See also
All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο
Bastard poachers paid
Assyrian plum - Cordia myxa L - Μυξιά ή μύξα - Το δέντρο που ευθύνεται για εκατομμύρια θανάτους πουλιών στην Κύπρο - Cyprus
Για πολλούς αιώνες η ζωή στην κυπριακή ύπαιθρο ήταν στενά συνδεδεμένη με όσα μπορούσε να προσφέρει η φύση. Η γεωργία, η κτηνοτροφία, το ψάρεμα, το κυνήγι, η συλλογή άγριων φυτών και καρπών και πολλές άλλες δραστηριότητες αποτελούσαν μέρος μιας κοινωνίας στην οποία τίποτε δεν πήγαινε χαμένο.
Μέσα σε αυτόν τον κόσμο αναπτύχθηκε και μια πρακτική που έμελλε να αφήσει ισχυρό αποτύπωμα στη λαογραφική ιστορία της Κύπρου: τα βέρκα ή ξόβεργα, λεπτές βέργες καλυμμένες με ιδιαίτερα κολλώδη ύλη, οι οποίες χρησιμοποιούνταν για την παγίδευση μικρών άγριων πουλιών.
Η πρακτική αυτή είναι σήμερα παράνομη και δεν μπορεί να εξετάζεται έξω από τη σύγχρονη γνώση για την προστασία των μεταναστευτικών πουλιών. Παράλληλα όμως αποτελεί αναμφίβολα μέρος της κοινωνικής και αγροτικής ιστορίας του νησιού.
Για να κατανοήσουμε τα βέρκα πρέπει επομένως να τα δούμε όχι μόνο ως παγίδα πουλιών, αλλά ως στοιχείο μιας παλαιότερης εποχής: ενός κόσμου φτώχειας, αυτάρκειας, παρατήρησης των εποχών και στενής καθημερινής σχέσης με τη φύση.
Τι ήταν τα βέρκα
Τα βέρκα, γνωστά επίσης ως ξόβεργα, αποτελούν μια πολύ παλιά μέθοδο παγίδευσης πουλιών.
Ήταν λεπτές βέργες πάνω στις οποίες τοποθετούνταν μια εξαιρετικά κολλώδης ύλη φυτικής προέλευσης.
Οι βέργες τοποθετούνταν σε σημεία όπου οι άνθρωποι γνώριζαν από εμπειρία ότι συνήθιζαν να κάθονται μικρά πουλιά.
Όταν ένα πουλί ερχόταν σε επαφή με την κολλώδη επιφάνεια, τα πόδια ή τα φτερά του προσκολλούνταν στη βέργα και το ζώο δυσκολευόταν να απομακρυνθεί.
Η ίδια βασική αρχή της παγίδευσης με κολλώδεις βέργες δεν ήταν αποκλειστικά κυπριακή. Παρόμοιες μέθοδοι υπήρχαν σε πολλές περιοχές της Μεσογείου και της Ευρώπης.
Στην Κύπρο όμως απέκτησαν ιδιαίτερα βαθιά σχέση με την τοπική αγροτική ζωή και κυρίως με την εποχική εμφάνιση των μεταναστευτικών πουλιών.
Από πού προερχόταν η κολλώδης ύλη
Οι παλαιότερες γενιές χρησιμοποιούσαν φυτικά υλικά Assyrian plum - Cordia myxa L - Μυξιά ή μύξα από τα οποία μπορούσε, ύστερα από κατάλληλη παραδοσιακή επεξεργασία, να παραχθεί μια παχύρρευστη και εξαιρετικά κολλώδης ουσία.
Η γνώση σχετικά με τα κατάλληλα φυτά και την επεξεργασία τους μεταδιδόταν προφορικά.
Δεν υπήρχε απαραίτητα μία και μοναδική μέθοδος σε ολόκληρη την Κύπρο.
Διαφορετικές περιοχές και οικογένειες μπορούσαν να διατηρούν τις δικές τους παραλλαγές, ανάλογα με τα διαθέσιμα φυτά και τις γνώσεις που είχαν παραδοθεί από τις προηγούμενες γενιές.
Αυτό το κομμάτι της ιστορίας παρουσιάζει σημαντικό εθνοβοτανικό ενδιαφέρον, επειδή δείχνει πόσο καλά γνώριζαν οι άνθρωποι της υπαίθρου τις ιδιότητες των τοπικών φυτών.
Σήμερα η πληροφορία αυτή μπορεί να καταγραφεί ως λαογραφική και ιστορική γνώση χωρίς να μετατρέπεται σε πρακτική οδηγία κατασκευής παγίδων.
Τα βέρκα και η παρατήρηση της φύσης
Η χρήση των βέρκων απαιτούσε βαθιά εμπειρική γνώση της κυπριακής φύσης.
Οι παλιοί άνθρωποι της υπαίθρου γνώριζαν πότε έφταναν συγκεκριμένα πουλιά.
Γνώριζαν ποιοι άνεμοι έφερναν μεγάλες μεταναστευτικές αφίξεις.
Παρατηρούσαν ποια φυτά είχαν ώριμους καρπούς.
Γνώριζαν σε ποιους θάμνους και δέντρα προτιμούσαν να σταματούν τα πουλιά.
Δεν είχαν δορυφορικούς πομπούς, χάρτες μετανάστευσης ή σύγχρονα ορνιθολογικά εγχειρίδια.
Είχαν όμως συσσωρευμένη γνώση πολλών γενεών.
Έβλεπαν ότι συγκεκριμένα πουλιά εμφανίζονταν κάθε φθινόπωρο και εξαφανίζονταν αργότερα.
Τα ξανάβλεπαν την άνοιξη.
Έτσι, πολύ πριν η επιστήμη εξηγήσει πλήρως τη μετανάστευση, η αγροτική κοινωνία είχε ήδη κατανοήσει τον εποχικό χαρακτήρα αυτών των μετακινήσεων.
Η Κύπρος στον δρόμο των μεταναστευτικών πουλιών
Η γεωγραφική θέση της Κύπρου εξηγεί μεγάλο μέρος αυτής της παράδοσης.
Το νησί βρίσκεται στην ανατολική Μεσόγειο, ανάμεσα στην Ευρώπη, την Ασία και την Αφρική.
Κάθε άνοιξη εκατομμύρια πουλιά μετακινούνται βόρεια προς τις περιοχές αναπαραγωγής τους.
Το φθινόπωρο πραγματοποιούν το αντίστροφο ταξίδι προς την Αφρική και άλλες νοτιότερες περιοχές.
Η Κύπρος αποτελεί σημαντικό ενδιάμεσο σταθμό για πολλά από αυτά.
Μικρά πουλιά που ζυγίζουν μόνο λίγα γραμμάρια μπορούν να έχουν ήδη διανύσει εκατοντάδες ή χιλιάδες χιλιόμετρα όταν φτάσουν στο νησί.
Χρειάζονται τροφή και ξεκούραση πριν συνεχίσουν.
Ακριβώς αυτή η μαζική εποχική παρουσία πουλιών δημιούργησε τις συνθήκες μέσα στις οποίες αναπτύχθηκε η παγίδευση.
Τα αμπελοπούλια
Η λέξη αμπελοπούλι κατέχει ξεχωριστή θέση στην κυπριακή λαϊκή παράδοση.
Σήμερα χρησιμοποιείται συχνά για τον μαυροσκούφη (Sylvia atricapilla), αλλά στην παράδοση χρησιμοποιήθηκε και συλλογικά για διάφορα μικρά πουλιά που συλλαμβάνονταν κατά τη μετανάστευση.
Η BirdLife Cyprus επισημαίνει ότι ο γενικός όρος «αμπελοπούλια» μπορεί να περιλαμβάνει πάνω από 40 διαφορετικά είδη από εκείνα που έχουν βρεθεί παγιδευμένα, γεγονός που δείχνει πόσο μη επιλεκτική είναι αυτή η πρακτική.
Η ίδια η ονομασία σχετίζεται με την εικόνα μικρών πουλιών που εμφανίζονταν σε αμπελώνες και άλλες γεωργικές εκτάσεις κατά την εποχή της μετανάστευσης.
Τα φθινοπωρινά πουλιά έβρισκαν άφθονη τροφή σε σταφύλια, σύκα, καρπούς σχίνου και άλλα φυτά.
Γι' αυτό πολλά από αυτά είχαν συγκεντρώσει σημαντικά αποθέματα λίπους πριν συνεχίσουν τη δύσκολη μεταναστευτική τους διαδρομή.
Πόσο παλιά είναι αυτή η παράδοση;
Η ακριβής πρώτη στιγμή κατά την οποία χρησιμοποιήθηκαν βέρκα στην Κύπρο δεν μπορεί σήμερα να προσδιοριστεί.
Οι προφορικές παραδόσεις μπορούν να είναι πολύ αρχαιότερες από τα σωζόμενα γραπτά τεκμήρια.
Αυτό που μπορούμε να πούμε με ασφάλεια είναι ότι η κατανάλωση και εμπορία μικρών άγριων πουλιών στην Κύπρο είναι τεκμηριωμένη τουλάχιστον από την ύστερη μεσαιωνική και Ενετική περίοδο.
Μια από τις σημαντικότερες παλιές μαρτυρίες προέρχεται από τον Άγγλο ταξιδιώτη John Locke, ο οποίος επισκέφθηκε την Κύπρο το 1553.
Ο Locke περιγράφει ένα πολύ μικρό και εξαιρετικά παχύ πουλί που οι Κύπριοι αποκαλούσαν με ονομασία αντίστοιχη του ιταλικού beccafico.
Αναφέρει επίσης ότι μεγάλες ποσότητες αυτών των πουλιών συντηρούνταν και εξάγονταν από την Κύπρο.
Η μαρτυρία αυτή είναι εξαιρετικά σημαντική, επειδή αποδεικνύει ότι στα μέσα του 16ου αιώνα η συλλογή μικρών πουλιών δεν ήταν απλώς περιστασιακή οικογενειακή δραστηριότητα αλλά είχε αποκτήσει και σημαντική εμπορική διάσταση.
Ωστόσο, πρέπει να είμαστε προσεκτικοί:
η μαρτυρία του Locke αποδεικνύει την κατανάλωση και εμπορία των πουλιών, αλλά δεν αποτελεί από μόνη της λεπτομερή τεχνική περιγραφή του τρόπου με τον οποίο παγιδεύονταν όλα αυτά τα πουλιά.
Γι' αυτό δεν είναι σωστό να γράφουμε ότι «τα ξόβεργα αποδεδειγμένα χρησιμοποιούνταν από συγκεκριμένο έτος» αν δεν υπάρχει αντίστοιχο πρωτογενές τεκμήριο.
Η ασφαλέστερη ιστορική διατύπωση είναι ότι η παράδοση της παγίδευσης μικρών μεταναστευτικών πουλιών στην Κύπρο είναι τεκμηριωμένη για πολλούς αιώνες και ήταν ήδη σημαντική κατά την Ενετική περίοδο.
Τα πουλιά ως τροφή της φτωχής υπαίθρου
Για να κατανοήσουμε αυτή την πρακτική πρέπει να θυμηθούμε πώς ήταν η ζωή στην Κύπρο πριν από μερικές εκατοντάδες χρόνια.
Η διατροφή μιας αγροτικής οικογένειας δεν είχε την ποικιλία και την αφθονία που θεωρούμε σήμερα αυτονόητη.
Το κρέας δεν ήταν καθημερινή τροφή για μεγάλο μέρος του πληθυσμού.
Οι άνθρωποι αξιοποιούσαν όσες πηγές πρωτεΐνης μπορούσαν να εξασφαλίσουν από το άμεσο περιβάλλον τους.
Μικρά πουλιά, λαγοί, ψάρια, σαλιγκάρια και άλλα άγρια ζώα μπορούσαν να συμπληρώνουν μια διατροφή βασισμένη κυρίως στα δημητριακά, στα όσπρια, στα λαχανικά και σε άλλα γεωργικά προϊόντα.
Λαογραφικές μελέτες για την παλιά κυπριακή ζωή αναφέρουν ότι τα μικρά πουλιά αποτελούσαν κάποτε σημαντικό συμπλήρωμα στη διατροφή των φτωχότερων στρωμάτων. Με την Ενετική περίοδο, ορισμένα από αυτά μετατράπηκαν παράλληλα σε περιζήτητη λιχουδιά για εύπορες τάξεις και εξαγωγικές αγορές.
Από την τροφή του φτωχού στη λιχουδιά των εύπορων
Αυτή είναι μια από τις πιο ενδιαφέρουσες κοινωνικές μεταβολές στην ιστορία των αμπελοπουλιών.
Ένα μικρό πουλί που αρχικά μπορούσε να αποτελεί συμπλήρωμα της διατροφής της αγροτικής οικογένειας απέκτησε με τον χρόνο διαφορετική κοινωνική αξία.
Κατά την Ενετική περίοδο υπήρχε ήδη ζήτηση για μικρά λιπαρά μεταναστευτικά πουλιά ως εκλεκτό έδεσμα.
Η κατανάλωσή τους άρχισε έτσι να απομακρύνεται από την απλή ανάγκη επιβίωσης.
Στους νεότερους χρόνους τα αμπελοπούλια απέκτησαν χαρακτήρα ακριβού και συχνά «νοσταλγικού» εδέσματος.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται μια σημαντική ιστορική διαφορά.
Η περιορισμένη συλλογή τροφής από μια φτωχή οικογένεια του παρελθόντος δεν μπορεί να εξισώνεται με τη σύγχρονη παγίδευση μεγάλης κλίμακας για παράνομο εμπορικό κέρδος.
Γιατί τα ξόβεργα είναι μη επιλεκτικά
Ένα ξόβεργο δεν μπορεί να ξεχωρίσει το είδος που θα καθίσει πάνω του.
Αυτό αποτελεί τη μεγαλύτερη οικολογική αδυναμία της μεθόδου.
Μπορεί να παγιδευτεί το είδος που επιδιώκει ο παγιδευτής.
Μπορεί όμως εξίσου εύκολα να παγιδευτεί ένα άλλο μεταναστευτικό πουλί.
Τα στοιχεία συστηματικής παρακολούθησης στην Κύπρο δείχνουν πόσο μεγάλο μπορεί να είναι το εύρος των ειδών που επηρεάζονται.
Η BirdLife Cyprus έχει συγκεντρώσει καταγραφές 158 διαφορετικών ειδών πουλιών που έχουν βρεθεί σε ξόβεργα ή δίχτυα, εκ των οποίων πολλά προστατεύονται ή παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον διατήρησης.
Αυτός είναι ο βασικός λόγος για τον οποίο τα ξόβεργα δεν μπορούν να θεωρηθούν επιλεκτική μέθοδος σύλληψης.
Τα δίχτυα και η αλλαγή της κλίμακας
Τα παραδοσιακά ξόβεργα δεν ήταν η μόνη μέθοδος που χρησιμοποιήθηκε στην Κύπρο.
Με τον χρόνο διαδόθηκαν και τα δίχτυα παγίδευσης, τα οποία επέτρεπαν τη σύλληψη πολύ μεγαλύτερου αριθμού πουλιών.
Αργότερα η χρήση ηλεκτρονικών συσκευών αναπαραγωγής φωνών πουλιών αύξησε ακόμη περισσότερο τη δυνατότητα προσέλκυσης μεγάλων αριθμών μεταναστευτικών πουλιών σε συγκεκριμένα σημεία.
Έτσι μια δραστηριότητα που κάποτε μπορούσε να έχει περιορισμένη οικογενειακή κλίμακα απέκτησε σε ορισμένες περιπτώσεις χαρακτηριστικά μαζικής και οργανωμένης παγίδευσης.
Ακριβώς αυτή η αλλαγή κλίμακας είναι κρίσιμη για την ιστορική κατανόηση του θέματος.
Πότε απαγορεύτηκαν
Η παγίδευση άγριων πτηνών με τέτοιες μεθόδους δεν έγινε παράνομη στην Κύπρο μόνο με την ένταξη του νησιού στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει επιβεβαιώσει ότι η παγίδευση ωδικών πτηνών ήταν ήδη παράνομη βάσει της κυπριακής νομοθεσίας από το 1974, με τον Νόμο 39/74.
Με την ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση την 1η Μαΐου 2004, εφαρμόστηκαν πλήρως και οι απαιτήσεις της ευρωπαϊκής Οδηγίας για τα Πτηνά.
Η ευρωπαϊκή νομοθεσία απαγορεύει μέσα και μεθόδους μεγάλης κλίμακας ή μη επιλεκτικής σύλληψης και θανάτωσης άγριων πτηνών, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται τα δίχτυα και οι κολλώδεις βέργες.
Επομένως είναι ιστορικά λανθασμένη η αντίληψη ότι «τα ξόβεργα απαγορεύτηκαν επειδή μπήκαμε στην Ευρωπαϊκή Ένωση».
Η απαγόρευση στην κυπριακή νομοθεσία προϋπήρχε.
Η παράδοση δεν εξαφανίζεται επειδή σταματά η πρακτική
Όταν μια παλιά πρακτική απαγορεύεται ή εγκαταλείπεται, δεν είναι απαραίτητο να διαγραφεί και από την ιστορία.
Αντίθετα.
Μπορεί και πρέπει να καταγραφεί.
Μπορούμε να συλλέξουμε τις παλιές ονομασίες.
Να καταγράψουμε αφηγήσεις ανθρώπων που έζησαν σε διαφορετικές εποχές.
Να μελετήσουμε πώς αντιλαμβάνονταν τη μετανάστευση των πουλιών.
Να καταγράψουμε ποια φυτά γνώριζαν και πώς τα χρησιμοποιούσαν.
Να φωτογραφίσουμε παλιά αντικείμενα που βρίσκονται σε μουσεία ή συλλογές.
Να διασώσουμε τα τραγούδια, τις παροιμίες, τις εκφράσεις και τις ιστορίες που συνδέθηκαν με τα αμπελοπούλια και τις εποχές της μετανάστευσης.
Με αυτό τον τρόπο προστατεύεται η άυλη λαογραφική μνήμη, χωρίς να χρειάζεται να συνεχίζεται μια πρακτική που σήμερα γνωρίζουμε ότι προκαλεί σημαντική θνησιμότητα σε άγρια πουλιά.
Η παραδοσιακή γνώση είχε και μεγάλη φυσιοδιφική αξία
Υπάρχει και μια πλευρά αυτής της ιστορίας που αξίζει να μην χαθεί.
Οι παλιοί άνθρωποι μπορεί να παγίδευαν πουλιά, αλλά παράλληλα είχαν αναπτύξει εξαιρετικές ικανότητες παρατήρησης.
Ήξεραν τις φωνές πολλών ειδών.
Γνώριζαν ποια πουλιά εμφανίζονταν πρώτα το φθινόπωρο.
Παρατηρούσαν τη σχέση των μετακινήσεων με τον άνεμο και τον καιρό.
Γνώριζαν ποια φυτά καρποφορούσαν την περίοδο που έφταναν συγκεκριμένα πουλιά.
Αυτό το μέρος της γνώσης είναι εξαιρετικά πολύτιμο.
Μπορεί να μετατραπεί από γνώση παγίδευσης σε γνώση παρατήρησης και προστασίας της φύσης.
Από τα βέρκα στα κιάλια και τη φωτογραφική μηχανή
Η σχέση του ανθρώπου με τα πουλιά μπορεί να αλλάξει χωρίς να χαθεί η παράδοση της παρατήρησης.
Ο άνθρωπος που κάποτε περίμενε το φθινόπωρο για να δει πότε θα φτάσουν τα μεταναστευτικά πουλιά μπορεί σήμερα να περιμένει την ίδια εποχή με κιάλια ή φωτογραφική μηχανή.
Η γνώση των περασμάτων μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην ορνιθολογική έρευνα.
Οι παλιές τοπικές ονομασίες μπορούν να καταγραφούν.
Οι αλλαγές στις ημερομηνίες άφιξης μπορούν να συγκριθούν με παλαιότερες μαρτυρίες.
Η φωτογράφιση και η καταγραφή μπορούν να αποκαλύψουν ακόμη και νέα δεδομένα για τη βιοποικιλότητα της Κύπρου.
Με αυτή την έννοια, μια σχέση αιώνων ανάμεσα στον άνθρωπο και τα μεταναστευτικά πουλιά δεν χρειάζεται να εξαφανιστεί.
Μπορεί να εξελιχθεί.
Μια παράδοση που πρέπει να θυμόμαστε χωρίς να την εξιδανικεύουμε
Η ιστορία δεν πρέπει ούτε να διαγράφεται ούτε να εξωραΐζεται.
Τα βέρκα ήταν μέρος της πραγματικής ζωής της παλιάς Κύπρου.
Συνδέθηκαν με τη φτώχεια και την ανάγκη.
Με τη γεωργική κοινωνία.
Με την εποχική μετανάστευση των πουλιών.
Με το φαγητό.
Με το εμπόριο.
Με την παραδοσιακή γνώση των φυτών.
Αργότερα συνδέθηκαν και με την εμπορική εκμετάλλευση μιας ακριβής λιχουδιάς.
Και σήμερα συνδέονται με ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα παράνομης παγίδευσης άγριων πουλιών στο νησί.
Όλα αυτά αποτελούν διαφορετικά κεφάλαια της ίδιας ιστορίας.
Η καταγραφή τους με ειλικρίνεια και ακρίβεια είναι πολύ πιο σημαντική από το να παρουσιάζεται το παρελθόν είτε ως ειδυλλιακό είτε ως κάτι που πρέπει να ξεχαστεί.
Όταν η γνώση αλλάζει τη σχέση μας με τη φύση
Οι άνθρωποι του 16ου ή του 19ου αιώνα δεν μπορούσαν να γνωρίζουν αυτά που γνωρίζουμε σήμερα.
Δεν μπορούσαν να παρακολουθήσουν έναν μικρό μαυροσκούφη από τη βόρεια Ευρώπη μέχρι την Αφρική.
Δεν γνώριζαν πόσα σύνορα περνούσε ένα πουλί.
Δεν μπορούσαν να δουν τη μετανάστευση σαν ένα τεράστιο οικολογικό σύστημα που συνδέει ηπείρους.
Σήμερα μπορούμε.
Και ακριβώς επειδή γνωρίζουμε περισσότερα, αλλάζει και η ευθύνη μας.
Ένα μικρό πουλί που κάθεται για λίγες ώρες σε έναν κυπριακό σχίνο μπορεί να βρίσκεται στη μέση ενός ταξιδιού χιλιάδων χιλιομέτρων.
Μπορεί να ξεκίνησε από μια χώρα που δεν έχουμε επισκεφθεί ποτέ.
Μπορεί να ξεχειμωνιάσει στην Αφρική.
Και την επόμενη άνοιξη να περάσει ξανά από το ίδιο σημείο της Κύπρου.
Αυτή η γνώση μετατρέπει το πουλί από μια προσωρινή πηγή τροφής σε ταξιδιώτη μιας ολόκληρης ηπείρου.
Τα βέρκα ως ιστορική μνήμη
Τα βέρκα ανήκουν σήμερα στην ιστορία και τη λαογραφία της Κύπρου.
Μπορούμε να θυμόμαστε πώς χρησιμοποιούνταν.
Να καταγράφουμε τις λέξεις και τις ιστορίες που συνδέθηκαν μαζί τους.
Να κατανοούμε γιατί δημιουργήθηκαν.
Να μελετούμε τις κοινωνικές συνθήκες που τα διατήρησαν για αιώνες.
Και ταυτόχρονα να αναγνωρίζουμε γιατί η σύγχρονη προστασία των άγριων πουλιών απαιτεί μια διαφορετική σχέση με τη φύση.
Ίσως αυτή να είναι και η πραγματική αξία της καταγραφής μιας παλιάς παράδοσης.
Όχι να την επαναλαμβάνουμε μηχανικά.
Αλλά να κατανοούμε από πού ερχόμαστε, πόσο άλλαξε η κοινωνία μας και πώς η περισσότερη γνώση μπορεί να οδηγήσει σε μεγαλύτερο σεβασμό για τα πλάσματα με τα οποία μοιραζόμαστε τον τόπο.
Τα παλιά βέρκα μπορούν έτσι να παραμείνουν στη συλλογική μνήμη της Κύπρου ως αντικείμενα μιας άλλης εποχής.
Και τα πουλιά που κάποτε παγιδεύονταν πάνω τους να συνεχίσουν το ταξίδι τους ελεύθερα από γενιά σε γενιά.
Συνοπτικά στοιχεία
Κυπριακές ονομασίες: Βέρκα, ξόβεργα
Αγγλική ονομασία: Limesticks / Lime-twigs
Ιστορική χρήση: Παγίδευση μικρών άγριων και μεταναστευτικών πουλιών
Σχέση με τα αμπελοπούλια: Ο όρος αμπελοπούλια χρησιμοποιήθηκε παραδοσιακά για μικρά μεταναστευτικά πουλιά, με κυριότερη σύνδεση σήμερα με τον μαυροσκούφη (Sylvia atricapilla).
Παλαιά γραπτή τεκμηρίωση: Η κατανάλωση και εμπορία μικρών παχυνόμενων μεταναστευτικών πουλιών στην Κύπρο είναι σαφώς τεκμηριωμένη τουλάχιστον κατά τον 16ο αιώνα.
Σημαντική ιστορική μαρτυρία: Ο Άγγλος ταξιδιώτης John Locke, κατά την επίσκεψή του στην Κύπρο το 1553, περιέγραψε μικρά παχιά πουλιά που συντηρούνταν και εξάγονταν από το νησί.
Ιστορική προσοχή: Η μαρτυρία αυτή αποδεικνύει την παλαιότητα της κατανάλωσης και του εμπορίου των πουλιών, αλλά δεν πρέπει από μόνη της να παρουσιάζεται ως πλήρης τεχνική περιγραφή των ξόβεργων.
Κοινωνικός ρόλος στο παρελθόν: Συμπλήρωμα διατροφής σε αγροτικές κοινωνίες και, αργότερα, εμπορεύσιμη λιχουδιά.
Οικολογικό πρόβλημα: Τα ξόβεργα είναι μη επιλεκτικά και μπορούν να παγιδεύσουν πολλά διαφορετικά είδη.
Καταγεγραμμένα είδη σε ξόβεργα και δίχτυα: Η σύγχρονη παρακολούθηση στην Κύπρο έχει καταγράψει συνολικά 158 είδη πουλιών να επηρεάζονται από αυτές τις μεθόδους.
Νομικό καθεστώς: Η παγίδευση ωδικών άγριων πτηνών απαγορεύεται στην Κυπριακή Δημοκρατία από το 1974. Οι μη επιλεκτικές μέθοδοι, όπως τα ξόβεργα και τα δίχτυα, απαγορεύονται επίσης από την ευρωπαϊκή νομοθεσία για την προστασία των άγριων πτηνών.
Σύγχρονη σημασία: Τα βέρκα αποτελούν μέρος της λαογραφικής και κοινωνικής ιστορίας της Κύπρου, αλλά η διατήρηση αυτής της ιστορικής μνήμης μπορεί να γίνεται μέσα από έρευνα, αφήγηση, μουσειακή καταγραφή και περιβαλλοντική εκπαίδευση, χωρίς συνέχιση της παγίδευσης.
Ιδιαίτερο ιστορικό χαρακτηριστικό: Η ιστορία των βέρκων συνδέει την παραδοσιακή γνώση της κυπριακής φύσης, τις εποχικές μεταναστεύσεις των πουλιών, την παλιά αγροτική οικονομία, τη γαστρονομική ιστορία και τη σύγχρονη προστασία της βιοποικιλότητας.
For many centuries, life in the Cypriot countryside was closely connected with whatever nature could provide. Agriculture, livestock keeping, fishing, hunting, the gathering of wild plants and fruits, and many other activities formed part of a society in which almost nothing was wasted.
Within this world developed a practice that left a strong mark on the folklore and social history of Cyprus: the use of limesticks, known locally as verka or xoverga, thin sticks coated with a highly adhesive substance and used to trap small wild birds.
Today, this practice is illegal and must be viewed in light of modern knowledge about bird migration and wildlife conservation. At the same time, however, it undeniably forms part of the social and rural history of the island.
To understand limesticks properly, we therefore need to see them not simply as bird traps, but as part of an older world shaped by poverty, self-sufficiency, seasonal observation and an intimate everyday relationship with nature.
What Were Limesticks?
Limesticks were a very old method of capturing small birds.
They consisted of thin sticks coated with a highly sticky substance of plant origin.
The sticks were placed in locations where people knew from experience that small birds were likely to perch.
When a bird came into contact with the sticky surface, its feet or feathers adhered to it, making escape difficult or impossible.
The basic principle of trapping birds with adhesive sticks was not unique to Cyprus. Similar methods were used in different parts of the Mediterranean and Europe.
In Cyprus, however, the practice became particularly closely associated with rural life and with the seasonal arrival of migratory birds.
The Traditional Adhesive Substance
Earlier generations used plant materials from which, after traditional processing, a thick and highly adhesive substance could be produced.
Knowledge of suitable plants and their preparation was passed down mainly by word of mouth.
There was not necessarily one single method used throughout the whole of Cyprus.
Different areas and families could preserve their own variations, depending on the plants available locally and on knowledge inherited from previous generations.
This part of the story has considerable ethnobotanical interest, because it reveals how closely rural people understood the properties of local plants.
Today, such knowledge can be documented as part of folklore and cultural history without turning it into a practical guide for constructing bird traps.
Limesticks and the Observation of Nature
The use of limesticks required a deep body of practical knowledge about Cypriot nature.
People in the countryside knew when particular birds arrived.
They knew which winds were associated with strong migration movements.
They observed which plants were bearing fruit.
They knew which shrubs and trees birds preferred for resting.
They had no satellite transmitters, migration maps or modern ornithological guides.
What they had instead was accumulated knowledge built up over generations.
They noticed that certain birds appeared every autumn and later disappeared.
They saw them again in spring.
So, long before modern science fully explained migration, rural communities had already understood its seasonal character.
Cyprus on the Route of Migratory Birds
The geographical position of Cyprus explains much of this tradition.
The island lies in the eastern Mediterranean, between Europe, Asia and Africa.
Every spring, millions of birds move northwards towards their breeding grounds.
In autumn, they make the return journey south towards Africa and other warmer regions.
Cyprus is an important stopover for many of these birds.
Small species weighing only a few grams may already have travelled hundreds or thousands of kilometres by the time they reach the island.
They need food and rest before continuing.
It was precisely this large seasonal movement of birds that created the conditions in which bird trapping developed.
Ambelopoulia
The word ambelopoulia holds a distinctive place in Cypriot folk tradition.
Today, the term is often associated especially with the Blackcap (Sylvia atricapilla), but traditionally it was also used more broadly for various small birds caught during migration.
BirdLife Cyprus notes that the general term “ambelopoulia” can include more than 40 different species among birds found trapped, demonstrating how non-selective the practice can be.
The name itself is associated with the image of small birds appearing in vineyards and other cultivated areas during migration.
Autumn migrants could find abundant food in grapes, figs, mastic berries and other fruits.
As a result, many of these birds carried important fat reserves before continuing their demanding migratory journeys.
How Old Is the Tradition?
The precise moment when limesticks first began to be used in Cyprus cannot now be established.
Oral traditions may be much older than the surviving written record.
What can safely be said is that the capture, consumption and trade of small wild birds in Cyprus is documented at least from the late medieval and Venetian periods.
One of the most important early written testimonies comes from the English traveller John Locke, who visited Cyprus in 1553.
Locke described a very small and unusually fat bird known locally by a name comparable to the Italian beccafico.
He also reported that large quantities of these birds were preserved and exported from Cyprus.
This testimony is extremely important because it demonstrates that by the middle of the 16th century, the collection of small birds was not merely an occasional family activity but had also developed a significant commercial dimension.
However, one point requires caution.
Locke’s account proves the consumption and trade of these birds, but it does not by itself provide a complete technical description of exactly how all of them were captured.
It would therefore be inaccurate to claim that limesticks are proven to have been used from one specific year unless a primary source explicitly documents that method.
The safest historical conclusion is that the trapping of small migratory birds in Cyprus is a centuries-old practice and was already significant during the Venetian period.
Birds as Food in the Old Rural Economy
To understand the practice fairly, we need to remember what life in Cyprus was like several centuries ago.
The diet of a rural family did not have the abundance or variety that many people take for granted today.
Meat was not an everyday food for much of the population.
People made use of whatever sources of protein they could obtain from their immediate environment.
Small birds, hares, fish, snails and other wild animals could supplement a diet based mainly on cereals, pulses, vegetables and other agricultural products.
Ethnographic studies of traditional Cypriot life note that small birds could once form a useful addition to the diet of poorer rural communities.
By the Venetian period, however, some of these birds had also become sought-after delicacies among wealthier consumers and in export markets.
From Food of the Poor to Delicacy of the Wealthy
This is one of the most interesting social changes in the history of ambelopoulia.
A small bird that may originally have supplemented the diet of a rural family gradually acquired a different social value.
By the Venetian period, demand already existed for small, fat migratory birds as a delicacy.
Their consumption therefore began to move beyond simple subsistence.
In more recent times, ambelopoulia acquired the character of an expensive and often nostalgic dish.
This distinction matters.
The limited collection of food by a poor family in the past cannot simply be equated with modern large-scale trapping for illegal commercial profit.
Why Limesticks Are Non-Selective
A limestick cannot distinguish which species lands on it.
This is the central ecological problem with the method.
The intended species may be caught.
But so may many other migratory birds.
Modern monitoring in Cyprus has shown just how wide the range of affected species can be.
BirdLife Cyprus has documented 158 different bird species that have been found caught in limesticks or mist nets, including many protected or conservation-sensitive species.
This is why limesticks cannot be considered a selective trapping method.
Mist Nets and the Change in Scale
Limesticks were not the only method used in Cyprus.
Over time, mist nets also became widespread, allowing much larger numbers of birds to be captured.
Later still, electronic devices playing recorded bird calls greatly increased the ability to attract large numbers of migrants to specific trapping sites.
In this way, an activity that may once have been limited to household or local use could, in some cases, develop into large-scale and organised trapping.
This change in scale is essential for understanding the modern conservation problem.
When Did It Become Illegal?
The trapping of wild birds with such methods did not become illegal in Cyprus only after accession to the European Union.
The European Commission has confirmed that the trapping of songbirds was already illegal under Cypriot legislation from 1974, under Law 39/74.
When the Republic of Cyprus joined the European Union on 1 May 2004, the requirements of the EU Birds Directive also applied fully.
European law prohibits large-scale or non-selective methods of capturing and killing wild birds, including nets and adhesive sticks.
It is therefore historically incorrect to say that “limesticks were banned because Cyprus joined the European Union”.
The prohibition in Cypriot law came earlier.
A Tradition Does Not Disappear Because the Practice Stops
When an old practice becomes illegal or falls out of use, that does not mean it should disappear from history.
On the contrary, it can and should be documented.
We can collect the old names.
We can record the memories of people who lived through different periods.
We can study how they understood bird migration.
We can document which plants they knew and how they used them.
We can photograph old objects preserved in museums or private collections.
We can preserve songs, proverbs, expressions and stories connected with ambelopoulia and the migration seasons.
In this way, intangible cultural memory can be preserved without continuing a practice that modern science shows can cause serious mortality among wild birds.
Traditional Knowledge Also Had Natural-History Value
There is another side to this story that should not be lost.
People in the past may have trapped birds, but they also developed remarkable powers of observation.
They knew the calls of many species.
They knew which birds appeared first in autumn.
They observed the relationship between migration, wind and weather.
They knew which plants were fruiting when particular birds arrived.
This aspect of traditional knowledge is genuinely valuable.
It can be transformed from knowledge used for trapping into knowledge used for observing and protecting nature.
From Limesticks to Binoculars and Cameras
The relationship between people and migratory birds can change without losing the tradition of careful observation.
The person who once waited for autumn to see when migrants would arrive can today wait for the same season with binoculars or a camera.
Knowledge of migration routes can contribute to ornithological research.
Old local names can be recorded.
Changes in arrival dates can be compared with historical observations.
Photography and field recording can even reveal new information about the biodiversity of Cyprus.
In this sense, a centuries-old relationship between people and migratory birds does not need to disappear.
It can evolve.
A Tradition That Should Be Remembered Without Romanticising It
History should neither be erased nor idealised.
Limesticks were part of real life in old Cyprus.
They were connected with poverty and necessity.
With rural society.
With seasonal bird migration.
With food.
With trade.
With traditional knowledge of plants.
Later, they also became connected with commercial exploitation and the market for an expensive delicacy.
Today, they are linked with one of the island’s most serious forms of illegal bird trapping.
These are all different chapters in the same history.
Recording them accurately and honestly is more valuable than presenting the past either as something idyllic or as something that should simply be forgotten.
When Knowledge Changes Our Relationship with Nature
People living in the 16th or 19th century could not know what we know today.
They could not track a small Blackcap from northern Europe to Africa.
They did not know how many national borders a bird crossed.
They could not see migration as a vast ecological system linking continents.
Today, we can.
And precisely because we know more, our responsibility also changes.
A small bird resting for a few hours in a Cypriot mastic bush may be halfway through a journey of thousands of kilometres.
It may have begun its journey in a country we have never visited.
It may spend the winter in Africa.
And the following spring it may pass through the same part of Cyprus again.
This knowledge transforms the bird from a temporary source of food into a traveller connecting entire continents.
Limesticks as Historical Memory
Today, limesticks belong to the history and folklore of Cyprus.
We can remember how they were used.
We can preserve the words and stories connected with them.
We can understand why they developed.
We can study the social conditions that allowed them to survive for centuries.
At the same time, we can recognise why modern conservation requires a different relationship with wild birds.
Perhaps this is the real value of recording an old tradition.
Not to reproduce it mechanically.
But to understand where we came from, how society has changed, and how greater knowledge can lead to greater respect for the creatures with which we share the island.
Old limesticks can remain in the collective memory of Cyprus as objects from another era.
And the birds that were once trapped on them can continue their journeys freely from generation to generation.
Summary Information
Cypriot names: Verka, Xoverga
English names: Limesticks, Lime-twigs
Historical use: Trapping small wild and migratory birds
Connection with ambelopoulia: The term traditionally referred to small migratory birds and today is especially associated with the Blackcap (Sylvia atricapilla).
Early written evidence: The consumption and trade of small fattened migratory birds in Cyprus is clearly documented at least from the 16th century.
Important historical testimony: The English traveller John Locke, during his visit to Cyprus in 1553, described small fat birds that were preserved and exported from the island.
Historical caution: Locke’s account proves the antiquity of the consumption and trade of these birds, but should not by itself be treated as a complete technical description of limestick trapping.
Social role in the past: Supplementary food in rural communities and, later, a commercial delicacy.
Ecological problem: Limesticks are non-selective and can trap many different species.
Recorded species affected by limesticks and nets: Modern monitoring in Cyprus has documented a total of 158 bird species affected by these methods.
Legal status: The trapping of wild songbirds has been prohibited in the Republic of Cyprus since 1974. Non-selective methods such as limesticks and mist nets are also prohibited under European bird-protection legislation.
Modern significance: Limesticks form part of the folklore and social history of Cyprus, but this cultural memory can be preserved through research, oral history, museum documentation and environmental education without continuing the trapping of wild birds.
Distinctive historical significance: The story of limesticks connects traditional knowledge of Cypriot nature, seasonal bird migration, the old rural economy, food history and modern biodiversity conservation.
Text: George Konstantinou
Μυξιά ή μύξα, Assyrian plum - Cordia myxa Lτο δέντρο που ευθύνεται για εκατομμύρια θανάτους πουλιών στην Κύπρο καθώς από τους ώριμους καρπούς του δέντρου κατασκευάζονταν τα γνωστά βερκά ή ξόβεργα
Τα βερκά, τοποθετούνται σε θάμνους και δέντρα, και τα πουλιά, όταν καθίσουν πανω, κολλούν στην κολλητική ουσία των βερκών και πιάνονται. Η μέθοδος αυτή χρησιμοποιείτο στην Κύπρο από τα αρχαία χρόνια.
Σήμερα η μέθοδος της σύλληψης πουλιών με τα βερκά είναι απαγορευμένη.
Δεν είναι μόνο τα αμπελοπούλια που πέφτουν θύματα της παράνομης παγίδευσης με τη χρήση ξοβεργών. 153 είδη της κυπριακής πτηνοπανίδας πέφτουν θύματα της βάναυσης αυτής μεθόδου, τα μισά εκ των οποίων θεωρούνται απειλούμενα και ορισμένα είναι εξαιρετικά σπάνια είδη. Ακόμα και μεγαλόσωμα αρπαχτικά πουλιά στην προσπάθειά τους να πιάσουν τα μικροπούλια που είναι πιασμένα στα ξόβεργα πιάνονται και αυτά. Εγκληματικός και αηδιαστικός είναι από αρκετούς λαθροθήρες ο τρόπος θανάτωσης των πουλιών που αφαιρούνται από τα ξόβεργα και είναι ακόμα ζωντανά, γιατί τα δαγκώνουν στον λαιμό με αποτέλεσμα αυτός να σπάζει.
Moksia or Myxa Assyrian plum - Cordia myxa L– the tree associated with the deaths of millions of birds in Cyprus, as its ripe fruits were traditionally used to make the well-known verka or limesticks for trapping mainly ambelopoulia.
The verka are placed on shrubs and trees, and when birds land on them, they become stuck to the adhesive substance covering the sticks and are trapped. This method had been used in Cyprus since ancient times.
Today, the capture of birds using verka is prohibited.
It is not only ambelopoulia that fall victim to illegal trapping with limesticks. 153 species of the Cypriot avifauna have been recorded as victims of this brutal method, around half of which are considered threatened, while some are extremely rare species.
Even large birds of prey can become trapped when attempting to catch small birds already stuck on the limesticks.
The method used by some poachers to kill birds removed from the limesticks while they are still alive is criminal and disgusting: they bite the birds on the neck, causing it to break.
Text: George Konstantinou
.JPG)
