Ο Νερόμυλος του Καραμεμμέτη στην κατεχόμενη Κυθρέα - The Karamemmetis Watermill in Occupied Kythrea - Cyprus

See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Το κατεχόμενο χωριό Κυθρέα - Kythrea Village - Cyprus

Photos 12/6/2016 by George Konstantinou

Below in English

Κείμενο του Γιώργου Κωνσταντίνου

Ο Νερόμυλος του Καραμεμμέτη βρίσκεται στην κατεχόμενη Κυθρέα, μια κωμόπολη που υπήρξε για αιώνες το σημαντικότερο κέντρο υδροκίνητης αλευροποιίας της Κύπρου. Η ανάπτυξη των νερόμυλων στην περιοχή ήταν άμεσα συνδεδεμένη με τα άφθονα νερά του περίφημου Κεφαλόβρυσου της Κυθρέας και με τη μορφολογία του εδάφους, που επέτρεπε την αξιοποίηση της φυσικής ροής και της υψομετρικής διαφοράς του νερού.

Η Κυθρέα βρίσκεται στις νότιες υπώρειες του Πενταδακτύλου, περίπου 12 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Λευκωσίας, και δεσπόζει στην εύφορη πεδιάδα της Μεσαορίας. Η γεωγραφική της θέση, κοντά στον μεγάλο σιτοβολώνα της Κύπρου αλλά και στην πρωτεύουσα, σε συνδυασμό με τα νερά του Κεφαλόβρυσου, την κατέστησε ιδανικό τόπο για την ανάπτυξη μεγάλου αριθμού αλευρόμυλων.

Οι νερόμυλοι της Κυθρέας έχουν πολύ μεγάλη ιστορία. Αναφορές για την παρουσία τους υπάρχουν ήδη από την περίοδο της Φραγκοκρατίας, συνεχίζονται κατά τη Βενετοκρατία και πληθαίνουν μετά την οθωμανική κατάκτηση της Κύπρου το 1571. Είναι εντυπωσιακό ότι στην πρώτη οθωμανική πληθυσμιακή και φορολογική επισκόπηση, το 1572, καταγράφονται στην Κυθρέα 33 νερόμυλοι. Η συγκέντρωση αυτή ήταν η μεγαλύτερη υδροκίνητων αλευρόμυλων που υπήρχε στην Κύπρο.

Οι μύλοι αυτοί δεν εξυπηρετούσαν μόνο τους κατοίκους της Κυθρέας. Στην περιοχή μεταφερόταν σιτάρι από τη Μεσαορία αλλά και από άλλες περιοχές του νησιού για να αλεστεί. Με τον τρόπο αυτό η Κυθρέα εξελίχθηκε στο σημαντικότερο κέντρο αλευροποιίας της Κύπρου πριν από την επικράτηση των σύγχρονων μηχανοκίνητων αλευρόμυλων.

Η οικονομική σημασία των νερόμυλων ήταν τόσο μεγάλη ώστε αποτελούσαν ιδιαίτερα περιζήτητες και προσοδοφόρες επιχειρήσεις. Κατά καιρούς βρίσκονταν στην κατοχή σημαντικών αξιωματούχων και θρησκευτικών ιδρυμάτων. Ανάμεσα στους γνωστούς ιδιοκτήτες μύλων της Κυθρέας αναφέρεται και ο Χατζηγεωργάκης Κορνέσιος, ο γνωστός δραγομάνος της Κύπρου. Η στρατηγική σημασία των μύλων ήταν επίσης μεγάλη, καθώς η διακοπή της λειτουργίας τους μπορούσε να επηρεάσει την τροφοδοσία της Λευκωσίας.

Ο Νερόμυλος του Καραμεμμέτη αποτελεί σήμερα ένα από τα κατάλοιπα αυτής της μεγάλης προβιομηχανικής δραστηριότητας της Κυθρέας. Οι παλιοί νερόμυλοι λειτουργούσαν αξιοποιώντας τη δύναμη του νερού. Το νερό διοχετευόταν μέσω αυλακιών προς τον μύλο και η ορμή του έθετε σε κίνηση τη φτερωτή και, μέσω του μηχανισμού του μύλου, τις βαριές μυλόπετρες που άλεθαν τα δημητριακά.

Η μεγάλη ακμή των νερόμυλων άρχισε σταδιακά να φθίνει κατά τον 20ό αιώνα. Η υπερεκμετάλλευση των υδάτινων πόρων και η μείωση των βροχοπτώσεων περιόρισαν τις διαθέσιμες ποσότητες νερού. Ιδιαίτερα σοβαρές συνέπειες είχε η μεγάλη ξηρασία του 1932–1933, η οποία επηρέασε τη γεωργική παραγωγή και στέρησε από τους νερόμυλους σημαντικό μέρος της κινητήριας δύναμής τους.

Καθοριστική υπήρξε και η εκτροπή των νερών της πηγής το 1956, για σκοπούς άρδευσης και ύδρευσης 13 χωριών της Μεσαορίας. Μαζί με τις γεωτρήσεις, η εξέλιξη αυτή οδήγησε σταδιακά στην εξάντληση της κύριας πηγής. Την ίδια εποχή εμφανίστηκαν οι σύγχρονοι κυλινδρόμυλοι, οι οποίοι εκτόπισαν οριστικά την παραδοσιακή υδροκίνηση. Ορισμένοι παλιοί μύλοι προσαρμόστηκαν στις νέες συνθήκες και μετατράπηκαν σε πετρελαιοκίνητους, ενώ άλλοι εγκαταλείφθηκαν.

Ο Νερόμυλος του Καραμεμμέτη, όπως και οι υπόλοιποι παλιοί νερόμυλοι της Κυθρέας που σώζονται μέχρι σήμερα, αποτελεί σημαντικό μνημείο της αγροτικής και βιομηχανικής ιστορίας της Κύπρου. Τα ερείπια αυτών των κατασκευών μάς θυμίζουν μια εποχή κατά την οποία το νερό του Κεφαλόβρυσου αποτελούσε την κινητήρια δύναμη μιας ολόκληρης τοπικής οικονομίας.

Οι νερόμυλοι δεν ήταν απλώς κτίρια όπου αλεθόταν το σιτάρι. Ήταν χώροι εργασίας και καθημερινής συναναστροφής, άμεσα συνδεδεμένοι με τους γεωργούς, τους μυλωνάδες και τη ζωή των κατοίκων της Μεσαορίας. Αποτελούν επομένως πολύτιμα μνημεία της παραδοσιακής τεχνολογίας και της πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου μας, τα οποία αξίζει να καταγραφούν, να μελετηθούν και να διασωθούν για τις επόμενες γενιές.

The Karamemmetis Watermill in Occupied Kythrea

Text by George Konstantinou

The Karamemmetis Watermill is located in occupied Kythrea, a town that for centuries was the most important centre of water-powered flour milling in Cyprus. The development of numerous watermills in the area was directly connected with the abundant waters of the famous Kephalovryso spring of Kythrea and with the natural gradient of the land, which made it possible to exploit the flow and force of the water.

Kythrea lies on the southern foothills of the Pentadaktylos mountain range, approximately 12 kilometres northeast of Nicosia, overlooking the fertile Mesaoria plain. Its geographical position, close to the great grain-producing region of Cyprus and to the capital, together with the plentiful waters of Kephalovryso, made it an ideal location for the development of a large number of flour mills.

The watermills of Kythrea have a very long history. References to their existence date back to the Frankish period, continuing through the Venetian period and becoming even more numerous after the Ottoman conquest of Cyprus in 1571. Remarkably, the first Ottoman population and taxation survey, carried out in 1572, recorded 33 watermills in Kythrea. This represented the largest concentration of water-powered flour mills anywhere in Cyprus.

These mills did not serve only the inhabitants of Kythrea. Wheat and other cereals were transported there from the Mesaoria plain and from other parts of the island to be ground into flour. In this way, Kythrea developed into the most important flour-milling centre in Cyprus before the introduction and widespread use of modern mechanised flour mills.

The economic importance of the watermills was considerable, and ownership of a mill could provide a substantial income. At various times, mills in Kythrea belonged to prominent officials and religious institutions. Among the well-known owners of watermills in the area was Hadjigeorgakis Kornesios, the famous Dragoman of Cyprus. The mills were also strategically important, since disruption of their operation could affect the supply of flour to Nicosia.

The Karamemmetis Watermill is one of the surviving reminders of this once flourishing pre-industrial activity. Like the other traditional watermills of Kythrea, it operated by harnessing the power of flowing water. Water was channelled towards the mill through specially constructed channels. Its force turned the waterwheel, which transferred the movement through the mill mechanism to the heavy millstones used to grind the grain.

The great period of the Kythrea watermills gradually came to an end during the twentieth century. Overexploitation of water resources and periods of reduced rainfall diminished the quantity of water available. The severe drought of 1932–1933 had particularly serious consequences, affecting agricultural production and depriving the watermills of much of the water that provided their power.

Another decisive development came in 1956, when the waters of the spring were diverted for irrigation and for supplying water to 13 villages of the Mesaoria plain. Together with extensive drilling and the exploitation of underground water resources, this gradually contributed to the exhaustion of the main spring. At the same time, modern roller mills appeared and progressively replaced traditional water-powered milling. Some of the old mills were adapted and converted to operate with diesel engines, while others were abandoned.

The Karamemmetis Watermill, together with the remains of other old watermills that survive in Kythrea, represents an important monument to the agricultural and early industrial history of Cyprus. Their ruins remind us of a period when the waters of Kephalovryso provided the power for an entire local economy.

These watermills were not simply buildings where grain was ground into flour. They were places of work and everyday social interaction, closely associated with farmers, millers and the rural communities of the Mesaoria plain. They therefore constitute valuable examples of traditional technology and an important part of the cultural heritage of Cyprus that deserves to be recorded, studied and preserved for future generations.