See also
All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο
Το χωριό Ποταμιά - Potamia village - Cyprus
Below
in English
Κείμενο του Γιώργου Κωνσταντίνου
Στο χωριό Ποταμιά της επαρχίας Λευκωσίας, στις όχθες του ποταμού Γιαλιά ή Γαυλιά, βρίσκεται ένας εξαιρετικά σημαντικός παλιός νερόμυλος, ο οποίος θεωρείται ο αρχαιότερος νερόμυλος της Κύπρου. Παρά τη φθορά που έχει υποστεί με το πέρασμα των αιώνων, τμήματα της πέτρινης κατασκευής του σώζονται μέχρι σήμερα και αποτελούν ένα πολύτιμο κατάλοιπο της ιστορίας της υδροκίνησης στον τόπο μας.
Η ιδιαίτερη σημασία του νερόμυλου της Ποταμιάς δεν περιορίζεται μόνο στην παλαιότητά του. Παρουσιάζει έναν σπάνιο και διαφορετικό τρόπο λειτουργίας, ο οποίος συναντάται συνολικά σε τέσσερις γνωστούς παλιούς νερόμυλους στην Κύπρο: στον συγκεκριμένο μύλο της Ποταμιάς και σε άλλους τρεις στην Κυθρέα.
Το κοινό χαρακτηριστικό αυτών των τεσσάρων νερόμυλων είναι ότι δεν διαθέτουν τον χαρακτηριστικό ψηλό και κάθετο υδατόπυργο που συναντούμε στους περισσότερους παραδοσιακούς νερόμυλους της Κύπρου. Αντί γι' αυτό, το νεραύλακο ακολουθεί σταδιακά καθοδική κλίση και το νερό διοχετεύεται μέσω ενός λούρουππα, ο οποίος στενεύει προς το τέλος.
Η στένωση αυτή είχε συγκεκριμένο και ιδιαίτερα σημαντικό σκοπό. Καθώς το νερό προχωρούσε προς το στενότερο τμήμα, αποκτούσε μεγαλύτερη ταχύτητα και δημιουργούσε την απαραίτητη ωστική δύναμη ώστε να περιστρέψει τη φτερωτή του νερόμυλου. Με αυτόν τον τρόπο μπορούσε να λειτουργήσει ο μηχανισμός του μύλου χωρίς να απαιτείται η μεγάλη κατακόρυφη πτώση νερού που δημιουργούσε ο ψηλός υδατόπυργος στους μεταγενέστερους κυπριακούς νερόμυλους.
Πρόκειται για μια απλή αλλά ιδιαίτερα έξυπνη εφαρμογή της δύναμης του νερού. Οι άνθρωποι της εποχής αξιοποιούσαν τη φυσική κλίση του εδάφους και κατασκεύαζαν το νεραύλακο με τέτοιο τρόπο ώστε να αυξάνεται η δύναμη του νερού πριν αυτό φτάσει στη φτερωτή. Η περιστροφή της φτερωτής μεταφερόταν μέσω του μηχανισμού στις μυλόπετρες, οι οποίες άλεθαν κυρίως σιτάρι και κριθάρι.
Το γεγονός ότι αυτός ο ιδιαίτερος τύπος κατασκευής συναντάται στον μύλο της Ποταμιάς και σε μόλις τρεις ακόμη γνωστούς νερόμυλους στην Κυθρέα προσδίδει στο μνημείο ακόμη μεγαλύτερη ιστορική και τεχνολογική αξία. Αποτελεί σημαντικό δείγμα μιας παλαιότερης μορφής υδροκίνησης και μας βοηθά να κατανοήσουμε την εξέλιξη της τεχνολογίας των νερόμυλων στην Κύπρο.
Καθοριστικό ρόλο στη λειτουργία του μύλου είχε φυσικά ο ποταμός Γιαλιάς ή Γαυλιάς, στις όχθες του οποίου κατασκευάστηκε. Ο Γιαλιάς είναι ένας από τους μεγαλύτερους σε μήκος ποταμούς της Κύπρου και για αιώνες τα νερά του χρησιμοποιούνταν από τις κοινότητες κατά μήκος της διαδρομής του για την άρδευση των καλλιεργειών και άλλες καθημερινές ανάγκες.
Η επιλογή της θέσης ενός νερόμυλου δεν ήταν ποτέ τυχαία. Έπρεπε να υπάρχει διαθέσιμο νερό αλλά και η κατάλληλη μορφολογία του εδάφους, ώστε να δημιουργείται η απαιτούμενη κλίση και δύναμη για τη λειτουργία της φτερωτής. Στην περίπτωση της Ποταμιάς, οι κατασκευαστές του μύλου εκμεταλλεύτηκαν ακριβώς αυτά τα φυσικά χαρακτηριστικά της κοιλάδας του Γιαλιά.
Οι νερόμυλοι αποτελούσαν για πολλούς αιώνες βασικό στοιχείο της αγροτικής οικονομίας της Κύπρου. Οι γεωργοί μετέφεραν στους μύλους τα δημητριακά που παρήγαγαν στα χωράφια τους και επέστρεφαν στα σπίτια τους με το αλεύρι που ήταν απαραίτητο για την παρασκευή του ψωμιού. Ο μυλωνάς κατείχε σημαντική θέση στην κοινωνία και ο μύλος αποτελούσε παράλληλα σημείο συνάντησης των κατοίκων της περιοχής.
Με την εμφάνιση των μηχανοκίνητων αλευρόμυλων και τη σταδιακή αλλαγή των μεθόδων παραγωγής κατά τον 20ό αιώνα, οι παραδοσιακοί νερόμυλοι έχασαν τη χρησιμότητά τους. Πολλοί εγκαταλείφθηκαν, οι ξύλινοι μηχανισμοί και οι φτερωτές τους χάθηκαν και οι πέτρινες κατασκευές τους άρχισαν να καταρρέουν.
Σήμερα από τον παλιό νερόμυλο της Ποταμιάς σώζονται τμήματα της πετρόκτιστης κατασκευής του, με την εντυπωσιακή καμάρα να αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικότερα στοιχεία που παραμένουν ορατά. Παρά την εγκατάλειψη και τη φθορά του χρόνου, το μνημείο εξακολουθεί να μας δίνει πολύτιμες πληροφορίες για τον τρόπο κατασκευής και λειτουργίας των πρώτων νερόμυλων του τόπου μας.
Η ιδιαίτερη τεχνολογία του, η απουσία του ψηλού κατακόρυφου υδατόπυργου και η χρήση του επικλινούς νεραύλακου και του λούρουππα καθιστούν τον νερόμυλο της Ποταμιάς ένα ξεχωριστό μνημείο της προβιομηχανικής τεχνολογίας της Κύπρου.
Ένα τόσο σημαντικό κατάλοιπο της ιστορίας μας αξίζει να μελετηθεί, να καταγραφεί λεπτομερώς και να προστατευθεί από την περαιτέρω καταστροφή. Δεν πρόκειται απλώς για μερικούς παλιούς πέτρινους τοίχους στις όχθες ενός ποταμού, αλλά για ένα μνημείο που διατηρεί στοιχεία της τεχνογνωσίας των ανθρώπων που έζησαν στην Κύπρο πριν από πολλούς αιώνες και έμαθαν να χρησιμοποιούν τη δύναμη του νερού για να εξυπηρετούν τις ανάγκες τους.
Πηγή για τις πληροφορίες σχετικά με την παλαιότητα και τον ιδιαίτερο τύπο λειτουργίας του νερόμυλου: Yiannis Kypri.
The Watermill at Potamia on the Banks of the Yialias River – The Oldest Watermill in Cyprus
Text by George Konstantinou
In the village of Potamia, in the Nicosia District, on the banks of the Yialias or Gavlias River, stands a particularly important old watermill, considered to be the oldest watermill in Cyprus. Despite the deterioration it has suffered over the centuries, parts of its stone-built structure survive to this day, constituting a valuable remnant of the history of water-powered milling on our island.
The importance of the Potamia watermill is not limited to its age. It also displays a rare and distinctive operating system, known from only four old watermills in Cyprus: this particular mill at Potamia and three others at Kythrea.
The common characteristic of these four watermills is that they do not have the tall vertical water tower typically found in most traditional Cypriot watermills. Instead, the water channel follows a downward gradient, directing the water through a lourouppas, a conduit that gradually narrows towards its lower end.
This narrowing served a very important purpose. As the water travelled towards the narrower section, its velocity increased, creating sufficient thrust to turn the watermill's wheel. In this way, the mechanism could operate without requiring the high vertical drop of water provided by the tall water towers found in later Cypriot watermills.
This represents a simple but particularly ingenious use of water power. The builders took advantage of the natural slope of the terrain and constructed the water channel in such a way that the force of the water increased before reaching the wheel. The rotation of the wheel was then transmitted through the mill's mechanism to the millstones, which were used mainly to grind wheat and barley.
The fact that this distinctive type of construction is found at the Potamia watermill and at only three other known watermills in Kythrea gives the monument even greater historical and technological importance. It represents an important example of an earlier form of water-powered technology and helps us understand the development of watermills in Cyprus through the centuries.
The Yialias or Gavlias River, on whose banks the mill was constructed, naturally played a fundamental role in its operation. The Yialias is one of the longest rivers in Cyprus, and for centuries its waters were used by communities along its course for irrigation and other everyday needs.
The location of a watermill was never chosen at random. There had to be a sufficient supply of water, together with suitable terrain that could provide the gradient and force necessary to operate the wheel. At Potamia, the builders of the mill made effective use of precisely these natural characteristics of the Yialias valley.
For many centuries, watermills were an essential part of the agricultural economy of Cyprus. Farmers brought the grain harvested from their fields to the mills and returned home with the flour needed to make bread and other basic foods. The miller held an important position within rural society, while the mill itself also served as a meeting place for people from the surrounding countryside.
With the introduction of mechanised flour mills and the gradual transformation of agricultural production during the twentieth century, traditional watermills lost their economic importance. Many were abandoned, their wooden mechanisms and wheels disappeared, and their stone-built structures gradually began to deteriorate.
Today, parts of the old watermill at Potamia still survive, with its impressive stone arch forming one of its most distinctive visible features. Despite abandonment and the effects of time, the surviving remains continue to provide valuable evidence of the construction and operation of some of the earliest watermills on our island.
Its unusual technology, particularly the absence of a tall vertical water tower and the use instead of a sloping water channel and narrowing lourouppas, makes the Potamia watermill an exceptional monument of the pre-industrial technological heritage of Cyprus.
Such an important remnant of our history deserves to be carefully studied, documented and protected from further deterioration. These are not simply old stone walls standing beside a river. They are the remains of a monument preserving the knowledge and ingenuity of people who lived in Cyprus centuries ago and learned how to harness the natural power of flowing water to meet their everyday needs.
Source for the information concerning the antiquity and distinctive operating system of the watermill: Yiannis Kypri.
No comments:
Post a Comment