Ο παλιός νερόμυλος του Ιμπραήμ Μουσταφά στην Αγία Βαρβάρα Πάφου –The Old Watermill of Ibrahim Mustafa at Agia Varvara, Paphos – Cyprus

See also

Το χωριό Αγία Βαρβάρα Πάφου – Agia Varvara Village, Paphos – History, Archaeology, Population and Sights – Cyprus

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Ιερός Ναός Αγίας Βαρβάρας στο χωριό Αγία Βαρβάρα Πάφου – Church of Saint Barbara in Agia Varvara Village, Paphos – Cyprus

Η Κοιλάδα της Έζουσας – Ezousas Valley – Paphos – Cyprus

Agia Varvara Pools – Top Pools, Middle Pools and Motorway Pools – One of the Most Important Birdwatching Sites in Paphos – Cyprus - Δεξαμενές Αγίας Βαρβάρας Πάφου – Top Pools, Middle Pools και Motorway Pools – Σημαντική περιοχή πτηνοπαρατήρησης στην Κοιλάδα της Έζουσας

Photos by George Konstantinou 21/9/2026

Below in English

Κείμενο Γιώργος Κωνσταντίνου.

Ο νερόμυλος του Ιμπραήμ Μουσταφά

Ο παλιός νερόμυλος του Ιμπραήμ Μουσταφά αποτελεί ένα από τα σημαντικά κατάλοιπα της παραδοσιακής αγροτικής και προβιομηχανικής κληρονομιάς της Αγίας Βαρβάρας στην επαρχία Πάφου. Βρίσκεται στην κοιλάδα του ποταμού Έζουσα και λειτουργούσε με τη δύναμη του νερού του ποταμού, σε μια περιοχή όπου οι νερόμυλοι αποτελούσαν για πολλές γενιές απαραίτητες εγκαταστάσεις για την άλεση των δημητριακών.

Η πηγή που τεκμηριώνει τον συγκεκριμένο μύλο τον αναφέρει ως «μύλο του Ιμπραήμ Μουσταφά» και τον τοποθετεί στη δυτική όχθη του ποταμού, με κτηματολογικά στοιχεία Φύλλο/Σχέδιο 51/22, τεμάχιο 245. Η ηλεκτρονική βάση δεδομένων των παραδοσιακών μύλων του Πανεπιστημίου Κύπρου καταγράφει επίσης τον δεύτερο νερόμυλο της Αγίας Βαρβάρας στο ίδιο ακριβώς τεμάχιο 245 και με το τοπωνύμιο Καβάτζιν (Kavatzin).

Οι νερόμυλοι της Αγίας Βαρβάρας

Η Αγία Βαρβάρα διέθετε περισσότερους από έναν νερόμυλους. Το Κοινοτικό Συμβούλιο αναφέρει χαρακτηριστικούς πέτρινους νερόμυλους στις περιοχές Περβόλια και Τριμιθιές, καθώς και στη δυτική όχθη του ποταμού Έζουσα. Οι εγκαταστάσεις αυτές δεν εξυπηρετούσαν μόνο τους κατοίκους της Αγίας Βαρβάρας αλλά και ανθρώπους από γειτονικές κοινότητες, μεταξύ των οποίων η Επισκοπή, η Αναρίτα και η Τίμη.

Η παρουσία πολλών μύλων συνδέεται άμεσα με τον Έζουσα. Η Αγία Βαρβάρα είναι κτισμένη κοντά στην κοιλάδα του ποταμού, περίπου οκτώ χιλιόμετρα από την πόλη της Πάφου και σε υψόμετρο περίπου 95 μέτρων.

Πώς λειτουργούσε ο μύλος

Η λειτουργία του νερόμυλου βασιζόταν στη διοχέτευση νερού από τον Έζουσα προς τον μύλο μέσω λιθόκτιστου υδραύλακα. Το νερό οδηγούνταν στον ψηλό υδατόπυργο και από εκεί έπεφτε με δύναμη προς τον μηχανισμό κίνησης χαμηλότερα. Η υψομετρική διαφορά μετέτρεπε τη δυναμική ενέργεια του νερού σε μηχανική κίνηση, η οποία έθετε σε λειτουργία τον αλεστικό μηχανισμό.

Στον συγκεκριμένο μύλο σώζεται σημαντικό μέρος αυτού του συστήματος: τμήματα του λιθόκτιστου υδραύλακα, ο υδατόπυργος, ο χώρος όπου βρισκόταν ο μηχανισμός άλεσης, ο θολωτός χώρος κάτω από αυτόν και στοιχεία του υδροτροχού.

Αρχιτεκτονική και κατασκευή

Ο μύλος είναι κτισμένος σε επικλινές έδαφος. Ο σωζόμενος υδατόπυργος είναι ψηλός και ορθογώνιος, ενώ στην κορυφή του βρίσκεται η είσοδος του κατακόρυφου αγωγού στον οποίο κατέληγε το νερό. Ο αγωγός είχε εσωτερική επένδυση με υδραυλικό ασβεστοκονίαμα, ώστε να περιορίζονται οι απώλειες νερού.

Η τοιχοποιία κατασκευάστηκε κυρίως από τοπικό ασβεστόλιθο, ενώ χρησιμοποιήθηκαν επίσης πολύχρωμα ποταμίσια κροκάλια πυριγενούς προέλευσης. Στον υδατόπυργο χρησιμοποιήθηκαν καλύτερα επεξεργασμένοι γωνιόλιθοι στις γωνίες. Αυτή η χρήση τοπικών υλικών εντάσσει το κτίσμα απόλυτα στο φυσικό τοπίο της κοιλάδας του Έζουσα.

Το μυλόσπιτο και οι βοηθητικοί χώροι

Μπροστά από τον υδατόπυργο σώζονται κατάλοιπα κτισμάτων που αποτελούσαν μέρος του συγκροτήματος. Η τεκμηρίωση αναφέρει δύο ορθογώνιους επιμήκεις χώρους και έναν τετράγωνο χώρο. Κάτω από το δωμάτιο στο οποίο λειτουργούσε ο αλεστικός μηχανισμός βρισκόταν ο θολωτός χώρος του υδροτροχού, γνωστός ως κατώστεγιν.

Οι πρόσθετοι χώροι πιθανότατα χρησιμοποιούνταν ως βοηθητικά δωμάτια ή ως κατοικία του μυλωνά. Σωζόμενα ξύλινα στοιχεία δείχνουν ότι τα δωμάτια έφεραν επίπεδη στέγη, ενώ τα δάπεδά τους ήταν από συμπιεσμένο χώμα. Η ίδια τεκμηρίωση χαρακτηρίζει τον νερόμυλο ως τουρκοκυπριακή ιδιοκτησία.

Ο μύλος και η αγροτική ζωή

Πριν από την ευρεία χρήση μηχανοκίνητων αλευρόμυλων, οι νερόμυλοι αποτελούσαν ζωτικό τμήμα της οικονομίας των αγροτικών κοινοτήτων. Τα δημητριακά που παράγονταν στην περιοχή μεταφέρονταν στον μύλο για άλεση, ώστε να παραχθεί αλεύρι και άλλα προϊόντα απαραίτητα για την καθημερινή διατροφή.

Η εξυπηρέτηση όχι μόνο της Αγίας Βαρβάρας αλλά και γειτονικών χωριών δείχνει ότι οι νερόμυλοι του Έζουσα αποτελούσαν μέρος ενός ευρύτερου τοπικού οικονομικού δικτύου.

Η σημερινή κατάσταση

Σήμερα ο μύλος δεν λειτουργεί, αλλά τα σωζόμενα κατάλοιπά του επιτρέπουν ακόμη την αναγνώριση σημαντικού μέρους της αρχικής εγκατάστασης και του τρόπου λειτουργίας της. Ο υδατόπυργος, ο υδραύλακας και τα ερείπια του μυλόσπιτου αποτελούν χαρακτηριστικά στοιχεία ενός τεχνικού συστήματος που αξιοποιούσε αποκλειστικά τη φυσική ροή και την υψομετρική διαφορά του νερού.

Ο μύλος του Ιμπραήμ Μουσταφά αποτελεί έτσι σημαντικό κατάλοιπο της ιστορίας της Αγίας Βαρβάρας και της παραδοσιακής αξιοποίησης των νερών του Έζουσα.

Κτηματολογικά στοιχεία

Χωριό: Αγία Βαρβάρα Πάφου
Ποταμός: Έζουσα
Θέση/τοπωνύμιο στη βάση μύλων: Καβάτζιν (Kavatzin)
Φύλλο/Σχέδιο: 51/22
Τεμάχιο: 245 

Πηγές

Κυπρή, Γιάννης – Οικονομίδης, Κώστας – Δημητρακόπουλος, Χρήστος. Οι νερόμυλοι της Κύπρου. Εκδόσεις Εν Τύποις, Λευκωσία, 2022. Κύρια πηγή για την ταυτοποίηση και τεκμηρίωση του Μύλου του Ιμπραήμ Μουσταφά στην Αγία Βαρβάρα Πάφου.
Πανεπιστήμιο Κύπρου – Ψηφιακή βάση παραδοσιακών μύλων, Agia Varvara (2nd mill).
Κοινοτικό Συμβούλιο Αγίας Βαρβάρας Πάφου – Αξιοθέατα / Πέτρινοι Νερόμυλοι.
Κοινοτικό Συμβούλιο Αγίας Βαρβάρας Πάφου – Ιστορία.

 

The Old Watermill of Ibrahim Mustafa at Agia Varvara, Paphos – Cyprus

Text by George Konstantinou.

The Watermill of Ibrahim Mustafa

The old watermill of Ibrahim Mustafa is an important surviving element of the traditional rural and pre-industrial heritage of Agia Varvara in the Paphos District. It stands in the valley of the Ezousa River and operated using the river's water, in an area where watermills played an essential role in grinding grain for generations.

The documentation identifying this particular mill refers to it as the mill of Ibrahim Mustafa and places it on the western bank of the river, with cadastral reference Sheet/Plan 51/22, Plot 245. The University of Cyprus database of traditional mills independently records the second watermill of Agia Varvara at the same Plot 245 and gives its location/toponym as Kavatzin.

The Watermills of Agia Varvara

Agia Varvara possessed more than one watermill. The Community Council records characteristic stone-built watermills at Pervolia, Trimithies, and on the western bank of the Ezousa River. These mills served not only the inhabitants of Agia Varvara but also people from neighbouring villages, including Episkopi, Anarita and Timi.

The presence of several mills was closely connected with the Ezousa River. Agia Varvara lies close to the river valley, approximately eight kilometres from the city of Paphos and at an elevation of about 95 metres above sea level.

How the Watermill Worked

The mill operated by diverting water from the Ezousa through a stone-built water channel. The water was directed towards the tall watertower and then descended forcefully towards the mechanism below. The difference in elevation converted the potential energy of the water into mechanical power, which operated the grinding mechanism.

Important elements of this hydraulic system survive at the site, including parts of the stone-built water channel, the watertower, the room that housed the grinding mechanism, the vaulted chamber underneath it and elements of the waterwheel.

Architecture and Construction

The mill was constructed on sloping ground. Its surviving watertower is tall and rectangular, with the opening of the vertical shaft at its top. The interior of the water channel was coated with lime-based hydraulic plaster to reduce water loss.

The masonry consists mainly of local limestone, together with multicoloured river cobbles of igneous origin. More carefully dressed cornerstones were employed on the watertower. The extensive use of local building materials integrates the structure closely with the natural landscape of the Ezousa valley.

Millhouse and Auxiliary Rooms

In front of the watertower survive the remains of buildings belonging to the mill complex. The documentation records two elongated rectangular rooms and one square room. Beneath the room that contained the grinding mechanism was the vaulted chamber of the waterwheel, traditionally known as the katostegin.

The additional rooms were probably used as auxiliary spaces or as the miller's residence. Surviving beams indicate that the rooms originally had flat roofs, while their floors consisted of compacted earth. The documentation also records the watermill as Turkish-Cypriot property.

The Watermill and Rural Life

Before motor-powered flour mills became widespread, watermills were essential components of the economy of rural communities. Grain cultivated in the surrounding countryside was brought to the mills for grinding into flour and other products necessary for everyday life.

The fact that the watermills of Agia Varvara also served neighbouring villages demonstrates that the mills of the Ezousa valley formed part of a wider local economic network.

Present Condition

The watermill is no longer operational, but its surviving remains still allow important parts of the original installation and its method of operation to be understood. The watertower, water channel and ruins of the millhouse preserve evidence of a technological system that used the natural flow and fall of water to produce mechanical power.

The Ibrahim Mustafa Watermill therefore represents an important surviving element of the history of Agia Varvara and of the traditional exploitation of the waters of the Ezousa River.

Cadastral Information

Village: Agia Varvara, Paphos
River: Ezousa
Location/Toponym in the mills database: Kavatzin
Sheet/Plan: 51/22
Plot: 245

 

Sources

Kypri, Giannis – Economides, Costas – Dimitrakopoulos, Christos. The Watermills of Cyprus [Οι νερόμυλοι της Κύπρου]. En Typois Publications, Nicosia, 2022. Principal source for the identification and documentation of the Ibrahim Mustafa Watermill at Agia Varvara, Paphos.
University of Cyprus – Digital database of traditional mills, Agia Varvara (2nd mill).

Οι 19 παλαιοί νερόμυλοι της κατεχόμενης Λαπήθου - The 19 old Watermills of Occupied Lapithos - Cyprus

 See also 

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο.

Το κατεχόμενο χωριό Λάπηθος - Lapithos Village - Cyprus

Ο Νερόμυλος του Καφετζιή στη κατεχόμενη Λάπηθο - Old Watermill at Lapithos - Cyprus

Below in English

Κείμενο και φωτογραφίες του Γιώργου Κωνσταντίνου

Η κατεχόμενη Λάπηθος, κτισμένη στους πρόποδες του Πενταδακτύλου και αντικριστά στη θάλασσα της Κερύνειας, υπήρξε από τα παλιά χρόνια ένας από τους πιο εύφορους και παραγωγικούς τόπους της Κύπρου. Καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη και την ευημερία της έπαιξαν τα άφθονα νερά του περίφημου Κεφαλόβρυσου, τα οποία ύδρευαν την κωμόπολη, πότιζαν τα περιβόλια και κινούσαν τους πολυάριθμους νερόμυλους της Λαπήθου.

Οι νερόμυλοι αποτελούσαν για αιώνες αναπόσπαστο μέρος της οικονομικής και κοινωνικής ζωής των κατοίκων. Κατά μήκος της διαδρομής του νερού του Κεφαλόβρυσου είχαν κατασκευαστεί διαδοχικά πολλοί μύλοι, ώστε το ίδιο νερό να αξιοποιείται επανειλημμένα. Αφού έδινε την κινητήρια δύναμη σε έναν μύλο, συνέχιζε την πορεία του προς τον επόμενο και κατόπιν στον επόμενο, δημιουργώντας ένα εξαιρετικά αποτελεσματικό σύστημα αξιοποίησης της φυσικής δύναμης του νερού.

Η ιστορία των νερόμυλων της Λαπήθου χάνεται μέσα στους αιώνες και η παρουσία τους στην περιοχή ανάγεται τουλάχιστον στα χρόνια της Φραγκοκρατίας. Οι μύλοι δεν ήταν απλώς κτίρια για το άλεσμα των δημητριακών. Ήταν χώροι εργασίας, παραγωγής και συνάντησης ανθρώπων και αποτελούσαν σημαντικό κομμάτι της καθημερινής ζωής της κωμόπολης.

Οι νερόμυλοι λειτουργούσαν με έναν απλό αλλά ιδιαίτερα αποτελεσματικό μηχανισμό. Το νερό διοχετευόταν μέσα από αυλάκια και ειδικά διαμορφωμένες κατασκευές και, πέφτοντας με δύναμη από ύψος, έθετε σε κίνηση τη φτερωτή του μύλου. Η κίνηση αυτή μεταφερόταν στη βαριά μυλόπετρα, η οποία άλεθε το σιτάρι και άλλα δημητριακά μετατρέποντάς τα σε αλεύρι.

Οι μυλωνάδες ήταν έμπειροι τεχνίτες και η εργασία τους απαιτούσε σημαντικές γνώσεις. Έπρεπε να γνωρίζουν τη σωστή ρύθμιση της ροής του νερού, τη λειτουργία και συντήρηση του μηχανισμού, καθώς και τη χάραξη και συντήρηση των μυλόπετρων, ώστε να επιτυγχάνεται το σωστό άλεσμα.

Στους μύλους της Λαπήθου έφθαναν γεωργοί όχι μόνο από την κωμόπολη αλλά και από τις γύρω περιοχές, μεταφέροντας με γαϊδούρια και μουλάρια σακιά με σιτάρι και άλλα προϊόντα για άλεσμα. Σε περιόδους μεγάλης παραγωγής οι μεγαλύτεροι μύλοι μπορούσαν να εργάζονται σχεδόν ολόκληρο το εικοσιτετράωρο. Μερικοί διέθεταν ακόμη και χώρους για τη διανυκτέρευση των πελατών και στάβλους για τα ζώα τους.

Οι νερόμυλοι δεν χρησιμοποιήθηκαν πάντοτε αποκλειστικά για το άλεσμα σιταριού. Σε διάφορες περιόδους ορισμένοι χρησιμοποιήθηκαν ως βαμβακόμυλοι και ζαχαρόμυλοι, ενώ αναφέρεται ακόμη και χρήση μύλου για το άλεσμα αλατιού. Η λειτουργία τους ήταν επομένως στενά συνδεδεμένη με τη γεωργική παραγωγή και γενικότερα με την οικονομία της Λαπήθου.

Οι 19 νερόμυλοι της Λαπήθου

Οι 19 νερόμυλοι της Λαπήθου, κατά σειρά αρχίζοντας από την πηγή του Κεφαλόβρυσου, ήταν:

1. Ο Μύλος του Καζέλη, ή Μύλος του Κεφαλόβρυσου, όπως επικράτησε να ονομάζεται μετά την καταστροφή του πρώτου μύλου που υπήρχε στην περιοχή.
2. Το Μυλαρούδιν του Θωμά
3. Ο Μύλος του Χατζηνικολή ή Μίσκαλος
4. Ο Μύλος ο Τζιηνούρκος
5. Ο Μύλος του Παπά
6. Ο Μύλος της Καμάρας ή του Κουζούμπαναη
7. Ο Μύλος του Φανή ή Πασιαρτή
8. Ο Μύλος του Ξερόλακκου
9. Το Μυλαρούδι του Ττερζή
10. Το Μυλαρούδιν του Στυλλή του Αντρία
11. Ο Γερόμυλος
12. Ο Μύλος του Μούρεττου, ο οποίος επιχωματώθηκε το 1970 για να γίνει προέκταση της πλατείας Αγίας Παρασκευής.
13. Ο Μύλος του Αγίου Παντελεήμονα, από τον οποίο σήμερα δεν υπάρχουν ίχνη.
14. Ο Μύλος του Στρατουρά
15. Το Μυλαρούδιν του Καλημέρα
16. Ο Μύλος του Χατζηλία (Αγαθοκλέους)
17. Ο Μύλος της Καυκάλας ή Κατούρη
18. Ο Μύλος του Κωνσταντινίδη-Εγγλέζου ή Καπλάνη
19. Ο Μύλος  του Καφετζιή 

Εκτός από αυτούς τους 19 καταγεγραμμένους νερόμυλους, μεταξύ του Μύλου της Καμάρας και του Μύλου του Φανή ή Πασιαρτή υπήρχαν ακόμη δύο νερόμυλοι, οι οποίοι είχαν καταρρεύσει σε παλαιότερη εποχή.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν επίσης οι μαρτυρίες παλαιών κατοίκων της Λαπήθου σχετικά με τον πρώτο μύλο της περιοχής. Σύμφωνα με αυτές, ο πρώτος νερόμυλος δεν ήταν ο γνωστός Μύλος του Κεφαλόβρυσου, αλλά ένας παλαιότερος μύλος που βρισκόταν ακόμη πιο κοντά στην πηγή.

Την εποχή εκείνη η πηγή του Κεφαλόβρυσου βρισκόταν περίπου τέσσερα με πέντε πόδια ψηλότερα και η πρόσβαση σε αυτή ήταν αρκετά δύσκολη. Ο παλαιότερος αυτός μύλος βρισκόταν κάτω από τη μικρή πλατεία μπροστά από τον Κεφαλόβρυσο. Από την κατασκευή του σώζονται ακόμη ορισμένες πέτρες στο μικρό περιβόλι που βρίσκεται χαμηλότερα.

Από τους 19 νερόμυλους που αναφέρονται πιο πάνω, σήμερα σώζονται αναγνωρίσιμα ερείπια εννέα. Πρόκειται για τους μύλους με τους αριθμούς 1, 2, 3, 6, 7, 16, 17, 18 και 19: τον Μύλο του Καζέλη ή Κεφαλόβρυσου, το Μυλαρούδιν του Θωμά, τον Μύλο του Χατζηνικολή ή Μίσκαλο, τον Μύλο της Καμάρας, τον Μύλο του Φανή ή Πασιαρτή, τον Μύλο του Χατζηλία, τον Μύλο της Καυκάλας ή Κατούρη, τον Μύλο του Κωνσταντινίδη-Εγγλέζου ή Καπλάνη και τον Μύλο του Καφετζιή.

Η μεγάλη ακμή των νερόμυλων άρχισε να υποχωρεί με την είσοδο της σύγχρονης τεχνολογίας. Η εξάπλωση του ηλεκτρισμού και η εμφάνιση των ηλεκτροκίνητων αλευρόμυλων κατά τον εικοστό αιώνα έκαναν σταδιακά τους παραδοσιακούς νερόμυλους οικονομικά ασύμφορους. Έτσι, ο ένας μετά τον άλλο σταμάτησαν να λειτουργούν.

Ο τελευταίος στη σειρά των νερόμυλων της Λαπήθου ήταν ο Μύλος του Καφετζιή, κοντά στην εκκλησία του Τιμίου Προδρόμου. Ήταν επίσης ο τελευταίος νερόμυλος της κωμόπολης που παρέμεινε σε λειτουργία, μέχρι το καλοκαίρι του 1974, όταν η τουρκική εισβολή και η κατοχή της Λαπήθου έβαλαν οριστικό τέλος στη λειτουργία του.

Σήμερα οι εννέα νερόμυλοι που διατηρούν ακόμη αναγνωρίσιμα ερείπια αποτελούν σιωπηλούς μάρτυρες μιας Λαπήθου που κάποτε έσφυζε από ζωή. Οι πέτρινοι τοίχοι, οι καμάρες, τα αυλάκια και τα άλλα κατάλοιπά τους μάς θυμίζουν μια εποχή κατά την οποία το νερό του Κεφαλόβρυσου αποτελούσε πραγματική πηγή ζωής και ενέργειας για ολόκληρη την περιοχή.

Οι νερόμυλοι της κατεχόμενης Λαπήθου αποτελούν ένα πολύτιμο κομμάτι της αγροτικής, βιομηχανικής και πολιτιστικής κληρονομιάς της Κύπρου. Δεν είναι απλώς παλιά ερειπωμένα κτίσματα. Είναι μνημεία της καθημερινής ζωής και της εργασίας πολλών γενεών Λαπηθιωτών και μαρτυρούν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι εκείνης της εποχής κατάφερναν να αξιοποιούν με σοφία τη δύναμη του νερού.

Η καταγραφή και η διατήρηση όσων έχουν απομείνει είναι σημαντική, ώστε μαζί με τις πέτρες να μη χαθούν οι ονομασίες, οι ιστορίες και οι μνήμες που συνδέονται με κάθε έναν από αυτούς τους νερόμυλους.

Πηγή για την καταγραφή και τις ονομασίες των νερόμυλων:
Yiannis Kypri, ομάδα Facebook «Κυπριακοί Νερόμυλοι – Cyprus Watermills – Kıbrıslı su değirmenleri».

The Watermills of Occupied Lapithos

Text and photographs by George Konstantinou

Occupied Lapithos, built on the foothills of the Pentadaktylos mountain range and overlooking the sea of Kyrenia, was from ancient times one of the most fertile and productive areas of Cyprus. A decisive role in its development and prosperity was played by the abundant waters of the famous Kefalovryso spring, which supplied the town with water, irrigated its orchards and powered the numerous watermills of Lapithos.

For centuries, the watermills were an integral part of the economic and social life of the inhabitants. Many mills were built one after another along the course of the water flowing from Kefalovryso, allowing the same water to be used repeatedly. After providing the power needed to operate one mill, the water continued on its course to the next and then to the next, creating a remarkably efficient system for harnessing the natural power of flowing water.

The history of the watermills of Lapithos goes back many centuries, and their presence in the area dates at least to the Frankish period. The mills were not simply buildings used for grinding grain. They were places of work, production and social interaction, and formed an important part of the everyday life of the town.

The watermills operated through a simple but highly effective mechanism. Water was channelled through specially constructed waterways and, falling with force from a height, turned the waterwheel of the mill. This rotational movement was transferred to the heavy millstone, which ground wheat and other cereals into flour.

The millers were experienced craftsmen, and their work required considerable knowledge. They had to know how to regulate the flow of water correctly, operate and maintain the machinery, and dress and maintain the millstones in order to achieve the proper quality of grinding.

Farmers came to the mills of Lapithos not only from the town itself but also from the surrounding areas, transporting sacks of wheat and other produce on donkeys and mules to be ground. During periods of high production, the larger mills could operate almost around the clock. Some even provided rooms where customers could rest or spend the night, as well as stables for their animals.

The watermills were not always used exclusively for grinding wheat. At different times, some were used as cotton mills and sugar mills, while there are also references to a mill being used for grinding salt. Their operation was therefore closely connected with agricultural production and with the wider economy of Lapithos.

The 19 Watermills of Lapithos

The 19 watermills of Lapithos, in order beginning from the source of the Kefalovryso spring, were:

1. Kazelis Mill, or Kefalovryso Mill, as it came to be known after the destruction of the original mill that once stood there.
2. Thomas’s Small Mill (Mylaroudin)
3. Hadjinikolis Mill, or Miskalos
4. Tziinourkos Mill
5. The Priest’s Mill (Mylos tou Papa)
6. Kamara Mill, or Kouzoubanai Mill
7. Fanis Mill, or Pasiartis Mill
8. Xerolakkos Mill
9. Tterzis’s Small Mill (Mylaroudi)
10. The Small Mill of Styllis tou Antria
11. Geromylos
12. Mourettos Mill, which was filled in during 1970 in order to extend Agia Paraskevi Square.
13. Agios Panteleimonas Mill, of which no traces survive today.
14. Stratouras Mill
15. Kalimera’s Small Mill (Mylaroudin)
16. Hadjilias Mill (Agathokleous)
17. Kafkala Mill, or Katouris Mill
18. Konstantinidis-Englezos Mill, or Kaplanis Mill
19. Kafetzis Mill

In addition to these 19 recorded watermills, another two watermills once stood between Kamara Mill (No. 6) and Fanis or Pasiartis Mill (No. 7). These had collapsed at an earlier date.

Of particular interest are also the accounts of elderly former residents of Lapithos concerning the first mill in the area. According to these accounts, the first watermill was not the one known as Kefalovryso Mill, but an older mill situated even closer to the spring.

At that time, the source of the Kefalovryso spring was approximately four to five feet higher, and access to it was quite difficult. This older mill stood below the small square in front of Kefalovryso. Some stones belonging to the structure can still be seen in the small orchard below.

Of the 19 watermills listed above, recognisable remains of only nine survive today. These are mills Nos. 1, 2, 3, 6, 7, 16, 17, 18 and 19: Kazelis or Kefalovryso Mill, Thomas’s Small Mill, Hadjinikolis or Miskalos Mill, Kamara Mill, Fanis or Pasiartis Mill, Hadjilias Mill, Kafkala or Katouris Mill, Konstantinidis-Englezos or Kaplanis Mill, and Kafetzis Mill.

The great period of prosperity of the watermills gradually came to an end with the arrival of modern technology. The spread of electricity and the introduction of electrically powered flour mills during the twentieth century gradually made traditional watermills economically obsolete. One after another, they ceased operating.

The last in the chain of the watermills of Lapithos was Kafetzis Mill, situated near the church of Timios Prodromos. It was also the last watermill in the town to remain in operation, continuing to work until the summer of 1974, when the Turkish invasion and the occupation of Lapithos brought its operation permanently to an end.

Today, the nine watermills whose remains are still recognisable stand as silent witnesses to a Lapithos that was once full of life. Their stone walls, arches, water channels and other surviving structures remind us of a time when the waters of Kefalovryso were a true source of life and energy for the entire area.

The watermills of occupied Lapithos constitute a valuable part of the agricultural, industrial and cultural heritage of Cyprus. They are not simply old ruined buildings. They are monuments to the everyday life and labour of many generations of Lapithians and bear witness to the way people of earlier times wisely harnessed the natural power of water.

Recording and preserving what remains of these watermills is important, so that together with their stones, the names, stories and memories associated with each of them are not lost.

Source for the list and names of the watermills:
Yiannis Kypri, Facebook group “Κυπριακοί Νερόμυλοι – Cyprus Watermills – Kıbrıslı su değirmenleri”.

Ο παλαιός νερόμυλος στο χωριό Πλατανιστάσα - Platanistasas Old Watermill - Cyprus

See also

Το χωριό Πλατανιστάσα - Platanistasa Village - Cyprus

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Below in English

Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου

Ο Παραδοσιακός Νερόμυλος της Πλατανιστάσας: Ένα ζωντανό μνημείο της αγροτικής κληρονομιάς της Κύπρου

Λίγο πριν από την είσοδο του ορεινού χωριού Πλατανιστάσα, στην επαρχία Λευκωσίας, σώζεται ένας από τους ομορφότερους και καλύτερα διατηρημένους παραδοσιακούς νερόμυλους της Κύπρου. Βρίσκεται περίπου ενάμισι χιλιόμετρο βόρεια του χωριού, κοντά στο σημείο όπου ο δρόμος διακλαδίζεται προς την Πλατανιστάσα - Άλωνα και προς τα χωριά Αληθινού - Λειβάδια - Πολύστυπος. Χτισμένος δίπλα στην κοίτη του ποταμού, μέσα σε ένα καταπράσινο φυσικό τοπίο με καρυδιές, φουντουκιές και πλούσια παραποτάμια βλάστηση, αποτελεί ένα μοναδικό δείγμα της παραδοσιακής υδροκίνητης τεχνολογίας που για αιώνες εξυπηρέτησε τις ανάγκες των κατοίκων της περιοχής.

Πριν από την εμφάνιση των σύγχρονων αλευρόμυλων και των βιομηχανικών εγκαταστάσεων, ο νερόμυλος αποτελούσε βασικό στοιχείο της καθημερινής ζωής των ορεινών κοινοτήτων. Οι γεωργοί μετέφεραν εδώ το σιτάρι και το κριθάρι της σοδειάς τους, προκειμένου να μετατραπούν σε αλεύρι ή πλιγούρι, προϊόντα απαραίτητα για τη διατροφή κάθε οικογένειας. Ο μυλωνάς δεν ήταν απλώς ένας τεχνίτης· αποτελούσε σημαντικό πρόσωπο της τοπικής κοινωνίας και ο νερόμυλος ήταν τόπος συνάντησης, ανταλλαγής ειδήσεων και κοινωνικής συναναστροφής.

Η λειτουργία του βασιζόταν αποκλειστικά στη δύναμη του νερού. Ένα τεχνητό αυλάκι, μήκους περίπου διακοσίων μέτρων, ξεκινούσε από το σημείο όπου ενώνονται οι δύο ποταμοί της περιοχής, μεταφέροντας το νερό προς μια πέτρινη δεξαμενή. Από εκεί, μέσω μιας στενής καταπακτής, το νερό έπεφτε με μεγάλη πίεση πάνω στη φτερωτή του μύλου. Η περιστροφή της φτερωτής μεταδιδόταν στις μεγάλες μυλόπετρες, οι οποίες άλεθαν αργά αλλά αποτελεσματικά τους σπόρους, παράγοντας αλεύρι εξαιρετικής ποιότητας.

Η επιλογή της θέσης του νερόμυλου μόνο τυχαία δεν ήταν. Η συνεχής παροχή νερού, η φυσική κλίση του εδάφους και η γειτνίαση με τα καλλιεργήσιμα χωριά της περιοχής εξασφάλιζαν την απρόσκοπτη λειτουργία του για πολλές δεκαετίες. Το ίδιο το τοπίο γύρω από τον μύλο, με τη δροσιά του ποταμού και τη σκιά των αιωνόβιων δέντρων, αποτελεί μέχρι σήμερα ένα από τα πιο όμορφα φυσικά σημεία της περιοχής.

Ο νερόμυλος ανήκε αρχικά στην Εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ της Πλατανιστάσας, η οποία τον εκμίσθωνε σε επαγγελματίες μυλωνάδες. Μέσα στα χρόνια πέρασε σε ιδιωτική ιδιοκτησία, διατηρώντας πάντοτε τον σημαντικό του ρόλο στη συλλογική μνήμη των κατοίκων. Γύρω από τον παλιό μύλο γεννήθηκαν δεκάδες τοπικές ιστορίες, θρύλοι και αφηγήσεις για μυστηριώδεις εμφανίσεις, στοιχειά και φαντάσματα, που μεταδίδονταν από γενιά σε γενιά και αποτελούν σήμερα μέρος της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς του χωριού.

Αναγνωρίζοντας την ιστορική και πολιτιστική αξία του μνημείου, η Κοινότητα Πλατανιστάσας προώθησε τη διάσωση και αποκατάστασή του. Στις 17 Μαΐου 2018 υπογράφηκαν τα συμβόλαια για τη συντήρηση και αναστήλωση του παραδοσιακού νερόμυλου, καθώς και δύο ιστορικών γεφυριών της κοινότητας. Το έργο χρηματοδοτήθηκε από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης, σε συνεργασία με εθνικούς πόρους, με στόχο τη διαφύλαξη ενός σημαντικού στοιχείου της κυπριακής πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η αποκατάσταση του νερόμυλου δεν αποτελεί μόνο έργο συντήρησης ενός παλαιού κτιρίου. Αποτελεί επένδυση στη διατήρηση της ιστορίας, της παραδοσιακής τεχνολογίας και της συλλογικής μνήμης της κυπριακής υπαίθρου. Ο επισκέπτης που θα βρεθεί σήμερα στον χώρο μπορεί να αντιληφθεί πώς η δύναμη του νερού αξιοποιούνταν με ευρηματικό τρόπο για την κάλυψη των βασικών αναγκών της καθημερινής ζωής, πολύ πριν από την εποχή του ηλεκτρισμού και των σύγχρονων μηχανών.

Σε συνδυασμό με τη Μονή του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι, τα πέτρινα γεφύρια και τα υπόλοιπα μνημεία της Πλατανιστάσας, ο παραδοσιακός νερόμυλος αποτελεί σήμερα έναν σημαντικό σταθμό για όσους επιθυμούν να γνωρίσουν την αυθεντική πολιτιστική και φυσική κληρονομιά της ορεινής Κύπρου. Η διατήρησή του υπενθυμίζει ότι η πρόοδος μιας κοινωνίας δεν βασίζεται μόνο στη δημιουργία νέων έργων, αλλά και στον σεβασμό και την προστασία όσων κληροδότησαν οι προηγούμενες γενιές.

Photos 2023 : Demetris Kolokotronis

The Traditional Watermill of Platanistasa: A Living Monument of Cyprus' Rural Heritage

Just before reaching the mountain village ofΠλατανιστάσα - Άλωνα, in the Nicosia District of Cyprus, stands one of the island's finest surviving traditional watermills. Located approximately one and a half kilometres north of the village, near the junction leading towards Αληθινού - Λειβάδια - Πολύστυπος., this beautifully preserved structure is a remarkable example of the ingenuity with which earlier generations harnessed the power of flowing water.

Nestled beside the river in a peaceful landscape shaded by walnut and hazel trees, the old watermill blends harmoniously with its natural surroundings. For many decades, long before the introduction of modern milling technology, it served as the primary grain mill for the surrounding mountain communities. Farmers travelled from nearby villages carrying sacks of wheat and barley, which were transformed here into flour and bulgur—essential foods that sustained rural families throughout the year.

The operation of the mill relied entirely on water power. A carefully constructed channel, approximately two hundred metres long, diverted water from the confluence of the two local streams and directed it towards a stone storage reservoir above the mill. From there, the water was released through a narrow opening, creating a powerful jet that struck the wooden waterwheel. The rotating wheel transferred its energy to the massive millstones, which slowly and efficiently ground grain into fine flour using nothing more than the force of nature.

The location of the watermill was chosen with great care. A reliable water supply, favourable terrain and easy access from neighbouring agricultural villages ensured its continuous operation for many years. Even today, the surrounding landscape, with its flowing river, mature trees and lush vegetation, remains one of the most picturesque settings in the region.

Originally, the watermill belonged to the Church of Archangel Michael in Platanistasa. Rather than operating it directly, the church leased the mill to professional millers, who became important figures within the local community. Beyond its practical function, the mill also served as a social gathering place where villagers exchanged news, discussed daily life and strengthened community ties.

Like many historic rural buildings in Cyprus, the watermill gradually became associated with local folklore. Generations of villagers passed down stories of mysterious sounds, spirits and ghostly encounters said to occur around the old mill after dark. Whether fact or legend, these tales form an important part of the village's intangible cultural heritage and reflect the deep connection between the local people and their historic landscape.

Recognising the historical and cultural importance of the site, the Community Council of Platanistasa initiated efforts to preserve and restore the watermill. On 17 May 2018, restoration contracts were officially signed for the conservation of the traditional watermill together with two historic stone bridges within the community. The restoration project was co-financed by the European Agricultural Fund for Rural Development and national resources, ensuring the preservation of an important part of Cyprus' rural heritage for future generations.

The restoration of the watermill represents far more than the repair of an old building. It preserves traditional engineering, agricultural history and the collective memory of the mountain villages of Cyprus. Visitors today can appreciate how earlier generations ingeniously used the natural power of water to meet everyday needs centuries before the arrival of electricity and industrial machinery.

Together with the Painted Church of Timios Stavros tou Agiasmati, the historic stone bridges and the many other cultural landmarks of Platanistasa, the traditional watermill has become an important destination for visitors wishing to discover the authentic history and natural beauty of the Cypriot mountains. Its preservation reminds us that protecting our heritage is not only about safeguarding historic buildings but also about honouring the knowledge, craftsmanship and way of life that shaped the island's rural communities.

Text: George Konstantinou

Ενετικός Νερόμυλος ή Nερόμυλος του Χατζιατού στο χωριό Άγιος Θεόδωρος στην επαρχία Λάρνακας- Old Watermill at Agios Theodoros Larnakas - Cyprus

See also 

Άγιος Αθανάσιος ο Πεντασχοινίτης: αποκαλύφθηκαν ο τάφος και ο ναός του στο χωριό Άγιος Θεόδωρος στην επαρχία Λάρνακας- Cyprus

Το χωριό Άγιος Θεόδωρος στην επαρχία Λάρνακας -- Cyprus

Το ξωκλήσι των Αγίων Αναργύρων στο χωριό Αγίος Θεοδώρος Λάρνακας -- Cyprus

Εκκλησία Αγίου Θεοδώρου στο χωριό Άγιος Θεόδωρος στην επαρχία Λάρνακας -- Cyprus

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Below in English

Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου

Συντεταγμένες -  QC66+H5H Venetian Aqueduct, Agios Theodoros 7730

Ο Παραδοσιακός Νερόμυλος του Αγίου Θεοδώρου: Ένα αριστούργημα λαϊκής αρχιτεκτονικής και μια ιστορία που πέρασε στον θρύλο

Στη νότια πλευρά του χωριού Άγιος Θεόδωρος Λάρνακας, κοντά στις όχθες του ποταμού Πεντάσχοινου, σώζονται τα κατάλοιπα ενός από τους σημαντικότερους παραδοσιακούς νερόμυλους της περιοχής. Το μνημείο βρίσκεται σε ένα πανέμορφο φυσικό περιβάλλον και αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της κυπριακής λαϊκής αρχιτεκτονικής, υπενθυμίζοντας την εποχή κατά την οποία η δύναμη του νερού αποτελούσε την κινητήρια δύναμη της αγροτικής οικονομίας.

Ολόκληρη η κατασκευή είναι κτισμένη από τοπικούς αμμόλιθους, οι οποίοι εξορύχθηκαν από τις απότομες πλαγιές της κοιλάδας που σχημάτισε ο ποταμός Πεντάσχοινος. Η επιλογή των υλικών και η ποιότητα της λιθοδομής μαρτυρούν την υψηλή τεχνική κατάρτιση των παλιών μαστόρων, οι οποίοι αξιοποίησαν αποκλειστικά τα φυσικά υλικά της περιοχής.

Παρά τις φθορές που προκάλεσε ο χρόνος, μεγάλο μέρος της αρχικής κατασκευής διατηρείται ακόμη. Σήμερα διακρίνεται μία επιβλητική πέτρινη τοιχοποιία μήκους περίπου έξι έως επτά μέτρων, η οποία στηρίζεται πάνω σε τρεις σχεδόν ίσες λίθινες καμάρες ύψους περίπου δύο μέτρων. Το έργο αποκαλύπτει όχι μόνο τη λειτουργικότητα αλλά και την αισθητική αντίληψη των παραδοσιακών τεχνιτών της Κύπρου.

Όπως όλοι οι παραδοσιακοί νερόμυλοι, έτσι και αυτός αξιοποιούσε τη δύναμη του νερού που διοχετευόταν μέσω ειδικού αυλακιού προς τη φτερωτή του μύλου. Η περιστροφή της φτερωτής κινούσε τις βαριές μυλόπετρες, οι οποίες άλεθαν το σιτάρι και το κριθάρι, μετατρέποντάς τα σε αλεύρι ή πλιγούρι για τις ανάγκες των κατοίκων της περιοχής.

Ο νερόμυλος αποτελούσε για πολλές δεκαετίες αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής ζωής του χωριού. Εκεί συγκεντρώνονταν οι γεωργοί από τον Άγιο Θεόδωρο και τις γειτονικές κοινότητες, όχι μόνο για να αλέσουν τη σοδειά τους αλλά και για να ανταλλάξουν νέα, να συζητήσουν και να διατηρήσουν τους κοινωνικούς δεσμούς που χαρακτήριζαν την κυπριακή ύπαιθρο.

Ο θρύλος του Χατζατού

Ο νερόμυλος συνδέεται με μία από τις πιο γνωστές λαϊκές παραδόσεις της περιοχής, η οποία μεταδόθηκε από γενιά σε γενιά.

Σύμφωνα με τον θρύλο, στις αρχές του 19ου αιώνα δύο παιδιά από την Πάχνα, ο Αετός και η Ιφιγένεια, μεγάλωσαν μαζί σαν αδέλφια. Οι οικογένειές τους είχαν συμφωνήσει από τη γέννησή τους να παντρευτούν όταν ενηλικιώνονταν. Όταν όμως έφτασε η ώρα να πραγματοποιηθεί η παλιά υπόσχεση, οι δύο νέοι αντιλήφθηκαν ότι τους ένωνε μόνο μια βαθιά φιλία και όχι έρωτας.

Ο Αετός, μη θέλοντας να αναγκαστεί να παντρευτεί την καλύτερή του φίλη, εγκατέλειψε κρυφά το χωριό. Μαζί του κράτησε μόνο λίγα προσωπικά αντικείμενα και ένα κεντημένο μαντήλι που του χάρισε η Ιφιγένεια ως ενθύμιο της παιδικής τους φιλίας.

Ύστερα από πολυήμερο ταξίδι έφθασε στον Άγιο Θεόδωρο, όπου βρήκε έναν εγκαταλελειμμένο νερόμυλο στις όχθες του Πεντάσχοινου. Ο ηλικιωμένος ιδιοκτήτης συμφώνησε να του τον παραχωρήσει και ο νεαρός εγκαταστάθηκε εκεί, ξεκινώντας μια νέα ζωή ως μυλωνάς.

Η παράδοση αναφέρει ακόμη ότι ο πατέρας της Ιφιγένειας, θεωρώντας την αναχώρηση του Αετού προσβολή προς την οικογένειά του, προσέλαβε δύο πληρωμένους δολοφόνους για να τον εντοπίσουν.

Έπειτα από χρόνια αναζήτησης, οι δύο άνδρες έφτασαν στον νερόμυλο του Αγίου Θεοδώρου. Ένα χειμωνιάτικο βράδυ παρουσιάστηκαν ως χαμένοι ταξιδιώτες ζητώντας καταφύγιο από την καταιγίδα. Ο Αετός, χωρίς να γνωρίζει ποιοι ήταν, τους φιλοξένησε με γενναιοδωρία, τους πρόσφερε στεγνά ρούχα, ζεστό φαγητό και χώρο για να κοιμηθούν.

Η φιλοξενία του συγκίνησε τόσο πολύ τους δύο άνδρες ώστε την αυγή αποκάλυψαν την αποστολή τους και αρνήθηκαν να εκτελέσουν το συμβόλαιο θανάτου. Για να πείσουν όμως τον πατέρα της Ιφιγένειας ότι ο Αετός είχε σκοτωθεί, εκείνος τους παρέδωσε το κεντημένο μαντήλι που φύλαγε όλα αυτά τα χρόνια.

Από τότε, σύμφωνα πάντα με την παράδοση, άλλαξε το όνομά του σε Χατζατός (Χατζή Αετός), και ο νερόμυλος έγινε γνωστός σε ολόκληρη την περιοχή ως ο νερόμυλος του Χατζατού.

Είτε πρόκειται για ιστορικό γεγονός είτε για λαϊκό θρύλο που εμπλουτίστηκε με το πέρασμα του χρόνου, η αφήγηση αυτή αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της πολιτιστικής ταυτότητας του Αγίου Θεοδώρου και προσθέτει μια ιδιαίτερη ανθρώπινη διάσταση σε ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της παραδοσιακής αγροτικής ζωής της Κύπρου.

Τα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά του νερόμυλου και η σημασία του για την αγροτική ζωή του Αγίου Θεοδώρου τεκμηριώνονται από ιστορικές πηγές. Αντίθετα, η ιστορία του Αετού, της Ιφιγένειας και του Χατζατού ανήκει στη λαϊκή προφορική παράδοση του χωριού. Όπως συμβαίνει με πολλούς κυπριακούς θρύλους, διατηρήθηκε ζωντανή μέσα από τις αφηγήσεις των κατοίκων και όχι από επίσημες ιστορικές καταγραφές, αποτελώντας σήμερα ένα πολύτιμο στοιχείο της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της Κύπρου.

Photos 4/1/2013 by George Konstantinou

The Traditional Watermill of Agios Theodoros: A Masterpiece of Folk Architecture and a Legend Passed Through Generations

On the southern edge of the village of Agios Theodoros, in the Larnaca District of Cyprus, near the banks of the Pentaschoinos River, stand the remains of one of the area's most remarkable traditional watermills. Surrounded by the peaceful landscape of the river valley, the structure is an outstanding example of Cypriot rural architecture and a reminder of an era when flowing water powered the daily life and economy of mountain and countryside communities.

The watermill was constructed entirely from locally quarried sandstone, carefully extracted from the steep slopes of the Pentaschoinos Valley. The quality of the masonry reflects the remarkable craftsmanship of the village builders, who relied solely on local materials and traditional construction techniques to create a durable and functional structure.

Although time has taken its toll, much of the original construction still survives. The most striking feature today is a stone-built wall measuring approximately six to seven metres in length, supported by three almost identical masonry arches rising to a height of around two metres. Even in its ruined state, the structure demonstrates the impressive engineering knowledge and aesthetic skill of Cyprus' traditional stonemasons.

Like all historic watermills, it operated by harnessing the power of flowing water. Water was diverted from the river through a specially constructed channel and directed towards the mill's waterwheel. The force of the water turned the wheel, which in turn rotated the massive millstones used to grind wheat and barley into flour and bulgur, providing an essential service to the surrounding farming communities.

For generations, the watermill was far more than a place where grain was processed. It served as a social meeting point where farmers from Agios Theodoros and neighbouring villages exchanged news, discussed village affairs and strengthened the close relationships that characterised rural life in Cyprus.

The Legend of Chatzatos

Beyond its historical importance, the old watermill is closely connected with one of the best-known folk legends of the region—a story that has been passed down from generation to generation.

According to local tradition, at the beginning of the nineteenth century two children, Aetos and Iphigenia, were born only a few days apart in the village of Pachna. Their fathers promised that when the children grew up, they would marry each other. In those days, a man's word was regarded as a sacred bond, carrying the weight of a formal agreement.

As the years passed, the two children became inseparable companions. However, when they reached adulthood, they realised that their relationship was one of deep friendship rather than love. Unable to imagine marrying his closest friend, Aetos secretly left the village one night, taking only a few belongings with him. Before he departed, Iphigenia gave him an embroidered handkerchief bearing her name—a keepsake that he treasured for the rest of his life.

After travelling across mountains and valleys, Aetos eventually arrived in Agios Theodoros, where he discovered an abandoned watermill beside the Pentaschoinos River. Its elderly owner, no longer able to operate the mill, agreed to sell both the mill and his property to the young traveller, allowing him to begin a new life as a miller.

Back in Pachna, Iphigenia's father regarded Aetos' disappearance as a grave insult to his family's honour. According to the legend, he hired two professional assassins and ordered them to search the entire island until they found the young man.

Years later, the two men finally traced Aetos to his watermill in Agios Theodoros. They arrived during a violent winter storm and knocked on his door, pretending to be travellers who had lost their way. Unaware of their true intentions, Aetos welcomed them into his home, offered them dry clothes, a warm meal and a place to sleep beside the fire.

As dawn approached, the assassins prepared to fulfil their mission. Yet the kindness and generosity shown by the miller profoundly changed their hearts. Unable to kill the man who had treated them with such compassion, they confessed the truth and revealed why they had come.

To convince Iphigenia's father that their mission had been completed, Aetos handed them the embroidered handkerchief that Iphigenia had given him years before. According to the legend, he then adopted a new name—Chatzatos (meaning "Hadji Aetos")—and from that day onwards the old watermill became known throughout the region as Chatzatos' Watermill.

Whether this story reflects an actual historical event or a folk tale enriched over generations can no longer be determined with certainty. Nevertheless, it remains an important part of the cultural identity of Agios Theodoros, adding a deeply human dimension to one of Cyprus' most significant monuments of traditional rural life.

The architectural features of the watermill and its importance to the agricultural life of Agios Theodoros are historically documented. The story of Aetos, Iphigenia and Chatzatos, however, belongs to the village's oral tradition. Like many Cypriot folk legends, it has been preserved through storytelling rather than written historical records, making it an important element of the island's intangible cultural heritage.

Text: George Konstantinou

Ο Νερόμυλος του Καφετζιή στη κατεχόμενη Λάπηθο - The Old Kafetzis Watermill in Occupied Lapithos - Cyprus

See akso

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Οι 19 νερόμυλοι της κατεχόμενης Λαπήθου - The 19 Watermills of Occupied Lapithos

Η κατεχόμενη κωμόπολη Λάπηθος - Lapithos Village - Cyprus

 Photos by George Konstantinou 

Below in English

Κείμενο και φωτογραφίες του Γιώργου Κωνσταντίνου

Η κατεχόμενη κωμόπολη της Λαπήθου, κτισμένη στους πρόποδες του Πενταδακτύλου και ευλογημένη από τα άφθονα νερά του Κεφαλόβρυσου, υπήρξε για αιώνες ένας τόπος με πλούσια γεωργική παραγωγή, παραδοσιακές τέχνες και έντονη οικονομική δραστηριότητα. Ένα σημαντικό κομμάτι αυτής της ιστορίας αποτελούσαν οι περίφημοι νερόμυλοι της Λαπήθου.

Η παρουσία των νερόμυλων στη Λάπηθο ανάγεται στα χρόνια της Φραγκοκρατίας. Κατά μήκος της ροής του νερού του Κεφαλόβρυσου είχαν δημιουργηθεί διαδοχικά πολλοί νερόμυλοι, οι οποίοι αξιοποιούσαν τη δύναμη του νερού για την κίνηση των μυλόπετρων. Σε παλαιότερες εποχές αναφέρονται μέχρι και 21 νερόμυλοι, ενώ μέχρι τη δεκαετία του 1950 υπήρχαν 19. Σήμερα σώζονται αναγνωρίσιμα ερείπια μόνο εννέα από αυτούς.

Ένας από τους σημαντικότερους ήταν ο Νερόμυλος του Καφετζιή, ο τελευταίος στη σειρά των νερόμυλων της Λαπήθου. Βρισκόταν κοντά στην εκκλησία του Τιμίου Προδρόμου και δίπλα στα παλιά καφενεία του Ττοουλή του Λαδόμματου και του Μεθοδίου Πελεκάνου. Ξεχώριζε για τις χαρακτηριστικές πέτρινες καμάρες του και τον μεγάλο εσωτερικό του χώρο.

Οι νερόμυλοι αποτελούσαν κάποτε αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής ζωής των κατοίκων. Η συνεχής ροή του νερού έδινε την απαραίτητη ενέργεια για να κινηθούν οι μηχανισμοί του μύλου και οι βαριές μυλόπετρες που άλεθαν τα δημητριακά. Οι μυλωνάδες ήταν έμπειροι τεχνίτες που γνώριζαν πολύ καλά τη λειτουργία των μηχανισμών, την επιλογή και συντήρηση των μυλόπετρων και όλα τα μυστικά του επαγγέλματος.

Οι νερόμυλοι της Λαπήθου δεν χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά για το άλεσμα σιταριού. Κατά καιρούς ορισμένοι χρησιμοποιήθηκαν ως βαμβακόμυλοι και ζαχαρόμυλοι, ενώ ένας από αυτούς χρησιμοποιήθηκε ακόμη και για το άλεσμα αλατιού. Στον εύφορο κάμπο της Λαπήθου καλλιεργούνταν παλαιότερα βαμβάκι και ζαχαροκάλαμο, ενώ υπήρχε και μεγάλη παραγωγή χαρουπιών.

Η φήμη των νερόμυλων ξεπερνούσε τα όρια της Λαπήθου. Γεωργοί από τις γύρω περιοχές έφθαναν με τα ζώα τους φορτωμένα με τα γεννήματά τους για να τα αλέσουν. Παράλληλα μπορούσαν να επισκεφθούν τους τεχνίτες της Λαπήθου για να αγοράσουν ή να επισκευάσουν γεωργικά εργαλεία, καθώς η κωμόπολη ήταν γνωστή και για τη σιδηρουργία, την κεραμική, την υφαντουργία και άλλες παραδοσιακές τέχνες.

Οι μεγαλύτεροι νερόμυλοι άρχιζαν συνήθως την εντατική εργασία τους από τα τέλη Μαΐου και συνέχιζαν μέχρι τις αρχές Νοεμβρίου. Σε περιόδους μεγάλης ζήτησης εργάζονταν σχεδόν ολόκληρο το εικοσιτετράωρο, ενώ ορισμένοι διέθεταν χώρους όπου μπορούσαν να διανυκτερεύσουν οι πελάτες και στάβλους για τα ζώα τους.

Η μεγάλη ακμή των νερόμυλων άρχισε να υποχωρεί μετά τη δεκαετία του 1950. Κατά τη δεκαετία του 1960, η εξάπλωση του ηλεκτρικού ρεύματος και η εμφάνιση των σύγχρονων ηλεκτρικών αλευρόμυλων περιόρισαν σημαντικά τη χρησιμότητα των παραδοσιακών νερόμυλων. Ο ένας μετά τον άλλο σταμάτησαν να λειτουργούν.

Ο Νερόμυλος του Καφετζιή, όμως, αποτέλεσε την εξαίρεση. Ήταν ο τελευταίος νερόμυλος της Λαπήθου που παρέμεινε σε λειτουργία και συνέχισε να εργάζεται μέχρι το καλοκαίρι του 1974. Η λειτουργία του διακόπηκε οριστικά εξαιτίας της τουρκικής εισβολής και της κατοχής της Λαπήθου.

Σήμερα ο παλιός Νερόμυλος του Καφετζιή αποτελεί ένα πολύτιμο κατάλοιπο μιας άλλης εποχής. Οι πέτρες, οι καμάρες και τα ερείπια των εγκαταστάσεών του θυμίζουν μια Λάπηθο γεμάτη ζωή, όπου το νερό του Κεφαλόβρυσου κινούσε τους μύλους και αποτελούσε κινητήρια δύναμη για την οικονομία και την καθημερινότητα των κατοίκων.

Οι παλιοί νερόμυλοι της Λαπήθου αποτελούν σημαντικά μνημεία της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής και της αγροτικής και βιομηχανικής ιστορίας της Κύπρου. Η καταγραφή, μελέτη και διατήρησή τους είναι σημαντική, ώστε η ιστορία τους να παραμείνει ζωντανή και να μεταδοθεί στις επόμενες γενιές.

 The Kafetzis Watermill in Occupied Lapithos

Text and photographs by George Konstantinou

The occupied town of Lapithos, built on the northern foothills of the Pentadaktylos mountain range and blessed with the abundant waters of the Kefalovryso spring, was for centuries a place of rich agricultural production, traditional crafts and considerable economic activity. An important part of this history was represented by the famous watermills of Lapithos.

The presence of watermills in Lapithos dates back to the Frankish period. Along the course of the water flowing from Kefalovryso, numerous watermills were built one after another, using the power of the flowing water to turn their millstones. In earlier times, as many as 21 watermills were recorded, while by the 1950s 19 still existed. Today, recognisable remains survive of only nine of them.

One of the most important was the Kafetzis Watermill, the last in the line of watermills of Lapithos. It was located near the church of Timios Prodromos and close to the old coffee houses of Ttoulis Ladommatis and Methodios Pelekanos. It was distinguished by its characteristic stone arches and its large interior space.

Watermills were once an integral part of the daily life of the inhabitants. The continuous flow of water provided the necessary power to operate the mill mechanisms and the heavy millstones used to grind grain. The millers were experienced craftsmen who knew very well how the machinery worked, how to select and maintain the millstones, and all the secrets of their trade.

The watermills of Lapithos were not used exclusively for grinding wheat. At various times, some were used as cotton mills and sugar mills, while one was even used for grinding salt. Cotton and sugar cane were once cultivated on the fertile plain of Lapithos, while the area also produced large quantities of carobs.

The reputation of the watermills extended far beyond Lapithos. Farmers from the surrounding areas arrived with their animals loaded with their produce to have it ground. At the same time, they could visit the craftsmen of Lapithos to purchase or repair agricultural tools, as the town was also renowned for blacksmithing, pottery, weaving and other traditional crafts.

The larger watermills usually began their period of intensive work towards the end of May and continued until the beginning of November. During periods of high demand, they operated almost around the clock, while some even provided rooms where customers could spend the night and stables for their animals.

The great period of prosperity of the watermills began to decline after the 1950s. During the 1960s, the spread of electricity and the introduction of modern electrically powered flour mills greatly reduced the importance of the traditional watermills. One after another, they ceased operating.

The Kafetzis Watermill, however, was an exception. It was the last watermill in Lapithos to remain in operation and continued working until the summer of 1974. Its operation came to a permanent end as a result of the Turkish invasion and the occupation of Lapithos.

Today, the old Kafetzis Watermill is a valuable remnant of another era. Its stones, arches and surviving ruins recall a Lapithos full of life, when the waters of Kefalovryso turned the mills and provided a driving force for the economy and everyday life of its inhabitants.

The old watermills of Lapithos are important monuments of traditional architecture and of Cyprus’s agricultural and industrial history. Their documentation, study and preservation are essential so that their history can remain alive and be passed on to future generations.