Michael in Platanistasa. Rather than operating it directly, the church leased the mill to professional millers, who became important figures within the local community. Beyond its practical function, the mill also served as a social gathering place where villagers exchanged news, discussed daily life and strengthened community ties.

Like many historic rural buildings in Cyprus, the watermill gradually became associated with local folklore. Generations of villagers passed down stories of mysterious sounds, spirits and ghostly encounters said to occur around the old mill after dark. Whether fact or legend, these tales form an important part of the village's intangible cultural heritage and reflect the deep connection between the local people and their historic landscape.

Recognising the historical and cultural importance of the site, the Community Council of Platanistasa initiated efforts to preserve and restore the watermill. On 17 May 2018, restoration contracts were officially signed for the conservation of the traditional watermill together with two historic stone bridges within the community. The restoration project was co-financed by the European Agricultural Fund for Rural Development and national resources, ensuring the preservation of an important part of Cyprus' rural heritage for future generations.

The restoration of the watermill represents far more than the repair of an old building. It preserves traditional engineering, agricultural history and the collective memory of the mountain villages of Cyprus. Visitors today can appreciate how earlier generations ingeniously used the natural power of water to meet everyday needs centuries before the arrival of electricity and industrial machinery.

Together with the Painted Church of Timios Stavros tou Agiasmati, the historic stone bridges and the many other cultural landmarks of Platanistasa, the traditional watermill has become an important destination for visitors wishing to discover the authentic history and natural beauty of the Cypriot mountains. Its preservation reminds us that protecting our heritage is not only about safeguarding historic buildings but also about honouring the knowledge, craftsmanship and way of life that shaped the island's rural communities.

Text: George Konstantinou

Ενετικός Νερόμυλος ή Nερόμυλος του Χατζιατού στο χωριό Άγιος Θεόδωρος στην επαρχία Λάρνακας- Old Watermill at Agios Theodoros Larnakas - Cyprus

See also 

Άγιος Αθανάσιος ο Πεντασχοινίτης: αποκαλύφθηκαν ο τάφος και ο ναός του στο χωριό Άγιος Θεόδωρος στην επαρχία Λάρνακας- Cyprus

Το χωριό Άγιος Θεόδωρος στην επαρχία Λάρνακας -- Cyprus

Το ξωκλήσι των Αγίων Αναργύρων στο χωριό Αγίος Θεοδώρος Λάρνακας -- Cyprus

Εκκλησία Αγίου Θεοδώρου στο χωριό Άγιος Θεόδωρος στην επαρχία Λάρνακας -- Cyprus

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Below in English

Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου

Συντεταγμένες -  QC66+H5H Venetian Aqueduct, Agios Theodoros 7730

Ο Παραδοσιακός Νερόμυλος του Αγίου Θεοδώρου: Ένα αριστούργημα λαϊκής αρχιτεκτονικής και μια ιστορία που πέρασε στον θρύλο

Στη νότια πλευρά του χωριού Άγιος Θεόδωρος Λάρνακας, κοντά στις όχθες του ποταμού Πεντάσχοινου, σώζονται τα κατάλοιπα ενός από τους σημαντικότερους παραδοσιακούς νερόμυλους της περιοχής. Το μνημείο βρίσκεται σε ένα πανέμορφο φυσικό περιβάλλον και αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της κυπριακής λαϊκής αρχιτεκτονικής, υπενθυμίζοντας την εποχή κατά την οποία η δύναμη του νερού αποτελούσε την κινητήρια δύναμη της αγροτικής οικονομίας.

Ολόκληρη η κατασκευή είναι κτισμένη από τοπικούς αμμόλιθους, οι οποίοι εξορύχθηκαν από τις απότομες πλαγιές της κοιλάδας που σχημάτισε ο ποταμός Πεντάσχοινος. Η επιλογή των υλικών και η ποιότητα της λιθοδομής μαρτυρούν την υψηλή τεχνική κατάρτιση των παλιών μαστόρων, οι οποίοι αξιοποίησαν αποκλειστικά τα φυσικά υλικά της περιοχής.

Παρά τις φθορές που προκάλεσε ο χρόνος, μεγάλο μέρος της αρχικής κατασκευής διατηρείται ακόμη. Σήμερα διακρίνεται μία επιβλητική πέτρινη τοιχοποιία μήκους περίπου έξι έως επτά μέτρων, η οποία στηρίζεται πάνω σε τρεις σχεδόν ίσες λίθινες καμάρες ύψους περίπου δύο μέτρων. Το έργο αποκαλύπτει όχι μόνο τη λειτουργικότητα αλλά και την αισθητική αντίληψη των παραδοσιακών τεχνιτών της Κύπρου.

Όπως όλοι οι παραδοσιακοί νερόμυλοι, έτσι και αυτός αξιοποιούσε τη δύναμη του νερού που διοχετευόταν μέσω ειδικού αυλακιού προς τη φτερωτή του μύλου. Η περιστροφή της φτερωτής κινούσε τις βαριές μυλόπετρες, οι οποίες άλεθαν το σιτάρι και το κριθάρι, μετατρέποντάς τα σε αλεύρι ή πλιγούρι για τις ανάγκες των κατοίκων της περιοχής.

Ο νερόμυλος αποτελούσε για πολλές δεκαετίες αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής ζωής του χωριού. Εκεί συγκεντρώνονταν οι γεωργοί από τον Άγιο Θεόδωρο και τις γειτονικές κοινότητες, όχι μόνο για να αλέσουν τη σοδειά τους αλλά και για να ανταλλάξουν νέα, να συζητήσουν και να διατηρήσουν τους κοινωνικούς δεσμούς που χαρακτήριζαν την κυπριακή ύπαιθρο.

Ο θρύλος του Χατζατού

Ο νερόμυλος συνδέεται με μία από τις πιο γνωστές λαϊκές παραδόσεις της περιοχής, η οποία μεταδόθηκε από γενιά σε γενιά.

Σύμφωνα με τον θρύλο, στις αρχές του 19ου αιώνα δύο παιδιά από την Πάχνα, ο Αετός και η Ιφιγένεια, μεγάλωσαν μαζί σαν αδέλφια. Οι οικογένειές τους είχαν συμφωνήσει από τη γέννησή τους να παντρευτούν όταν ενηλικιώνονταν. Όταν όμως έφτασε η ώρα να πραγματοποιηθεί η παλιά υπόσχεση, οι δύο νέοι αντιλήφθηκαν ότι τους ένωνε μόνο μια βαθιά φιλία και όχι έρωτας.

Ο Αετός, μη θέλοντας να αναγκαστεί να παντρευτεί την καλύτερή του φίλη, εγκατέλειψε κρυφά το χωριό. Μαζί του κράτησε μόνο λίγα προσωπικά αντικείμενα και ένα κεντημένο μαντήλι που του χάρισε η Ιφιγένεια ως ενθύμιο της παιδικής τους φιλίας.

Ύστερα από πολυήμερο ταξίδι έφθασε στον Άγιο Θεόδωρο, όπου βρήκε έναν εγκαταλελειμμένο νερόμυλο στις όχθες του Πεντάσχοινου. Ο ηλικιωμένος ιδιοκτήτης συμφώνησε να του τον παραχωρήσει και ο νεαρός εγκαταστάθηκε εκεί, ξεκινώντας μια νέα ζωή ως μυλωνάς.

Η παράδοση αναφέρει ακόμη ότι ο πατέρας της Ιφιγένειας, θεωρώντας την αναχώρηση του Αετού προσβολή προς την οικογένειά του, προσέλαβε δύο πληρωμένους δολοφόνους για να τον εντοπίσουν.

Έπειτα από χρόνια αναζήτησης, οι δύο άνδρες έφτασαν στον νερόμυλο του Αγίου Θεοδώρου. Ένα χειμωνιάτικο βράδυ παρουσιάστηκαν ως χαμένοι ταξιδιώτες ζητώντας καταφύγιο από την καταιγίδα. Ο Αετός, χωρίς να γνωρίζει ποιοι ήταν, τους φιλοξένησε με γενναιοδωρία, τους πρόσφερε στεγνά ρούχα, ζεστό φαγητό και χώρο για να κοιμηθούν.

Η φιλοξενία του συγκίνησε τόσο πολύ τους δύο άνδρες ώστε την αυγή αποκάλυψαν την αποστολή τους και αρνήθηκαν να εκτελέσουν το συμβόλαιο θανάτου. Για να πείσουν όμως τον πατέρα της Ιφιγένειας ότι ο Αετός είχε σκοτωθεί, εκείνος τους παρέδωσε το κεντημένο μαντήλι που φύλαγε όλα αυτά τα χρόνια.

Από τότε, σύμφωνα πάντα με την παράδοση, άλλαξε το όνομά του σε Χατζατός (Χατζή Αετός), και ο νερόμυλος έγινε γνωστός σε ολόκληρη την περιοχή ως ο νερόμυλος του Χατζατού.

Είτε πρόκειται για ιστορικό γεγονός είτε για λαϊκό θρύλο που εμπλουτίστηκε με το πέρασμα του χρόνου, η αφήγηση αυτή αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της πολιτιστικής ταυτότητας του Αγίου Θεοδώρου και προσθέτει μια ιδιαίτερη ανθρώπινη διάσταση σε ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της παραδοσιακής αγροτικής ζωής της Κύπρου.

Τα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά του νερόμυλου και η σημασία του για την αγροτική ζωή του Αγίου Θεοδώρου τεκμηριώνονται από ιστορικές πηγές. Αντίθετα, η ιστορία του Αετού, της Ιφιγένειας και του Χατζατού ανήκει στη λαϊκή προφορική παράδοση του χωριού. Όπως συμβαίνει με πολλούς κυπριακούς θρύλους, διατηρήθηκε ζωντανή μέσα από τις αφηγήσεις των κατοίκων και όχι από επίσημες ιστορικές καταγραφές, αποτελώντας σήμερα ένα πολύτιμο στοιχείο της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της Κύπρου.

Photos 4/1/2013 by George Konstantinou

The Traditional Watermill of Agios Theodoros: A Masterpiece of Folk Architecture and a Legend Passed Through Generations

On the southern edge of the village of Agios Theodoros, in the Larnaca District of Cyprus, near the banks of the Pentaschoinos River, stand the remains of one of the area's most remarkable traditional watermills. Surrounded by the peaceful landscape of the river valley, the structure is an outstanding example of Cypriot rural architecture and a reminder of an era when flowing water powered the daily life and economy of mountain and countryside communities.

The watermill was constructed entirely from locally quarried sandstone, carefully extracted from the steep slopes of the Pentaschoinos Valley. The quality of the masonry reflects the remarkable craftsmanship of the village builders, who relied solely on local materials and traditional construction techniques to create a durable and functional structure.

Although time has taken its toll, much of the original construction still survives. The most striking feature today is a stone-built wall measuring approximately six to seven metres in length, supported by three almost identical masonry arches rising to a height of around two metres. Even in its ruined state, the structure demonstrates the impressive engineering knowledge and aesthetic skill of Cyprus' traditional stonemasons.

Like all historic watermills, it operated by harnessing the power of flowing water. Water was diverted from the river through a specially constructed channel and directed towards the mill's waterwheel. The force of the water turned the wheel, which in turn rotated the massive millstones used to grind wheat and barley into flour and bulgur, providing an essential service to the surrounding farming communities.

For generations, the watermill was far more than a place where grain was processed. It served as a social meeting point where farmers from Agios Theodoros and neighbouring villages exchanged news, discussed village affairs and strengthened the close relationships that characterised rural life in Cyprus.

The Legend of Chatzatos

Beyond its historical importance, the old watermill is closely connected with one of the best-known folk legends of the region—a story that has been passed down from generation to generation.

According to local tradition, at the beginning of the nineteenth century two children, Aetos and Iphigenia, were born only a few days apart in the village of Pachna. Their fathers promised that when the children grew up, they would marry each other. In those days, a man's word was regarded as a sacred bond, carrying the weight of a formal agreement.

As the years passed, the two children became inseparable companions. However, when they reached adulthood, they realised that their relationship was one of deep friendship rather than love. Unable to imagine marrying his closest friend, Aetos secretly left the village one night, taking only a few belongings with him. Before he departed, Iphigenia gave him an embroidered handkerchief bearing her name—a keepsake that he treasured for the rest of his life.

After travelling across mountains and valleys, Aetos eventually arrived in Agios Theodoros, where he discovered an abandoned watermill beside the Pentaschoinos River. Its elderly owner, no longer able to operate the mill, agreed to sell both the mill and his property to the young traveller, allowing him to begin a new life as a miller.

Back in Pachna, Iphigenia's father regarded Aetos' disappearance as a grave insult to his family's honour. According to the legend, he hired two professional assassins and ordered them to search the entire island until they found the young man.

Years later, the two men finally traced Aetos to his watermill in Agios Theodoros. They arrived during a violent winter storm and knocked on his door, pretending to be travellers who had lost their way. Unaware of their true intentions, Aetos welcomed them into his home, offered them dry clothes, a warm meal and a place to sleep beside the fire.

As dawn approached, the assassins prepared to fulfil their mission. Yet the kindness and generosity shown by the miller profoundly changed their hearts. Unable to kill the man who had treated them with such compassion, they confessed the truth and revealed why they had come.

To convince Iphigenia's father that their mission had been completed, Aetos handed them the embroidered handkerchief that Iphigenia had given him years before. According to the legend, he then adopted a new name—Chatzatos (meaning "Hadji Aetos")—and from that day onwards the old watermill became known throughout the region as Chatzatos' Watermill.

Whether this story reflects an actual historical event or a folk tale enriched over generations can no longer be determined with certainty. Nevertheless, it remains an important part of the cultural identity of Agios Theodoros, adding a deeply human dimension to one of Cyprus' most significant monuments of traditional rural life.

The architectural features of the watermill and its importance to the agricultural life of Agios Theodoros are historically documented. The story of Aetos, Iphigenia and Chatzatos, however, belongs to the village's oral tradition. Like many Cypriot folk legends, it has been preserved through storytelling rather than written historical records, making it an important element of the island's intangible cultural heritage.

Text: George Konstantinou

Ο Νερόμυλος του Καφετζιή στη κατεχόμενη Λάπηθο - The Old Kafetzis Watermill in Occupied Lapithos - Cyprus

See akso

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Οι 19 νερόμυλοι της κατεχόμενης Λαπήθου - The 19 Watermills of Occupied Lapithos

Η κατεχόμενη κωμόπολη Λάπηθος - Lapithos Village - Cyprus

 Photos by George Konstantinou 

Below in English

Κείμενο και φωτογραφίες του Γιώργου Κωνσταντίνου

Η κατεχόμενη κωμόπολη της Λαπήθου, κτισμένη στους πρόποδες του Πενταδακτύλου και ευλογημένη από τα άφθονα νερά του Κεφαλόβρυσου, υπήρξε για αιώνες ένας τόπος με πλούσια γεωργική παραγωγή, παραδοσιακές τέχνες και έντονη οικονομική δραστηριότητα. Ένα σημαντικό κομμάτι αυτής της ιστορίας αποτελούσαν οι περίφημοι νερόμυλοι της Λαπήθου.

Η παρουσία των νερόμυλων στη Λάπηθο ανάγεται στα χρόνια της Φραγκοκρατίας. Κατά μήκος της ροής του νερού του Κεφαλόβρυσου είχαν δημιουργηθεί διαδοχικά πολλοί νερόμυλοι, οι οποίοι αξιοποιούσαν τη δύναμη του νερού για την κίνηση των μυλόπετρων. Σε παλαιότερες εποχές αναφέρονται μέχρι και 21 νερόμυλοι, ενώ μέχρι τη δεκαετία του 1950 υπήρχαν 19. Σήμερα σώζονται αναγνωρίσιμα ερείπια μόνο εννέα από αυτούς.

Ένας από τους σημαντικότερους ήταν ο Νερόμυλος του Καφετζιή, ο τελευταίος στη σειρά των νερόμυλων της Λαπήθου. Βρισκόταν κοντά στην εκκλησία του Τιμίου Προδρόμου και δίπλα στα παλιά καφενεία του Ττοουλή του Λαδόμματου και του Μεθοδίου Πελεκάνου. Ξεχώριζε για τις χαρακτηριστικές πέτρινες καμάρες του και τον μεγάλο εσωτερικό του χώρο.

Οι νερόμυλοι αποτελούσαν κάποτε αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής ζωής των κατοίκων. Η συνεχής ροή του νερού έδινε την απαραίτητη ενέργεια για να κινηθούν οι μηχανισμοί του μύλου και οι βαριές μυλόπετρες που άλεθαν τα δημητριακά. Οι μυλωνάδες ήταν έμπειροι τεχνίτες που γνώριζαν πολύ καλά τη λειτουργία των μηχανισμών, την επιλογή και συντήρηση των μυλόπετρων και όλα τα μυστικά του επαγγέλματος.

Οι νερόμυλοι της Λαπήθου δεν χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά για το άλεσμα σιταριού. Κατά καιρούς ορισμένοι χρησιμοποιήθηκαν ως βαμβακόμυλοι και ζαχαρόμυλοι, ενώ ένας από αυτούς χρησιμοποιήθηκε ακόμη και για το άλεσμα αλατιού. Στον εύφορο κάμπο της Λαπήθου καλλιεργούνταν παλαιότερα βαμβάκι και ζαχαροκάλαμο, ενώ υπήρχε και μεγάλη παραγωγή χαρουπιών.

Η φήμη των νερόμυλων ξεπερνούσε τα όρια της Λαπήθου. Γεωργοί από τις γύρω περιοχές έφθαναν με τα ζώα τους φορτωμένα με τα γεννήματά τους για να τα αλέσουν. Παράλληλα μπορούσαν να επισκεφθούν τους τεχνίτες της Λαπήθου για να αγοράσουν ή να επισκευάσουν γεωργικά εργαλεία, καθώς η κωμόπολη ήταν γνωστή και για τη σιδηρουργία, την κεραμική, την υφαντουργία και άλλες παραδοσιακές τέχνες.

Οι μεγαλύτεροι νερόμυλοι άρχιζαν συνήθως την εντατική εργασία τους από τα τέλη Μαΐου και συνέχιζαν μέχρι τις αρχές Νοεμβρίου. Σε περιόδους μεγάλης ζήτησης εργάζονταν σχεδόν ολόκληρο το εικοσιτετράωρο, ενώ ορισμένοι διέθεταν χώρους όπου μπορούσαν να διανυκτερεύσουν οι πελάτες και στάβλους για τα ζώα τους.

Η μεγάλη ακμή των νερόμυλων άρχισε να υποχωρεί μετά τη δεκαετία του 1950. Κατά τη δεκαετία του 1960, η εξάπλωση του ηλεκτρικού ρεύματος και η εμφάνιση των σύγχρονων ηλεκτρικών αλευρόμυλων περιόρισαν σημαντικά τη χρησιμότητα των παραδοσιακών νερόμυλων. Ο ένας μετά τον άλλο σταμάτησαν να λειτουργούν.

Ο Νερόμυλος του Καφετζιή, όμως, αποτέλεσε την εξαίρεση. Ήταν ο τελευταίος νερόμυλος της Λαπήθου που παρέμεινε σε λειτουργία και συνέχισε να εργάζεται μέχρι το καλοκαίρι του 1974. Η λειτουργία του διακόπηκε οριστικά εξαιτίας της τουρκικής εισβολής και της κατοχής της Λαπήθου.

Σήμερα ο παλιός Νερόμυλος του Καφετζιή αποτελεί ένα πολύτιμο κατάλοιπο μιας άλλης εποχής. Οι πέτρες, οι καμάρες και τα ερείπια των εγκαταστάσεών του θυμίζουν μια Λάπηθο γεμάτη ζωή, όπου το νερό του Κεφαλόβρυσου κινούσε τους μύλους και αποτελούσε κινητήρια δύναμη για την οικονομία και την καθημερινότητα των κατοίκων.

Οι παλιοί νερόμυλοι της Λαπήθου αποτελούν σημαντικά μνημεία της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής και της αγροτικής και βιομηχανικής ιστορίας της Κύπρου. Η καταγραφή, μελέτη και διατήρησή τους είναι σημαντική, ώστε η ιστορία τους να παραμείνει ζωντανή και να μεταδοθεί στις επόμενες γενιές.

 The Kafetzis Watermill in Occupied Lapithos

Text and photographs by George Konstantinou

The occupied town of Lapithos, built on the northern foothills of the Pentadaktylos mountain range and blessed with the abundant waters of the Kefalovryso spring, was for centuries a place of rich agricultural production, traditional crafts and considerable economic activity. An important part of this history was represented by the famous watermills of Lapithos.

The presence of watermills in Lapithos dates back to the Frankish period. Along the course of the water flowing from Kefalovryso, numerous watermills were built one after another, using the power of the flowing water to turn their millstones. In earlier times, as many as 21 watermills were recorded, while by the 1950s 19 still existed. Today, recognisable remains survive of only nine of them.

One of the most important was the Kafetzis Watermill, the last in the line of watermills of Lapithos. It was located near the church of Timios Prodromos and close to the old coffee houses of Ttoulis Ladommatis and Methodios Pelekanos. It was distinguished by its characteristic stone arches and its large interior space.

Watermills were once an integral part of the daily life of the inhabitants. The continuous flow of water provided the necessary power to operate the mill mechanisms and the heavy millstones used to grind grain. The millers were experienced craftsmen who knew very well how the machinery worked, how to select and maintain the millstones, and all the secrets of their trade.

The watermills of Lapithos were not used exclusively for grinding wheat. At various times, some were used as cotton mills and sugar mills, while one was even used for grinding salt. Cotton and sugar cane were once cultivated on the fertile plain of Lapithos, while the area also produced large quantities of carobs.

The reputation of the watermills extended far beyond Lapithos. Farmers from the surrounding areas arrived with their animals loaded with their produce to have it ground. At the same time, they could visit the craftsmen of Lapithos to purchase or repair agricultural tools, as the town was also renowned for blacksmithing, pottery, weaving and other traditional crafts.

The larger watermills usually began their period of intensive work towards the end of May and continued until the beginning of November. During periods of high demand, they operated almost around the clock, while some even provided rooms where customers could spend the night and stables for their animals.

The great period of prosperity of the watermills began to decline after the 1950s. During the 1960s, the spread of electricity and the introduction of modern electrically powered flour mills greatly reduced the importance of the traditional watermills. One after another, they ceased operating.

The Kafetzis Watermill, however, was an exception. It was the last watermill in Lapithos to remain in operation and continued working until the summer of 1974. Its operation came to a permanent end as a result of the Turkish invasion and the occupation of Lapithos.

Today, the old Kafetzis Watermill is a valuable remnant of another era. Its stones, arches and surviving ruins recall a Lapithos full of life, when the waters of Kefalovryso turned the mills and provided a driving force for the economy and everyday life of its inhabitants.

The old watermills of Lapithos are important monuments of traditional architecture and of Cyprus’s agricultural and industrial history. Their documentation, study and preservation are essential so that their history can remain alive and be passed on to future generations.

Ο Νερόμυλος του Καραμεμμέτη στην κατεχόμενη Κυθρέα - The Karamemmetis Watermill in Occupied Kythrea - Cyprus

See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Το κατεχόμενο χωριό Κυθρέα - Kythrea Village - Cyprus

Photos 12/6/2016 by George Konstantinou

Below in English

Κείμενο του Γιώργου Κωνσταντίνου

Ο Νερόμυλος του Καραμεμμέτη βρίσκεται στην κατεχόμενη Κυθρέα, μια κωμόπολη που υπήρξε για αιώνες το σημαντικότερο κέντρο υδροκίνητης αλευροποιίας της Κύπρου. Η ανάπτυξη των νερόμυλων στην περιοχή ήταν άμεσα συνδεδεμένη με τα άφθονα νερά του περίφημου Κεφαλόβρυσου της Κυθρέας και με τη μορφολογία του εδάφους, που επέτρεπε την αξιοποίηση της φυσικής ροής και της υψομετρικής διαφοράς του νερού.

Η Κυθρέα βρίσκεται στις νότιες υπώρειες του Πενταδακτύλου, περίπου 12 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Λευκωσίας, και δεσπόζει στην εύφορη πεδιάδα της Μεσαορίας. Η γεωγραφική της θέση, κοντά στον μεγάλο σιτοβολώνα της Κύπρου αλλά και στην πρωτεύουσα, σε συνδυασμό με τα νερά του Κεφαλόβρυσου, την κατέστησε ιδανικό τόπο για την ανάπτυξη μεγάλου αριθμού αλευρόμυλων.

Οι νερόμυλοι της Κυθρέας έχουν πολύ μεγάλη ιστορία. Αναφορές για την παρουσία τους υπάρχουν ήδη από την περίοδο της Φραγκοκρατίας, συνεχίζονται κατά τη Βενετοκρατία και πληθαίνουν μετά την οθωμανική κατάκτηση της Κύπρου το 1571. Είναι εντυπωσιακό ότι στην πρώτη οθωμανική πληθυσμιακή και φορολογική επισκόπηση, το 1572, καταγράφονται στην Κυθρέα 33 νερόμυλοι. Η συγκέντρωση αυτή ήταν η μεγαλύτερη υδροκίνητων αλευρόμυλων που υπήρχε στην Κύπρο.

Οι μύλοι αυτοί δεν εξυπηρετούσαν μόνο τους κατοίκους της Κυθρέας. Στην περιοχή μεταφερόταν σιτάρι από τη Μεσαορία αλλά και από άλλες περιοχές του νησιού για να αλεστεί. Με τον τρόπο αυτό η Κυθρέα εξελίχθηκε στο σημαντικότερο κέντρο αλευροποιίας της Κύπρου πριν από την επικράτηση των σύγχρονων μηχανοκίνητων αλευρόμυλων.

Η οικονομική σημασία των νερόμυλων ήταν τόσο μεγάλη ώστε αποτελούσαν ιδιαίτερα περιζήτητες και προσοδοφόρες επιχειρήσεις. Κατά καιρούς βρίσκονταν στην κατοχή σημαντικών αξιωματούχων και θρησκευτικών ιδρυμάτων. Ανάμεσα στους γνωστούς ιδιοκτήτες μύλων της Κυθρέας αναφέρεται και ο Χατζηγεωργάκης Κορνέσιος, ο γνωστός δραγομάνος της Κύπρου. Η στρατηγική σημασία των μύλων ήταν επίσης μεγάλη, καθώς η διακοπή της λειτουργίας τους μπορούσε να επηρεάσει την τροφοδοσία της Λευκωσίας.

Ο Νερόμυλος του Καραμεμμέτη αποτελεί σήμερα ένα από τα κατάλοιπα αυτής της μεγάλης προβιομηχανικής δραστηριότητας της Κυθρέας. Οι παλιοί νερόμυλοι λειτουργούσαν αξιοποιώντας τη δύναμη του νερού. Το νερό διοχετευόταν μέσω αυλακιών προς τον μύλο και η ορμή του έθετε σε κίνηση τη φτερωτή και, μέσω του μηχανισμού του μύλου, τις βαριές μυλόπετρες που άλεθαν τα δημητριακά.

Η μεγάλη ακμή των νερόμυλων άρχισε σταδιακά να φθίνει κατά τον 20ό αιώνα. Η υπερεκμετάλλευση των υδάτινων πόρων και η μείωση των βροχοπτώσεων περιόρισαν τις διαθέσιμες ποσότητες νερού. Ιδιαίτερα σοβαρές συνέπειες είχε η μεγάλη ξηρασία του 1932–1933, η οποία επηρέασε τη γεωργική παραγωγή και στέρησε από τους νερόμυλους σημαντικό μέρος της κινητήριας δύναμής τους.

Καθοριστική υπήρξε και η εκτροπή των νερών της πηγής το 1956, για σκοπούς άρδευσης και ύδρευσης 13 χωριών της Μεσαορίας. Μαζί με τις γεωτρήσεις, η εξέλιξη αυτή οδήγησε σταδιακά στην εξάντληση της κύριας πηγής. Την ίδια εποχή εμφανίστηκαν οι σύγχρονοι κυλινδρόμυλοι, οι οποίοι εκτόπισαν οριστικά την παραδοσιακή υδροκίνηση. Ορισμένοι παλιοί μύλοι προσαρμόστηκαν στις νέες συνθήκες και μετατράπηκαν σε πετρελαιοκίνητους, ενώ άλλοι εγκαταλείφθηκαν.

Ο Νερόμυλος του Καραμεμμέτη, όπως και οι υπόλοιποι παλιοί νερόμυλοι της Κυθρέας που σώζονται μέχρι σήμερα, αποτελεί σημαντικό μνημείο της αγροτικής και βιομηχανικής ιστορίας της Κύπρου. Τα ερείπια αυτών των κατασκευών μάς θυμίζουν μια εποχή κατά την οποία το νερό του Κεφαλόβρυσου αποτελούσε την κινητήρια δύναμη μιας ολόκληρης τοπικής οικονομίας.

Οι νερόμυλοι δεν ήταν απλώς κτίρια όπου αλεθόταν το σιτάρι. Ήταν χώροι εργασίας και καθημερινής συναναστροφής, άμεσα συνδεδεμένοι με τους γεωργούς, τους μυλωνάδες και τη ζωή των κατοίκων της Μεσαορίας. Αποτελούν επομένως πολύτιμα μνημεία της παραδοσιακής τεχνολογίας και της πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου μας, τα οποία αξίζει να καταγραφούν, να μελετηθούν και να διασωθούν για τις επόμενες γενιές.

The Karamemmetis Watermill in Occupied Kythrea

Text by George Konstantinou

The Karamemmetis Watermill is located in occupied Kythrea, a town that for centuries was the most important centre of water-powered flour milling in Cyprus. The development of numerous watermills in the area was directly connected with the abundant waters of the famous Kephalovryso spring of Kythrea and with the natural gradient of the land, which made it possible to exploit the flow and force of the water.

Kythrea lies on the southern foothills of the Pentadaktylos mountain range, approximately 12 kilometres northeast of Nicosia, overlooking the fertile Mesaoria plain. Its geographical position, close to the great grain-producing region of Cyprus and to the capital, together with the plentiful waters of Kephalovryso, made it an ideal location for the development of a large number of flour mills.

The watermills of Kythrea have a very long history. References to their existence date back to the Frankish period, continuing through the Venetian period and becoming even more numerous after the Ottoman conquest of Cyprus in 1571. Remarkably, the first Ottoman population and taxation survey, carried out in 1572, recorded 33 watermills in Kythrea. This represented the largest concentration of water-powered flour mills anywhere in Cyprus.

These mills did not serve only the inhabitants of Kythrea. Wheat and other cereals were transported there from the Mesaoria plain and from other parts of the island to be ground into flour. In this way, Kythrea developed into the most important flour-milling centre in Cyprus before the introduction and widespread use of modern mechanised flour mills.

The economic importance of the watermills was considerable, and ownership of a mill could provide a substantial income. At various times, mills in Kythrea belonged to prominent officials and religious institutions. Among the well-known owners of watermills in the area was Hadjigeorgakis Kornesios, the famous Dragoman of Cyprus. The mills were also strategically important, since disruption of their operation could affect the supply of flour to Nicosia.

The Karamemmetis Watermill is one of the surviving reminders of this once flourishing pre-industrial activity. Like the other traditional watermills of Kythrea, it operated by harnessing the power of flowing water. Water was channelled towards the mill through specially constructed channels. Its force turned the waterwheel, which transferred the movement through the mill mechanism to the heavy millstones used to grind the grain.

The great period of the Kythrea watermills gradually came to an end during the twentieth century. Overexploitation of water resources and periods of reduced rainfall diminished the quantity of water available. The severe drought of 1932–1933 had particularly serious consequences, affecting agricultural production and depriving the watermills of much of the water that provided their power.

Another decisive development came in 1956, when the waters of the spring were diverted for irrigation and for supplying water to 13 villages of the Mesaoria plain. Together with extensive drilling and the exploitation of underground water resources, this gradually contributed to the exhaustion of the main spring. At the same time, modern roller mills appeared and progressively replaced traditional water-powered milling. Some of the old mills were adapted and converted to operate with diesel engines, while others were abandoned.

The Karamemmetis Watermill, together with the remains of other old watermills that survive in Kythrea, represents an important monument to the agricultural and early industrial history of Cyprus. Their ruins remind us of a period when the waters of Kephalovryso provided the power for an entire local economy.

These watermills were not simply buildings where grain was ground into flour. They were places of work and everyday social interaction, closely associated with farmers, millers and the rural communities of the Mesaoria plain. They therefore constitute valuable examples of traditional technology and an important part of the cultural heritage of Cyprus that deserves to be recorded, studied and preserved for future generations.

Νερόμυλος στην Ποταμιά στις όχθες του ποταμού Γιαλιά - The Watermill at Potamia on the Banks of the Yialias River – The Oldest Watermill in Cyprus

See also 

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Το χωριό Ποταμιά - Potamia village - Cyprus

List of Cyprus archaeological sites on this blog

Old Watermill - Νερόμυλοι της Κύπρου

Photos 26/8/2023 

by George Konstantinou

Below in English

Κείμενο του Γιώργου Κωνσταντίνου

Στο χωριό Ποταμιά της επαρχίας Λευκωσίας, στις όχθες του ποταμού Γιαλιά ή Γαυλιά, βρίσκεται ένας εξαιρετικά σημαντικός παλιός νερόμυλος, ο οποίος θεωρείται ο αρχαιότερος νερόμυλος της Κύπρου. Παρά τη φθορά που έχει υποστεί με το πέρασμα των αιώνων, τμήματα της πέτρινης κατασκευής του σώζονται μέχρι σήμερα και αποτελούν ένα πολύτιμο κατάλοιπο της ιστορίας της υδροκίνησης στον τόπο μας.

Η ιδιαίτερη σημασία του νερόμυλου της Ποταμιάς δεν περιορίζεται μόνο στην παλαιότητά του. Παρουσιάζει έναν σπάνιο και διαφορετικό τρόπο λειτουργίας, ο οποίος συναντάται συνολικά σε τέσσερις γνωστούς παλιούς νερόμυλους στην Κύπρο: στον συγκεκριμένο μύλο της Ποταμιάς και σε άλλους τρεις στην Κυθρέα.

Το κοινό χαρακτηριστικό αυτών των τεσσάρων νερόμυλων είναι ότι δεν διαθέτουν τον χαρακτηριστικό ψηλό και κάθετο υδατόπυργο που συναντούμε στους περισσότερους παραδοσιακούς νερόμυλους της Κύπρου. Αντί γι' αυτό, το νεραύλακο ακολουθεί σταδιακά καθοδική κλίση και το νερό διοχετεύεται μέσω ενός λούρουππα, ο οποίος στενεύει προς το τέλος.

Η στένωση αυτή είχε συγκεκριμένο και ιδιαίτερα σημαντικό σκοπό. Καθώς το νερό προχωρούσε προς το στενότερο τμήμα, αποκτούσε μεγαλύτερη ταχύτητα και δημιουργούσε την απαραίτητη ωστική δύναμη ώστε να περιστρέψει τη φτερωτή του νερόμυλου. Με αυτόν τον τρόπο μπορούσε να λειτουργήσει ο μηχανισμός του μύλου χωρίς να απαιτείται η μεγάλη κατακόρυφη πτώση νερού που δημιουργούσε ο ψηλός υδατόπυργος στους μεταγενέστερους κυπριακούς νερόμυλους.

Πρόκειται για μια απλή αλλά ιδιαίτερα έξυπνη εφαρμογή της δύναμης του νερού. Οι άνθρωποι της εποχής αξιοποιούσαν τη φυσική κλίση του εδάφους και κατασκεύαζαν το νεραύλακο με τέτοιο τρόπο ώστε να αυξάνεται η δύναμη του νερού πριν αυτό φτάσει στη φτερωτή. Η περιστροφή της φτερωτής μεταφερόταν μέσω του μηχανισμού στις μυλόπετρες, οι οποίες άλεθαν κυρίως σιτάρι και κριθάρι.

Το γεγονός ότι αυτός ο ιδιαίτερος τύπος κατασκευής συναντάται στον μύλο της Ποταμιάς και σε μόλις τρεις ακόμη γνωστούς νερόμυλους στην Κυθρέα προσδίδει στο μνημείο ακόμη μεγαλύτερη ιστορική και τεχνολογική αξία. Αποτελεί σημαντικό δείγμα μιας παλαιότερης μορφής υδροκίνησης και μας βοηθά να κατανοήσουμε την εξέλιξη της τεχνολογίας των νερόμυλων στην Κύπρο.

Καθοριστικό ρόλο στη λειτουργία του μύλου είχε φυσικά ο ποταμός Γιαλιάς ή Γαυλιάς, στις όχθες του οποίου κατασκευάστηκε. Ο Γιαλιάς είναι ένας από τους μεγαλύτερους σε μήκος ποταμούς της Κύπρου και για αιώνες τα νερά του χρησιμοποιούνταν από τις κοινότητες κατά μήκος της διαδρομής του για την άρδευση των καλλιεργειών και άλλες καθημερινές ανάγκες.

Η επιλογή της θέσης ενός νερόμυλου δεν ήταν ποτέ τυχαία. Έπρεπε να υπάρχει διαθέσιμο νερό αλλά και η κατάλληλη μορφολογία του εδάφους, ώστε να δημιουργείται η απαιτούμενη κλίση και δύναμη για τη λειτουργία της φτερωτής. Στην περίπτωση της Ποταμιάς, οι κατασκευαστές του μύλου εκμεταλλεύτηκαν ακριβώς αυτά τα φυσικά χαρακτηριστικά της κοιλάδας του Γιαλιά.

Οι νερόμυλοι αποτελούσαν για πολλούς αιώνες βασικό στοιχείο της αγροτικής οικονομίας της Κύπρου. Οι γεωργοί μετέφεραν στους μύλους τα δημητριακά που παρήγαγαν στα χωράφια τους και επέστρεφαν στα σπίτια τους με το αλεύρι που ήταν απαραίτητο για την παρασκευή του ψωμιού. Ο μυλωνάς κατείχε σημαντική θέση στην κοινωνία και ο μύλος αποτελούσε παράλληλα σημείο συνάντησης των κατοίκων της περιοχής.

Με την εμφάνιση των μηχανοκίνητων αλευρόμυλων και τη σταδιακή αλλαγή των μεθόδων παραγωγής κατά τον 20ό αιώνα, οι παραδοσιακοί νερόμυλοι έχασαν τη χρησιμότητά τους. Πολλοί εγκαταλείφθηκαν, οι ξύλινοι μηχανισμοί και οι φτερωτές τους χάθηκαν και οι πέτρινες κατασκευές τους άρχισαν να καταρρέουν.

Σήμερα από τον παλιό νερόμυλο της Ποταμιάς σώζονται τμήματα της πετρόκτιστης κατασκευής του, με την εντυπωσιακή καμάρα να αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικότερα στοιχεία που παραμένουν ορατά. Παρά την εγκατάλειψη και τη φθορά του χρόνου, το μνημείο εξακολουθεί να μας δίνει πολύτιμες πληροφορίες για τον τρόπο κατασκευής και λειτουργίας των πρώτων νερόμυλων του τόπου μας.

Η ιδιαίτερη τεχνολογία του, η απουσία του ψηλού κατακόρυφου υδατόπυργου και η χρήση του επικλινούς νεραύλακου και του λούρουππα καθιστούν τον νερόμυλο της Ποταμιάς ένα ξεχωριστό μνημείο της προβιομηχανικής τεχνολογίας της Κύπρου.

Ένα τόσο σημαντικό κατάλοιπο της ιστορίας μας αξίζει να μελετηθεί, να καταγραφεί λεπτομερώς και να προστατευθεί από την περαιτέρω καταστροφή. Δεν πρόκειται απλώς για μερικούς παλιούς πέτρινους τοίχους στις όχθες ενός ποταμού, αλλά για ένα μνημείο που διατηρεί στοιχεία της τεχνογνωσίας των ανθρώπων που έζησαν στην Κύπρο πριν από πολλούς αιώνες και έμαθαν να χρησιμοποιούν τη δύναμη του νερού για να εξυπηρετούν τις ανάγκες τους.

Πηγή για τις πληροφορίες σχετικά με την παλαιότητα και τον ιδιαίτερο τύπο λειτουργίας του νερόμυλου: Yiannis Kypri.

The Watermill at Potamia on the Banks of the Yialias River – The Oldest Watermill in Cyprus

Text by George Konstantinou

In the village of Potamia, in the Nicosia District, on the banks of the Yialias or Gavlias River, stands a particularly important old watermill, considered to be the oldest watermill in Cyprus. Despite the deterioration it has suffered over the centuries, parts of its stone-built structure survive to this day, constituting a valuable remnant of the history of water-powered milling on our island.

The importance of the Potamia watermill is not limited to its age. It also displays a rare and distinctive operating system, known from only four old watermills in Cyprus: this particular mill at Potamia and three others at Kythrea.

The common characteristic of these four watermills is that they do not have the tall vertical water tower typically found in most traditional Cypriot watermills. Instead, the water channel follows a downward gradient, directing the water through a lourouppas, a conduit that gradually narrows towards its lower end.

This narrowing served a very important purpose. As the water travelled towards the narrower section, its velocity increased, creating sufficient thrust to turn the watermill's wheel. In this way, the mechanism could operate without requiring the high vertical drop of water provided by the tall water towers found in later Cypriot watermills.

This represents a simple but particularly ingenious use of water power. The builders took advantage of the natural slope of the terrain and constructed the water channel in such a way that the force of the water increased before reaching the wheel. The rotation of the wheel was then transmitted through the mill's mechanism to the millstones, which were used mainly to grind wheat and barley.

The fact that this distinctive type of construction is found at the Potamia watermill and at only three other known watermills in Kythrea gives the monument even greater historical and technological importance. It represents an important example of an earlier form of water-powered technology and helps us understand the development of watermills in Cyprus through the centuries.

The Yialias or Gavlias River, on whose banks the mill was constructed, naturally played a fundamental role in its operation. The Yialias is one of the longest rivers in Cyprus, and for centuries its waters were used by communities along its course for irrigation and other everyday needs.

The location of a watermill was never chosen at random. There had to be a sufficient supply of water, together with suitable terrain that could provide the gradient and force necessary to operate the wheel. At Potamia, the builders of the mill made effective use of precisely these natural characteristics of the Yialias valley.

For many centuries, watermills were an essential part of the agricultural economy of Cyprus. Farmers brought the grain harvested from their fields to the mills and returned home with the flour needed to make bread and other basic foods. The miller held an important position within rural society, while the mill itself also served as a meeting place for people from the surrounding countryside.

With the introduction of mechanised flour mills and the gradual transformation of agricultural production during the twentieth century, traditional watermills lost their economic importance. Many were abandoned, their wooden mechanisms and wheels disappeared, and their stone-built structures gradually began to deteriorate.

Today, parts of the old watermill at Potamia still survive, with its impressive stone arch forming one of its most distinctive visible features. Despite abandonment and the effects of time, the surviving remains continue to provide valuable evidence of the construction and operation of some of the earliest watermills on our island.

Its unusual technology, particularly the absence of a tall vertical water tower and the use instead of a sloping water channel and narrowing lourouppas, makes the Potamia watermill an exceptional monument of the pre-industrial technological heritage of Cyprus.

Such an important remnant of our history deserves to be carefully studied, documented and protected from further deterioration. These are not simply old stone walls standing beside a river. They are the remains of a monument preserving the knowledge and ingenuity of people who lived in Cyprus centuries ago and learned how to harness the natural power of flowing water to meet their everyday needs.

Source for the information concerning the antiquity and distinctive operating system of the watermill: Yiannis Kypri.