Το κατεχόμενο χωριό (Κωμόπολη) Γιαλούσα ή Αιγιαλούσα στη χερσόνησο της Καρπασίας - The Occupied Village of Gialousa or Aigialousa on the Karpasia Peninsula - Cyprus

 Αυτή την ανάρτηση μου την αφιερώνω εξαιρετικά στον αγαπημένο μου φίλο Εφρέμη Καλλή απο την Γιαλούσα

See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Η φώκια της Γιαλούσας στο ακρωτήριο πλακωτή (Αχαιών Ακτή) - Του Γιώργου Κωνσταντίνου - Εφημερίδα πολίτης 8/10/2017

Κατάλογος κατεχομένων δήμων και κοινοτήτων της Κύπρου - List of cities, towns and villages in occupied Cyprus

List of cities towns and villages in Cyprus - Κατάλογος δήμων και κοινοτήτων της Κύπρου

Το ψαρολίμανο (Λιμνιώνας) της κατεχομένης Γιαλούσας

Δυο παλαιοί πετρόκτιστοι ανεμόμυλοι στο κατεχόμενο χωριό Γιαλούσα στη χερσόνησο της Καρπασίας - Two old windmills at Yialousa village 

Η φώκια της Γιαλούσας στο ακρωτήριο πλακωτή (Αχαιών Ακτή) - Του Γιώργου Κωνσταντίνου - Εφημερίδα πολίτης 8/10/2017

Η εκκλησία  Αγία Μαρίνα στο κατεχόμενο χωριό Γιαλούσα στη χερσόνησο της Καρπασίας - Church of Agia Marina from Yialousa - Cyprus

Ξωκλήσι Αγίου Γεωργίου στο χωριό Γιαλούσα - Church Agios Georgios at Gialousa

Η εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ στη Γιαλούσα - Archangkelos Michail at Gialousa -

Οι παλιές πετρόκτιστες αποθήκες χαρουπιών στο χωριό Γιαλούσα στη χερσόνησο της Καρπασίας

Το χωριό Αγιά Τριάδα (Γιαλούσας) Καρπασίας - Ayia Trias, Karpasias Cyprus

Η Μονή Αγίου Γεωργίου του Σακκά στην κατεχόμενη Αγία Τριάδα Γιαλούσας

Ξωκλήσι Αγίου Χρυσοστόμου στην Αγία Τριάδα

Εκκλησία Άγιος Θέρισσος στην Καρπασία - Church of Agios therissos at karpasia Cyprus

Ξωκλήσι της Αγίας Μαρίνας Πύργου στην Αγία Τριάδα

Αρχαία αγάλματα στην Καρπασία

Η Βασιλική της Αγίας Τριάδας

Εκκλησία Αγιά Τριάδα στο χωριό Αγιά Τριάδα - Church Agia Triada at Agia Triada Cyprus

Αιωνόβια Τρεμιθκιά ή Τρέμιθθος (Pistacia terebinthus) στο χωριό Αγία Τριάδα (Γιαλούσας) Καρπασίας - Centuries old Pistacia terebinthus at Ayia Trias, Karpasias Cyprus

Εκκλησία Άγιος Φανούριος στην αγία τριάδα Γιαλούσας - Church Agios Fanourios at Agia Triada - Cyprus

Photos by George Konstantinou

  

Below in English

Το κατεχόμενο χωριό  (Κωμόπολη) Γιαλούσα ή Αιγιαλούσα στη χερσόνησο της Καρπασίας

Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου

Η Γιαλούσα, γνωστή και ως Αιγιαλούσα, είναι ένα από τα ιστορικά κατεχόμενα χωριά της χερσονήσου της Καρπασίας, στην επαρχία Αμμοχώστου.

Βρίσκεται στο κεντρικό τμήμα της Καρπασίας, πάνω στον κύριο δρόμο Αμμοχώστου–Ριζοκαρπάσου, περίπου 51 χιλιόμετρα από την πόλη της Αμμοχώστου. Είναι κτισμένη στην πλαγιά λόφου που βλέπει προς τη βόρεια ακτή, σε υψόμετρο περίπου 120 μέτρων, και απέχει λίγα χιλιόμετρα από τη θάλασσα.

Πριν από το 1974, η Γιαλούσα ήταν μία από τις μεγαλύτερες και σημαντικότερες ελληνοκυπριακές κοινότητες της Καρπασίας, με έντονη γεωργική, εμπορική και κοινωνική ζωή.

Η ονομασία Γιαλούσα – Αιγιαλούσα

Η ονομασία του χωριού συνδέεται άμεσα με τη θάλασσα.

Σύμφωνα με την Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου, η λέξη «γιαλός» χρησιμοποιείται στην κυπριακή διάλεκτο για τη θάλασσα και έτσι η ονομασία Γιαλούσα αποδίδεται στην παραθαλάσσια θέση της κοινότητας.

Η παλαιότερη και πιο λόγια μορφή Αιγιαλούσα συνδέεται επίσης ετυμολογικά με τον αιγιαλό, δηλαδή την παραθαλάσσια περιοχή.

Οι δύο μορφές, Γιαλούσα και Αιγιαλούσα, αναφέρονται επομένως στο ίδιο χωριό.

Ένα από τα μεγαλύτερα χωριά της Καρπασίας

Η Γιαλούσα υπήρξε μία από τις μεγαλύτερες κοινότητες ολόκληρης της Καρπασίας.

Το 1973 αριθμούσε 2.460 κατοίκους και ήταν το δεύτερο μεγαλύτερο χωριό της Καρπασίας μετά το Ριζοκάρπασο. Ήταν επίσης το όγδοο μεγαλύτερο σε πληθυσμό χωριό ολόκληρης της επαρχίας Αμμοχώστου.

Η σημασία της δεν οφειλόταν μόνο στον πληθυσμό.

Η θέση της πάνω στον κύριο δρόμο προς το Ριζοκάρπασο και τον Απόστολο Ανδρέα την έκανε σημαντικό σημείο αναφοράς για μεγάλο μέρος της χερσονήσου.

Η πληθυσμιακή εξέλιξη

Η Γιαλούσα γνώρισε σημαντική αύξηση του πληθυσμού από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20ού.

Το 1881 καταγράφηκαν 1.302 κάτοικοι.

Το 1891 ο πληθυσμός αυξήθηκε στους 1.438.

Το 1901 έφτασε τους 2.034 και το 1911 τους 2.519.

Το 1921 καταγράφηκαν 2.875 κάτοικοι, ενώ το 1931 ο πληθυσμός έφτασε τους 3.202, το υψηλότερο επίπεδο που καταγράφεται στις συγκεκριμένες απογραφές.

Ακολούθησε μείωση.

Το 1946 καταγράφηκαν 2.771 κάτοικοι, το 1960 2.541 και το 1973 2.460.

Η μείωση συνδέθηκε μεταξύ άλλων με οικονομικές δυσκολίες και μετανάστευση προς το Ηνωμένο Βασίλειο, τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Αυστραλία. Επίσης, μέχρι το 1946 η Αγία Τριάδα περιλαμβανόταν στα διοικητικά όρια της Γιαλούσας και καταγραφόταν μαζί της σε ορισμένες απογραφές.

Η γεωργία

Η οικονομία της Γιαλούσας ήταν στενά συνδεδεμένη με τη γεωργία.

Τα κυριότερα προϊόντα πριν από το 1974 ήταν τα σιτηρά, ο καπνός, οι ελιές, οι χαρουπιές, μικρές ποσότητες εσπεριδοειδών και όσπρια.

Η γεωργική παραγωγή καθόριζε μεγάλο μέρος της καθημερινής ζωής.

Η σπορά, η συγκομιδή, η επεξεργασία και η μεταφορά των προϊόντων αποτελούσαν βασικά κομμάτια της οικονομικής δραστηριότητας της κοινότητας.

Ο καπνός

Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η καλλιέργεια του καπνού.

Πριν από το 1974, ο καπνός αποτελούσε μία από τις σημαντικότερες καλλιέργειες της Καρπασίας και η Γιαλούσα ήταν ένα από τα κύρια κέντρα παραγωγής.

Στη Γιαλούσα είχε την έδρα του ο Συνεργατικός Οργανισμός Καπνού, που ασχολούνταν με την εμπορία του προϊόντος. Η καπνοβιομηχανική αυτή δραστηριότητα θεωρείται η μοναδική οργανωμένη βιομηχανική δραστηριότητα της Καρπασίας πριν από το 1974.

Η παρουσία του οργανισμού δείχνει τη σημασία της Γιαλούσας όχι μόνο ως αγροτικής κοινότητας αλλά και ως περιφερειακού οικονομικού κέντρου.

Ελιές, χαρουπιές και σιτηρά

Η καπνοκαλλιέργεια δεν ήταν η μόνη σημαντική γεωργική δραστηριότητα.

Τα σιτηρά κάλυπταν μεγάλες εκτάσεις, όπως συνέβαινε γενικότερα στην Καρπασία.

Οι ελιές και οι χαρουπιές αποτελούσαν επίσης χαρακτηριστικό μέρος του αγροτικού τοπίου.

Τα δέντρα αυτά ήταν ιδιαίτερα προσαρμοσμένα στις κλιματικές συνθήκες της Κύπρου και πρόσφεραν προϊόντα μεγάλης οικονομικής σημασίας.

Η συνύπαρξη σιτηρών, καπνού, ελαιώνων και χαρουπιών διαμόρφωνε το χαρακτηριστικό αγροτικό τοπίο γύρω από τη Γιαλούσα.

Κτηνοτροφία

Στη Γιαλούσα ήταν ανεπτυγμένη και η αιγοπροβατοτροφία.

Η κτηνοτροφία λειτουργούσε συμπληρωματικά προς τη γεωργία και αποτελούσε σημαντικό μέρος της αγροτικής οικονομίας.

Οι ανοικτές εκτάσεις της Καρπασίας και οι περιοχές με φυσική βλάστηση προσφέρονταν για τη βόσκηση προβάτων και κατσικιών.

Τα σχολεία

Η εκπαίδευση αποτελούσε σημαντικό μέρος της οργανωμένης ζωής της κοινότητας.

Το 1938 κτίστηκε το πρώτο δημοτικό σχολείο της Γιαλούσας.

Το κτίριο έγινε γνωστό ως «Κακούλλιον», επειδή χρηματοδοτήθηκε από γυναίκα με το όνομα Κακουλλού.

Το 1969 κτίστηκε δεύτερο δημοτικό σχολείο στην ενορία Γλυκοποτάμι.

Η ύπαρξη δύο δημοτικών σχολείων αντανακλά το μέγεθος και την ανάπτυξη της κοινότητας κατά τις τελευταίες δεκαετίες πριν από το 1974.

Μια σημαντική κοινότητα της Καρπασίας

Η Γιαλούσα λειτουργούσε ως σημαντικό κέντρο εξυπηρέτησης για την ευρύτερη περιοχή.

Η μεγάλη πληθυσμιακή της βάση, η γεωργική παραγωγή, η καπνοβιομηχανική δραστηριότητα, τα σχολεία και η θέση της πάνω στον κύριο δρόμο της Καρπασίας της έδιναν ιδιαίτερη σημασία.

Δεν ήταν απλώς ένα από τα πολλά χωριά της χερσονήσου.

Ήταν ένας από τους βασικούς οικιστικούς και οικονομικούς πυρήνες της.

Η σχέση με τη θάλασσα

Παρότι ο κύριος οικισμός βρίσκεται λίγο εσωτερικότερα από την ακτή, η σχέση της Γιαλούσας με τη θάλασσα ήταν ιδιαίτερα ισχυρή.

Το ίδιο το όνομα του χωριού διατηρεί αυτή τη σχέση.

Στην παραθαλάσσια περιοχή βρισκόταν και το αλιευτικό καταφύγιο Λιμνιώνας, που εξυπηρετούσε την τοπική αλιευτική δραστηριότητα.

Έτσι η οικονομική ζωή της κοινότητας δεν περιοριζόταν μόνο στη γεωργία.

Η θάλασσα και η αλιεία αποτελούσαν επίσης μέρος της ταυτότητάς της.

Το φυσικό περιβάλλον

Η Γιαλούσα βρίσκεται σε μια περιοχή με ιδιαίτερο γεωλογικό και φυσικό ενδιαφέρον.

Στην περιοχή απαντώνται πετρώματα του φλύσχη της Κυθρέας, ασβεστολιθικοί ψαμμίτες, άμμοι, μαργαϊκοί άμμοι και χαλίκια διαφορετικών γεωλογικών περιόδων, ενώ κοντά στην Αγία Γλυκερία καταγράφονται και αμμόλοφοι.

Η γεωλογική αυτή ποικιλία επηρέασε τόσο το ανάγλυφο όσο και τη γεωργική χρήση της γης.

Το 1974

Η τουρκική εισβολή του 1974 άλλαξε ριζικά τη ζωή της Γιαλούσας.

Όταν ο τουρκικός στρατός έφτασε στην περιοχή τον Αύγουστο του 1974, μεγάλος αριθμός Ελληνοκυπρίων κατοίκων παρέμεινε αρχικά στο χωριό ως εγκλωβισμένος πληθυσμός.

Τον Οκτώβριο του 1975 καταγράφονταν ακόμη 1.909 εγκλωβισμένοι Ελληνοκύπριοι στη Γιαλούσα.

Η κατάσταση όμως άλλαξε πολύ γρήγορα.

Η δραματική μείωση των εγκλωβισμένων

Μέχρι τις αρχές Δεκεμβρίου του 1975 οι εγκλωβισμένοι είχαν μειωθεί στους 537.

Το 1977 είχαν απομείνει περίπου 310, ενώ τον Απρίλιο του 1978 παρέμεναν μόλις 2 Ελληνοκύπριοι.

Η σταδιακή αποχώρηση συνδέεται στις πηγές με περιορισμούς στην ελευθερία κινήσεων και στην εκπαίδευση, με οικογενειακές επανενώσεις και με τις γενικότερες συνθήκες που επικράτησαν στην περιοχή μετά το 1974.

Η Γιαλούσα αποτελεί έτσι ένα από τα χαρακτηριστικά παραδείγματα κοινοτήτων της Καρπασίας όπου σημαντικός αριθμός κατοίκων παρέμεινε αρχικά εγκλωβισμένος αλλά σταδιακά η ιστορική ελληνοκυπριακή παρουσία σχεδόν εξαφανίστηκε.

Οι αιχμάλωτοι και οι αγνοούμενοι

Το PRIO καταγράφει ότι 139 άνδρες στρατεύσιμης ηλικίας από τη Γιαλούσα μεταφέρθηκαν σε στρατόπεδα αιχμαλώτων και αργότερα ανταλλάχθηκαν με Τουρκοκύπριους αιχμαλώτους.

Μετά την ανταλλαγή βρέθηκαν στις ελεύθερες περιοχές και δεν τους επιτράπηκε να επιστρέψουν στο χωριό.

Η εξέλιξη αυτή οδήγησε πολλές οικογένειες να εγκαταλείψουν τη Γιαλούσα για να επανενωθούν μαζί τους. Η ίδια πηγή αναφέρει ότι 11 από αυτούς τους άνδρες παρέμειναν αγνοούμενοι.

Η εγκατάσταση νέου πληθυσμού

Μετά το 1974 εγκαταστάθηκαν στη Γιαλούσα Τουρκοκύπριοι που είχαν μετακινηθεί από άλλες περιοχές της Κύπρου.

Οι πηγές αναφέρουν μεταξύ άλλων μετακινήσεις Τουρκοκυπρίων από την Τηλλυρία προς τη Γιαλούσα μετά το 1975.

Αργότερα εγκαταστάθηκαν επίσης έποικοι από την Τουρκία, όπως συνέβη σε πολλές από τις κατεχόμενες ελληνοκυπριακές κοινότητες της Καρπασίας.

Η δημογραφική εικόνα του χωριού άλλαξε επομένως ριζικά.

Η Γιαλούσα ως τόπος μνήμης

Για τους εκτοπισμένους Γιαλουσίτες, η κοινότητα εξακολουθεί να αποτελεί σημαντικό σημείο αναφοράς.

Οι μνήμες των σπιτιών, των γειτονιών, των σχολείων, των χωραφιών, των καπνοφυτειών, των εκκλησιών και της παραθαλάσσιας περιοχής διατηρούνται μέσα από τις οικογένειες και τις κοινοτικές οργανώσεις.

Η ιστορία της Γιαλούσας δεν περιορίζεται στα γεγονότα του 1974.

Περιλαμβάνει την ανάπτυξη μιας μεγάλης αγροτικής κοινότητας, την οικονομία του καπνού, την εκπαίδευση, τη θάλασσα, την αλιεία και έναν ολόκληρο τρόπο ζωής που είχε διαμορφωθεί επί γενιές.

Η σημασία της φωτογραφικής καταγραφής

Η φωτογραφική καταγραφή της Γιαλούσας έχει ιδιαίτερη ιστορική αξία.

Πρόκειται για μεγάλο χωριό με εκτεταμένη οικιστική και αγροτική περιοχή.

Παλαιές κατοικίες, σχολεία, εκκλησίες, δρόμοι, γεωργικές εκτάσεις, καπναποθήκες, παραθαλάσσιες τοποθεσίες και το ψαρολίμανο μπορούν να καταγραφούν και να συγκριθούν με παλαιότερο αρχειακό υλικό.

Η φωτογραφία μπορεί να διατηρήσει στοιχεία που με τον χρόνο αλλάζουν ή εξαφανίζονται.

Για μια τόσο σημαντική κοινότητα της Καρπασίας, η συστηματική φωτογραφική τεκμηρίωση αποτελεί ουσιαστικό μέρος της ιστορικής καταγραφής.

Ένα από τα σημαντικότερα χωριά της Καρπασίας

Η Γιαλούσα ήταν για δεκαετίες ένας από τους σημαντικότερους οικισμούς της χερσονήσου.

Ο πληθυσμός της ξεπέρασε τους 3.000 κατοίκους κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου.

Υπήρξε μεγάλο κέντρο καπνοπαραγωγής.

Φιλοξένησε τον Συνεργατικό Οργανισμό Καπνού.

Διέθετε δύο δημοτικά σχολεία.

Η γεωργία, η κτηνοτροφία και η σχέση με τη θάλασσα διαμόρφωσαν την οικονομική και κοινωνική της ταυτότητα.

Το 1974 η ιστορική αυτή συνέχεια διακόπηκε βίαια.

Η καταγραφή της Γιαλούσας σήμερα δεν αφορά μόνο ένα κατεχόμενο χωριό.

Αφορά μια από τις μεγαλύτερες και σημαντικότερες κοινότητες της Καρπασίας και ένα σημαντικό κομμάτι της κοινωνικής, οικονομικής και πολιτιστικής ιστορίας της επαρχίας Αμμοχώστου.

Συνοπτικά στοιχεία

Ονομασία: Γιαλούσα – Αιγιαλούσα

Επαρχία: Αμμοχώστου, Κύπρος

Γεωγραφική περιοχή: Καρπασία

Θέση: Κεντρικό τμήμα της χερσονήσου, πάνω στον κύριο δρόμο Αμμοχώστου–Ριζοκαρπάσου

Απόσταση από Αμμόχωστο: Περίπου 51 χλμ.

Υψόμετρο: Περίπου 120 μ.

Σχέση με τη θάλασσα: Χτισμένη σε λόφο με θέα προς τη βόρεια ακτή, λίγα χιλιόμετρα από τη θάλασσα

Προέλευση ονομασίας: Συνδέεται με τον γιαλό / αιγιαλό, δηλαδή τη θάλασσα και την παραθαλάσσια θέση της κοινότητας

Κύριες καλλιέργειες πριν από το 1974: Σιτηρά, καπνός, ελιές, χαρουπιές, μικρές ποσότητες εσπεριδοειδών και όσπρια

Σημαντική οικονομική δραστηριότητα: Καπνοπαραγωγή και λειτουργία του Συνεργατικού Οργανισμού Καπνού

Κτηνοτροφία: Ανεπτυγμένη αιγοπροβατοτροφία

Πρώτο δημοτικό σχολείο: 1938, γνωστό ως «Κακούλλιον»

Δεύτερο δημοτικό σχολείο: 1969, στην ενορία Γλυκοποτάμι

Πληθυσμός 1881: 1.302

Πληθυσμός 1891: 1.438

Πληθυσμός 1901: 2.034

Πληθυσμός 1911: 2.519

Πληθυσμός 1921: 2.875

Πληθυσμός 1931: 3.202

Πληθυσμός 1946: 2.771

Πληθυσμός 1960: 2.541

Πληθυσμός 1973: 2.460

Θέση στην Καρπασία το 1973: Δεύτερο μεγαλύτερο χωριό σε πληθυσμό μετά το Ριζοκάρπασο

Εγκλωβισμένοι τον Οκτώβριο 1975: 1.909

Εγκλωβισμένοι τον Δεκέμβριο 1975: 537

Εγκλωβισμένοι το 1977: Περίπου 310

Εγκλωβισμένοι τον Απρίλιο 1978: 2

Κατάσταση από το 1974: Βρίσκεται στο κατεχόμενο τμήμα της Κύπρου

Ιστορική σημασία: Μία από τις μεγαλύτερες και σημαντικότερες κοινότητες της Καρπασίας, με ισχυρή γεωργική και καπνοπαραγωγική παράδοση, σημαντικό εκπαιδευτικό και οικονομικό ρόλο και στενή σχέση με τη θάλασσα.

 

 

 

.

Εφρέμης Καλλής
Υιαλουσα μου γλυτζια.
----------------------------------------
Στ'αγγάλια της σαν το μωρόν
ππέφτω τες νύχτες πέρκι βρώ
τα παιδικα μου χρονια
τζια με τα χαθκια της μεθκυω
εις τα στενα της τριγυρνω,
ας στεκει εκει αιώνια.

Εφρέμης Καλλής

Χαραματα Πρωτοχρονιας,
τα ματια σεριανιζουν
εισ'της Υιαλουσας τα στενα
τον καμπον τζιαι την θαλασσα
τζιαι με καμο δακρυζουν.

Εφρέμης Καλλής
Ριζες
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 
Στής Καρπασίας το χωρκόν, 
Γιαλούσαν το λαλούσιν,
είναι οι ρίζες μου τζι'οι θκυό 
βαθκειά στο χώμαν το γλυκόν
άχ, τζιαι με καρτερούσιν.
---------------------------------------------
Τζι'άμαν ο Xάρος κάμει μου
την χάρην τζιαι τα κλείσει
τούτα τα μμάθκια μου τα θκυό,
έναν ωραίον δειλινόν,
το όνειρον θα σβύσει.
--------------------------------------------
Μα ελπίζω να μ'ακούσουσιν
τζι'αντί βαθκειά στό χώμαν,
να αντινάξουν το σταχτόν
γυρόν απού το πατρικόν
σάν κρουσουν τούν'το σώμαν.
--------------------------------------------
Τζιαι ο σταχτός με το νερόν
να σμίξει μόλις βρέξει
τροφή να γίνει τζιαι να μπεί
μέσα στο χώμαν τζιαι να βρεί
τες ρίζες μου να θρέψει.
--------------------------------------------
Τζιαι να βλαστήσουσιν δεντρά, 
γυρόν που το αλώνιν
καβατζιην πέυκος τζιαι ελιά, 
μιά λεμονιά, πορτοκκαλιά, 
νά'ντέχουσιν στο σιόνιν.
-------------------------------------------
Ολόχρονα να στέκουσιν 
καρπόν τζι'οσσιόν να δίνουν 
σε ντόπιον τζιαι περαστικόν,
να ομορφίζουν το χωρκόν,
για πάντα έτσι να μείνουν. 
------------------------------------------- 
Να έρκουνται τζιαι τα πουλιά
στην φυλλωσιάν να παίξουν 
τζιαι με κελάδημαν γλυκόν 
να ξυπνούσιν το χωρκόν 
τα πρωινά πρίν φέξουν. 
-------------------------------------------
Φαντάζουμαι ήντα χαράν,
που τα τζιελιά τού Άδη,
ασέν τζιαι μιά στερνή μμαθκιάν
νά' ριχνα πάς στα δέντρα 
άχ, τζιαι νά'χα τζιείν'την χάρην!
=========================

Γιαννης Σπανος:

ΓΙΑΛΟΥΣΑ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΑ 35.
Στη σκλάβα πατρίδα μου οι άνθρωποι ήταν αναπόσπαστα δεμένοι με τη φύση. Συνδέονταν ολοκληρωτικά με τη φύση. Την απολάμβαναν θαυμάζοντας την παραδεισιακή ομορφιά της. Αγαπούσαν ακόμα και τη μεγαλόπρεπη αγριότητά της και ιδιαίτερα τη θαλάσσια απεραντοσύνη της ηρεμίας μα και της τρικυμίας της. Εκεί η φύση απλωνόταν με τα κάλλη των αμμωδών παραλιών αλλά εγείρονταν και βραχώδεις ακτές όπου η μάνητα των κυμάτων μάγευε. Επικοινωνούσαν με τη φύση οι Γιαλουσίτες, είχαν ακατάλυτο μυστικό διάλογο μαζί της. Άκουαν τα μυνήματά της, αισθάνονταν την αγάπη της μα και το θυμό της. Δεν θα άποτελούσε έκλπηξη αν οι αρχαιολόγοι ανακάλυπταν στην Αχαιών Ακτή ναό του Ποσειδώνα κι αγάλματα της Αμφιτρίτης και των αδελφών της των πελαγίσιων θεοτήτων. Η αγάπη των Γιαλουσιτών για τη θάλασσα είναι έκδηλη από τη θέα των σημερινών Ελλήνων της κωμοπόλεως. Όπου κι αν βρεθούν στην άγονη γη της προσφυγιάς αποζητούν τη θάλασσα.Και στις ώρες της ρέμβης κάθονται σιωπηλοί κι ατενίζουν τη θάλασσα, αναμιμνησκόμενοι την προέλευση και την καταγωγή τους. Και στη φαντασία τους αρμενίζουν στο πέλαγος κι έρχονται οι παππούδες Ίωνες από τη Μικρασία. Άλλως τε η γλώσσα, τα ήθη και τα έθιμα, η μουσική τους, η ψυχοσύνθεση, η νοοτροπία γενικά βρίθουν Ιωνικών στοιχείων. Νομίζεις πως οι άνθρωποι αναπηδούν από τους στίχους του Ομήρου.
Ήξεραν κι ερμήνευαν τα μηνύματα της φύσης. Όταν έφτανε το βουητό από τη Γαλακτινή, από τη θαλασσινή σπηλιά με τους σταλακτίτες, βιαστικά φύλαγαν τα ζώα στους σταύλους και προετοιμάζονταν για επερχόμενη καταιγίδα. "Εκλαιε η Γαλακτινή" και το κλάμα της προμήνυμα 

κακοκαιρίας.Στη Γαλακτινή πήγαιναν κι οι λεχώνες που δεν είχαν γάλα να ποτίσουν τα βρέφη τους. Και στη Γλυκιώτισσα, σ' άλλη ακρογιαλιά, έπαιρναν τα παιδιά να γιάνουν στο ιαματικό θαλασσινό νερό. Κι από τη θάλασσα έφευγαν με το καραβάκι τους οι σκλαπούνταροι, διωγμένοι από την αγιαστούρα του παπά! Η μακαρίτισσα η γιαγιά μου η Αγγελού έστεκε στον γκρεμό του σπιτιού της και σηκώνοντας την παλάμη στα φρύδια, κατόπτευε το γιαλό να δει το "καραβούιν των σκλαπουντάρων" να φεύγει. Η γιαγιά μας σύναγε σαν κλωσσόπουλα γύρω της την εσπέρα του Χρυσοσώτηρου για να δούμε το "Πλατάνι" να σχίζει τον σκοτεινό ουρανό και να πηγαίνει κατά την Ακανθού ή να εισχωρεί στο Άγιο Βήμα του Αρχαγγέλου μας. "Μα ήμασταν αμαρτωλοί και δεν βλέπαμε το Πλατάνι"!... 
Το μουγκάρισμα του Δαιμονιάρη προμηνούσε άγρια φουρτούνα κι οι ψαράδες μας ασφάλιζαν τις βάρκες τους στο ψαρολίμανο του Λιμνιώνα και βιαστικοί τραβούσαν στα σπίτια τους, στους Κήπους.. Άμα σφύριζε ο βοριάς ο Καραμανίτης, από την Καραμανιά της Μικρασίας, από τα χιονισμένα βουνά του Ταύρου και του Αντίταυρου, τα παιδιά δεν γλύτωναν το βόρκασμα στα χείλη και στα χέρια τους. Κι άμα το μουγκριτό του χειμώνα κατασίγαζε και τους αφρούς της τρικυμίας διαδεχόταν η μπουνάτσα, Μάρτη, Απρίλη, ξεφεύγαμε από την πατρική περιφρούριση και τρέχαμε στο γιαλό κι ας ξέραμε πως θα τις φάμε στο γυρισμό από τους γέρους μας. Άλλωστε στη Γιαλούσα το ξύλο έβγαινε από τον ...Παράδεισο. Το τίμημα των ζαβολιών μας βρισκόταν στην ημερήσιαα διάταξη. Τις τρώγαμε "για να γίνουμε άνθρωποι"! Μακάρι να βρισκόμασταν στην ποθεινή πατρίδα κι ας μας τις έβρεχαν πάλι, όπως τότε, οι μεγαλύτεροι... Τότε καμιά φορά κλαίγαμε. Τώρα θα γελούσαμε...

Γιάννης Σπανός;

ΜΕ ΤΗ ΛΑΜΠΑ ΠΕΤΡΕΛΑΙΟΥ.
Όσο καιρό ήταν οι Εγγλέζοι κατακτητές (1878-1960) δεν συνέδεαν την Καρπασία με την ηλεκτρική. Δεν έφερναν τον ηλεκτρισμό. Τα βράδυα μας ήταν ... ρομαντικά. Απόλυτο το έρεβος μέχρι την ανατολή του ήλιου. Στη δεκαετία του σαράντα μόνο λάμπες πετρελαίου δύο και τέσσερα νούμερο υπήρχαν και λίγα λουξ, ιδιαίτερα στα καφενεία και στις ταβέρνες. Και από ταβέρνες ευημερούσε η κωμόπολη. Ο μακαρίτης ο Αντρίκος, ο γιατρός μας, μου έλεγε πως στη Γιαλούσα υπήρχαν 33 ταβέρνες! Κι ο μακαρίτης ο πατέρας μου διηγόταν πως υπήρχαν και 24 παπάδες σε σύνολο πληθυσμού δυο - τριών χιλιάδων Ελλήνων. Έτσι τη βγάζαμε με τη λάμπα δύο νούμερο. Με το αμυδρό φως της διαβάζαμε τα βιβλία και τα περιοδικά που αγοράζαμε από τον μακαρίτη τον Παναγιώτη Κούμουρο που διατηρούσε τυπογραφείο- βιβλιοπωλείο. Έφερνε κάθε βδομάδα σειρές βιβλίων σε τεύχη. Έχω ακόμα τους "Αθλίους" του Βίκτωρα Ουγκώ, την ποιητική ανθολογία του Μιχάλη Περάνθη, σε τεύχη που βιβλιοδετούσε ο Παναγιώτης. Έφερνε μεγάλα μυθιστορήματα. Έχω ακόμα το "Έγκλημα και τιμωρία", τον "Έφηβο", τον "Τυχοδιώκτη" και άλλα του Φιόντορ Ντοστογιέφσκυ, Το έργο της Μάρκαρετ Μίτσελ "Όσα παίρνει ο άνεμος" και αρκετά άλλα σε εκδόσεις της εποχής. Αλλά εξασφάλιζε και εκλεκτά περιοδικά, όπως Τα "Κλασσικά Εικονογραφημένα" που μας γνώρισαν αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Εκείνο τον καιρό κυκλοφόρησε και "Ο Μικρός Ήρωας", αρχές της δεκαετίας του '50, που ήταν μια εισαγωγή στον απελευθερωτικό αγώνα της ΕΟΚΑ με τα ανδραγαθήματα εναντίον της Γερμανικης κατοχής. Ευτυχώς δεν υπήρχε τότε τηλεόραση και απλώναμε στον πνευματικό πολιτισμό όπως κολυμπούσαμε στη θάλασσά μας. Μ' εκείνη τη λάμπα πετρελαίου μάθαμε γράμματα και γίναμε άνθρωποι, με την άγρυπνη φροντίδα των γονιών μας, που ήταν μαζί μας τις νύχτες, των παππούδων και των γιαγιάδων και των δασκάλων μας. Δεν ξεχνώ τους χειμώνες, όταν λυσσομανούσε ο βοριάς από την Καραμανιά της Μικράς Ασίας και τρέμαμε σπό το κρύο. Καθόμασταν γύρω από τη νυστιά και μ' έβαζε ο μακαρίτης ο παππούς μου, ο Γιάννης Σπανός, να του διαβάζω ολόκληρα κεφάλαια από τους "Βίους Αγίων", τον "Συνέκδημο", την "Χριστοήθεια", που κληρονόμησε από τον παππού του τον Γιάννη Σπανό που ήταν παπάς, ( ο Παπάσπανος,) και τον παατέρα του τον Χατζηττοφή, σε έκδοση Ενετίας, του 1762. Τα βιβλία και τη λάμπα τα έχω και τα φυλάω μ' ευγνωμοσύνη. Από τις λάμπες εκείνες φωτίστηκαν και πρόκοψαν Γιαλουσίτες που τιμούν την καταγωγή τους και τη μνήμη των πατέρων και των δασκάλων τους...

Photos by George Konstantinou

Κατέρρευσε η φυσική αψίδα (γέφυρα) στην σπηλιά της φώκιας (2017)

Ακριβώς στην είσοδο των σπηλιών υπήρχε για χιλιάδες χρόνια και ήταν το σήμα κατατεθέν της περιοχής ένα πανέμορφο μνημείο της φύσης , μια φυσική αψίδα (γέφυρα) που δυστυχώς δεν υπάρχει πλέον καθώς πριν μερικούς μήνες έχει καταρρεύσει ολοσχερώς,  προφανώς από φυσικά αίτια.

Η φώκια της Γιαλούσας

The Occupied Village of Gialousa or Aigialousa on the Karpasia Peninsula

Text: George Konstantinou

Gialousa, also known as Aigialousa, is one of the historic occupied villages of the Karpasia Peninsula, in the Famagusta District.

It lies in the central part of Karpasia, on the main Famagusta–Rizokarpaso road, approximately 51 kilometres from the city of Famagusta. It is built on the slope of a hill overlooking the northern coast, at an elevation of around 120 metres, and lies only a few kilometres from the sea.

Before 1974, Gialousa was one of the largest and most important Greek Cypriot communities of Karpasia, with strong agricultural, commercial and social activity.

The Name Gialousa – Aigialousa

The name of the village is directly connected with the sea.

According to the Union of Displaced Communities of Famagusta, the word “gialos” is used in the Cypriot dialect for the sea, and the name Gialousa is therefore associated with the coastal location of the community.

The older and more formal form Aigialousa is likewise etymologically connected with the seashore.

The two forms, Gialousa and Aigialousa, therefore refer to the same village.

One of the Largest Villages of Karpasia

Gialousa was one of the largest communities of the entire Karpasia Peninsula.

In 1973, it had 2,460 inhabitants and was the second-largest village of Karpasia after Rizokarpaso. It was also the eighth-largest village by population in the entire Famagusta District.

Its importance was not due only to its population.

Its position on the main road towards Rizokarpaso and Apostolos Andreas made it an important reference point for much of the peninsula.

Population Development

Gialousa experienced significant population growth from the late 19th century until the first decades of the 20th century.

In 1881, 1,302 inhabitants were recorded.

In 1891, the population increased to 1,438.

In 1901, it reached 2,034, and in 1911, 2,519.

In 1921, 2,875 inhabitants were recorded, while in 1931 the population reached 3,202, the highest level recorded in these censuses.

A decline followed.

In 1946, 2,771 inhabitants were recorded, in 1960, 2,541, and in 1973, 2,460.

The decline was associated, among other things, with economic difficulties and emigration to the United Kingdom, the United States and Australia.

Until 1946, Agia Triada was also included within the administrative boundaries of Gialousa and was counted together with it in some censuses.

Agriculture

The economy of Gialousa was closely connected with agriculture.

The main products before 1974 were cereals, tobacco, olives, carob trees, small quantities of citrus fruit and legumes.

Agricultural production shaped much of everyday life.

Sowing, harvesting, processing and transporting agricultural products formed essential parts of the economic activity of the community.

Tobacco

The cultivation of tobacco was particularly important.

Before 1974, tobacco was one of the most significant crops of Karpasia, and Gialousa was one of the main production centres.

The Cooperative Tobacco Organisation had its headquarters in Gialousa and was involved in the marketing of the product.

This tobacco-related activity is regarded as the only organised industrial activity of Karpasia before 1974.

The presence of the organisation demonstrates the importance of Gialousa not only as an agricultural community but also as a regional economic centre.

Olives, Carob Trees and Cereals

Tobacco cultivation was not the only important agricultural activity.

Cereals covered large areas, as was generally the case throughout Karpasia.

Olive trees and carob trees were also characteristic features of the agricultural landscape.

These trees were particularly well adapted to the climatic conditions of Cyprus and provided products of considerable economic importance.

The combination of cereal fields, tobacco cultivation, olive groves and carob trees shaped the characteristic agricultural landscape around Gialousa.

Livestock Farming

Sheep and goat farming was also developed in Gialousa.

Livestock farming complemented agriculture and formed an important part of the rural economy.

The open areas of Karpasia and zones with natural vegetation were suitable for grazing sheep and goats.

The Schools

Education formed an important part of the organised life of the community.

In 1938, the first primary school of Gialousa was built.

The building became known as “Kakoullion”, because it was funded by a woman named Kakoullou.

In 1969, a second primary school was built in the Glykopotami parish.

The existence of two primary schools reflected the size and development of the community during the final decades before 1974.

An Important Community of Karpasia

Gialousa functioned as an important service centre for the wider area.

Its large population, agricultural production, tobacco-related activity, schools and position on the main road through Karpasia gave it particular importance.

It was not simply one of many villages on the peninsula.

It was one of its principal residential and economic centres.

The Relationship with the Sea

Although the main settlement lies slightly inland from the coast, Gialousa had a particularly strong relationship with the sea.

The name of the village itself preserves this connection.

The Limnionas fishing shelter was located in the coastal area and served the local fishing activity.

The economic life of the community was therefore not limited to agriculture.

The sea and fishing also formed part of its identity.

The Natural Environment

Gialousa lies in an area of particular geological and natural interest.

The area contains rocks of the Kythrea flysch, calcareous sandstones, sands, marly sands and gravels from different geological periods, while sand dunes are also recorded near Agia Glykeria.

This geological diversity influenced both the relief and the agricultural use of the land.

1974

The Turkish invasion of 1974 radically changed life in Gialousa.

When the Turkish army reached the area in August 1974, a large number of Greek Cypriot inhabitants initially remained in the village as enclaved residents.

In October 1975, 1,909 Greek Cypriot enclaved residents were still recorded in Gialousa.

The situation, however, changed very quickly.

The Dramatic Decline of the Enclaved Population

By the beginning of December 1975, the number of enclaved residents had fallen to 537.

In 1977, approximately 310 remained, while by April 1978 only 2 Greek Cypriots were still living there.

Sources associate this gradual departure with restrictions on freedom of movement and education, family reunification and the broader conditions that prevailed in the area after 1974.

Gialousa therefore became one of the characteristic examples of communities in Karpasia where a significant number of inhabitants initially remained enclaved, but where the historic Greek Cypriot presence gradually almost disappeared.

Prisoners and Missing Persons

PRIO records that 139 men of military age from Gialousa were taken to prisoner-of-war camps and later exchanged for Turkish Cypriot prisoners.

After the exchange, they found themselves in the free areas and were not allowed to return to the village.

This development led many families to leave Gialousa in order to reunite with them.

The same source states that 11 of these men remained missing.

The Settlement of a New Population

After 1974, Turkish Cypriots who had moved from other areas of Cyprus were settled in Gialousa.

Sources refer, among other things, to the relocation of Turkish Cypriots from the Tillyria area to Gialousa after 1975.

Later, settlers from Turkey were also established there, as happened in many occupied Greek Cypriot communities of Karpasia.

The demographic character of the village therefore changed radically.

Gialousa as a Place of Memory

For the displaced people of Gialousa, the community continues to be an important point of reference.

Memories of the houses, neighbourhoods, schools, fields, tobacco plantations, churches and coastal areas are preserved through families and community organisations.

The history of Gialousa is not limited to the events of 1974.

It includes the development of a large agricultural community, the tobacco economy, education, the sea, fishing and an entire way of life that had evolved over generations.

The Importance of Photographic Documentation

Photographic documentation of Gialousa has particular historical value.

It is a large village with an extensive residential and agricultural area.

Old houses, schools, churches, roads, agricultural land, tobacco warehouses, coastal locations and the fishing harbour can be documented and compared with older archival material.

Photography can preserve details that change or disappear over time.

For such an important community of Karpasia, systematic photographic documentation forms an essential part of the historical record.

One of the Most Important Villages of Karpasia

For decades, Gialousa was one of the most important settlements of the peninsula.

Its population exceeded 3,000 during the interwar period.

It was a major tobacco-producing centre.

It hosted the Cooperative Tobacco Organisation.

It had two primary schools.

Agriculture, livestock farming and its relationship with the sea shaped its economic and social identity.

In 1974, this historical continuity was violently interrupted.

Documenting Gialousa today is not simply about recording an occupied village.

It concerns one of the largest and most important communities of Karpasia and an important part of the social, economic and cultural history of the Famagusta District.

Summary

Name: Gialousa – Aigialousa

District: Famagusta, Cyprus

Geographical region: Karpasia Peninsula

Location: Central part of the peninsula, on the main Famagusta–Rizokarpaso road

Distance from Famagusta: Approximately 51 km

Elevation: Approximately 120 m

Relationship with the sea: Built on a hill overlooking the northern coast, a few kilometres from the sea

Origin of the name: Connected with “gialos” / “aigialos”, meaning the sea or seashore

Main crops before 1974: Cereals, tobacco, olives, carob trees, small quantities of citrus fruit and legumes

Important economic activity: Tobacco production and operation of the Cooperative Tobacco Organisation

Livestock farming: Developed sheep and goat farming

First primary school: 1938, known as “Kakoullion”

Second primary school: 1969, in the Glykopotami parish

Population in 1881: 1,302

Population in 1891: 1,438

Population in 1901: 2,034

Population in 1911: 2,519

Population in 1921: 2,875

Population in 1931: 3,202

Population in 1946: 2,771

Population in 1960: 2,541

Population in 1973: 2,460

Position within Karpasia in 1973: Second-largest village by population after Rizokarpaso

Enclaved residents in October 1975: 1,909

Enclaved residents in December 1975: 537

Enclaved residents in 1977: Approximately 310

Enclaved residents in April 1978: 2

Status since 1974: Located in the occupied part of Cyprus

Historical significance: One of the largest and most important communities of Karpasia, with a strong agricultural and tobacco-producing tradition, an important educational and economic role and a close relationship with the sea.