Νερόμυλος Αγίου Σωζόμενου στις όχθες του ποταμού Άλυκου - Agios Sozomenos Watermill on the Banks of the Alikos River - Cyprus

See also 

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Tο ερημωμένο χωριό Άγιος Σωζόμενος- Agios Sozomenos village 

Ένας από τους 650 νερόμυλους που υπάρχουν στην Κύπρο είναι αυτός του Αγίου Σωζόμενου που βρίσκεται στον ποταμό Άλυκο

Photos 26/8/2023 

by George Konstantinou

Below in English

Κείμενο του Γιώργου Κωνσταντίνου

Στην περιοχή του ερημωμένου χωριού Άγιος Σωζόμενος, στην επαρχία Λευκωσίας, σώζονται τα ερείπια ενός παλιού πετρόκτιστου νερόμυλου, ενός ακόμη σημαντικού μνημείου της παραδοσιακής αγροτικής και προβιομηχανικής ιστορίας της Κύπρου.

Ο νερόμυλος βρίσκεται νότια του χωριού, σε τοποθεσία που καταγράφεται με το τοπωνύμιο Παλιόμυλος. Από το παλιό συγκρότημα διατηρείται ο υδατόπυργος, καθώς και ερείπια του χώρου όπου βρισκόταν ο μηχανισμός άλεσης. Η ερευνητική βάση για τους κυπριακούς μύλους της Αρχαιολογικής Ερευνητικής Μονάδας του Πανεπιστημίου Κύπρου καταγράφει τον συγκεκριμένο νερόμυλο στον Άγιο Σωζόμενο.

Στην αρχική μου ανάρτηση για τον συγκεκριμένο μύλο είχα αναφέρει ότι πρόκειται για έναν από τους περίπου 650 νερόμυλους της Κύπρου και ότι βρίσκεται στον ποταμό Άλυκο. Η ανάρτηση και οι φωτογραφίες μου δημοσιεύθηκαν στις 26 Αυγούστου 2023.

Ο Άλυκος είναι ποταμός της επαρχίας Λευκωσίας και αποτελεί παραπόταμο του Γιαλιά. Πηγάζει από την περιοχή του δάσους Μαχαιρά, κοντά στις Καπέδες, ακολουθεί πορεία προς τη Μεσαορία και στην περιοχή του Αγίου Σωζόμενου συναντά τον Γιαλιά. Η παρουσία αυτών των δύο ποταμών διαμόρφωσε σε μεγάλο βαθμό το φυσικό τοπίο της περιοχής και επέτρεψε στους ανθρώπους παλαιότερων εποχών να αξιοποιήσουν το νερό τόσο για τη γεωργία όσο και για τη λειτουργία νερόμυλων.

Οι παραδοσιακοί νερόμυλοι αποτελούσαν για αιώνες απαραίτητο κομμάτι της ζωής των αγροτικών κοινοτήτων της Κύπρου. Το νερό διοχετευόταν μέσω νεραύλακου προς τον μύλο και, εκμεταλλευόμενο την υψομετρική διαφορά, αποκτούσε την απαραίτητη δύναμη για να κινήσει τη φτερωτή. Η κίνηση μεταφερόταν στις μυλόπετρες, όπου αλέθονταν κυρίως σιτάρι και κριθάρι για την παραγωγή αλευριού.

Ο νερόμυλος του Αγίου Σωζόμενου αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον λόγω της θέσης του. Ο εγκαταλελειμμένος σήμερα Άγιος Σωζόμενος βρίσκεται σε μια περιοχή όπου συναντώνται οι κοιλάδες του Άλυκου και του Γιαλιά και όπου η ανθρώπινη παρουσία έχει αφήσει κατάλοιπα διαφορετικών ιστορικών περιόδων.

Ιδιαίτερη είναι και η φυσική αξία της περιοχής. Ο «Άλυκος Ποταμός – Άγιος Σωζόμενος» αποτελεί περιοχή του δικτύου Natura 2000, ενώ ο Άλυκος και ο Αλμυρός προστατεύονται επίσης ως δημόσιοι ποταμοί. Έτσι, γύρω από τα ιστορικά κατάλοιπα του χωριού και του νερόμυλου διατηρείται ένα τοπίο με σημαντική οικολογική αξία.

Με την εμφάνιση των μηχανοκίνητων αλευρόμυλων, οι παραδοσιακοί νερόμυλοι σταδιακά εγκαταλείφθηκαν. Οι ξύλινοι μηχανισμοί χάθηκαν, οι στέγες και τα κτίρια κατέρρευσαν και σε πολλές περιπτώσεις απέμειναν μόνο οι ισχυρότερες πέτρινες κατασκευές και οι υδατόπυργοι.

Αυτά όμως τα ερείπια έχουν μεγάλη ιστορική αξία. Μέσα από αυτά μπορούμε να αντιληφθούμε πώς οι άνθρωποι της Κύπρου αξιοποιούσαν τη φυσική δύναμη του νερού πολύ πριν από την εμφάνιση του ηλεκτρισμού και των σύγχρονων μηχανών.

Ο νερόμυλος του Αγίου Σωζόμενου αποτελεί μέρος αυτής της πολύτιμης κληρονομιάς. Μαζί με το ερημωμένο χωριό, τις παλιές εκκλησίες, τα αρχαιολογικά κατάλοιπα και το ιδιαίτερο φυσικό περιβάλλον των ποταμών Άλυκου και Γιαλιά, συνθέτει ένα τοπίο όπου η φύση και η ιστορία της Κύπρου παραμένουν στενά συνδεδεμένες.

Η καταγραφή, φωτογράφιση και προστασία τέτοιων μνημείων είναι σημαντική, γιατί κάθε παλιός νερόμυλος που χάνεται παίρνει μαζί του ένα μικρό αλλά αναντικατάστατο κομμάτι της ιστορίας και της παραδοσιακής τεχνογνωσίας του τόπου μας.

Agios Sozomenos Watermill on the Banks of the Alikos River

Text by George Konstantinou

In the area of the abandoned village of Agios Sozomenos, in the Nicosia District, stand the ruins of an old stone-built watermill, another important monument of the traditional agricultural and pre-industrial history of Cyprus.

The watermill is located south of the village, at a locality known as Paliomylos, meaning “Old Mill”. Parts of the old structure still survive, including the water tower and remains of the building that once housed the milling mechanism.

The mill was constructed on the banks of the Alikos River, in an area where the presence of flowing water made it possible for people in earlier times to harness its natural power for grinding grain. The Alikos is a tributary of the Yialias River and flows through an area that has been closely associated with agriculture and human settlement for centuries.

Traditional watermills were an essential part of rural life in Cyprus. Before the introduction of mechanised flour mills and electricity, water provided one of the most important sources of energy available to agricultural communities. Farmers brought their wheat and barley to these mills to be ground into flour, which was essential for making bread and other basic foods.

The operation of a traditional Cypriot watermill was based on a simple but highly effective system. Water from the river was diverted into a specially constructed channel and directed towards the mill. By exploiting the difference in elevation, the water acquired sufficient force to turn the mill wheel. This rotational movement was then transferred through the mechanism to the heavy millstones that ground the grain.

The location of the Agios Sozomenos watermill was therefore not accidental. The nearby river provided the necessary water supply, while the natural terrain allowed the millers to exploit gravity and water pressure to operate the machinery.

The Alikos River is an important feature of the landscape of the wider Agios Sozomenos area. It originates in the region of the Machairas Forest, near Kapedes, and flows towards the Mesaoria plain. In the vicinity of Agios Sozomenos, its waters are associated with the wider river system of the Yialias.

The surrounding area is also of considerable ecological importance. Alikos Potamos – Agios Sozomenos forms part of the Natura 2000 network, reflecting the value of its natural habitats and biodiversity. The combination of riverine habitats, open countryside and the historical remains of human activity creates a landscape of both natural and cultural significance.

Agios Sozomenos itself is one of the most distinctive abandoned villages in Cyprus. Its ruins, old churches and other historic remains stand within a landscape shaped by centuries of human activity. The presence of the old watermill provides additional evidence of the agricultural economy that once supported the inhabitants of the village and the surrounding countryside.

Watermills were much more than simple machines for grinding grain. They were important elements of the local economy and places where farmers from the surrounding area regularly gathered. The miller played an essential role in village life, while the continuous movement of grain between the fields, the mill and the homes of local families formed part of the everyday rhythm of rural Cyprus.

With the introduction of modern mechanised flour mills during the twentieth century, traditional watermills gradually became obsolete. Many were abandoned, their wooden machinery disappeared, roofs collapsed and walls deteriorated. In numerous cases, only the strongest stone-built sections and water towers survived.

The ruins at Agios Sozomenos nevertheless remain valuable historical evidence. They allow us to understand how previous generations of Cypriots used the natural power of flowing water long before electricity and modern machinery became widely available.

The old watermill should also be considered as part of the wider historic landscape of Agios Sozomenos. Together with the abandoned settlement, its churches, archaeological remains and the natural environment of the Alikos and Yialias rivers, it forms part of a landscape where the natural and cultural history of Cyprus are closely interconnected.

Recording, photographing and preserving such monuments is extremely important. Every traditional watermill that disappears takes with it a small but irreplaceable part of the island's rural history and technological heritage. These old structures are reminders of the ingenuity of earlier generations and of a time when the force of flowing water was one of the most valuable sources of energy available to the people of Cyprus.