See also
Το Φράγμα Κούρη και η βυθισμένη εκκλησία Άγιος Νικόλαoς - The Kouri Dam and the sunken church Saint Nicholas - Cyprus
Below in EnglishPhotos by George Konstantinou 23/10/2026
Κείμενο Γιώργος Κωνσταντίνου.
Ένα χωριό ανάμεσα στην αρχαιολογία και τη σύγχρονη ιστορία του νερού
Η Άλασσα βρίσκεται στην επαρχία Λεμεσού, στις νότιες υπώρειες του Τροόδους, κοντά στον κύριο δρόμο Λεμεσού–Πλατρών. Είναι ένας τόπος όπου συνυπάρχουν η ιστορία ενός σημαντικού προϊστορικού κέντρου, η μνήμη ενός αγροτικού χωριού και η δημιουργία του μεγαλύτερου ταμιευτήρα της Κύπρου.
Η σημερινή κοινότητα οικοδομήθηκε βορειότερα και ψηλότερα από τον παλιό οικισμό, επειδή η προηγούμενη θέση της περιλαμβανόταν στην περιοχή κατάκλυσης του φράγματος Κούρη. Η μετακίνηση διατήρησε τη συνέχεια της κοινότητας, αλλά άλλαξε οριστικά τη σχέση των κατοίκων με τα σπίτια, τη γη και το ποτάμιο τοπίο τους.
Γεωγραφία και φυσικό περιβάλλον
Η θέση της Άλασσας συνδέεται με τις κοιλάδες του Κούρη και του Λιμνάτη και με τη ζώνη μετάβασης από τη λοφώδη ενδοχώρα της Λεμεσού προς το Τρόοδος. Η νέα κοινότητα έχει θέα προς την τεχνητή λίμνη, ενώ η παλιά αναπτυσσόταν χαμηλότερα, κοντά στον ποταμό.
Το τοπίο περιλαμβάνει ασβεστολιθικά και μαργαϊκά πετρώματα του σχηματισμού Πάχνας, ποτάμιες προσχώσεις και πλαγιές διαμορφωμένες από τη διάβρωση. Η γεωμορφολογία εξηγεί τη συνύπαρξη ξηρικών καλλιεργειών στις πλαγιές και αρδευόμενων εκτάσεων στις παλιές κοιλάδες.
Η κατασκευή του ταμιευτήρα αντικατέστησε μεγάλο μέρος του ποτάμιου και αγροτικού τοπίου με μια εκτεταμένη υδάτινη επιφάνεια. Η ακτογραμμή μεταβάλλεται ανάλογα με τη βροχόπτωση, τις εισροές και την άντληση νερού.
Η ονομασία και η αρχαία Αλάσια
Το όνομα Άλασσα έχει συνδεθεί ερευνητικά με την Αλάσια — Alashiya, την ισχυρή χώρα ή πολιτική οντότητα που αναφέρεται σε κείμενα της Ύστερης Εποχής του Χαλκού. Η σύνδεση είναι ενδιαφέρουσα, αλλά η ομοιότητα των ονομάτων δεν αρκεί για ασφαλή ετυμολογία ή ταύτιση.
Πετρογραφικές και χημικές αναλύσεις επιστολών της Αλάσιας από την Αμάρνα και την Ουγκαρίτ υποδεικνύουν προέλευση του πηλού από τις παρυφές του Τροόδους. Η Άλασσα και η Καλαβασός–Άγιος Δημήτριος έχουν προταθεί ως πιθανές περιοχές προέλευσης. Δεν έχει αποδειχθεί ότι η Άλασσα ήταν η πρωτεύουσα της Αλάσιας, ούτε ότι το σύγχρονο τοπωνύμιο διατηρεί οπωσδήποτε το αρχαίο όνομα.
Η Άλασσα της Ύστερης Εποχής του Χαλκού
Η αρχαιολογική έρευνα ανέδειξε ένα σημαντικό κέντρο της Ύστερης Εποχής του Χαλκού. Η θέση του επέτρεπε επαφές με τις χαλκοφόρες περιοχές του Τροόδους και με την ακτή, προς την ευρύτερη περιοχή της Επισκοπής και του Κουρίου.
Οι ανασκαφές άρχισαν το 1984, στο πλαίσιο των ερευνών που συνδέθηκαν με την κατασκευή του φράγματος, και συνεχίστηκαν σε διαδοχικές περιόδους υπό τη διεύθυνση του αρχαιολόγου Σοφοκλή Χατζησάββα. Τα αποτελέσματα των ερευνών του 1984–2000 δημοσιεύθηκαν συγκεντρωτικά από το Τμήμα Αρχαιοτήτων το 2017.
Οι δύο βασικές θέσεις, Πάνω Μαντηλάρης και Παλιοταβέρνα, παρουσιάζουν συμπληρωματικές όψεις της αρχαίας εγκατάστασης.
Πάνω Μαντηλάρης: κατοίκηση, μεταλλουργία και ταφές
Στον Πάνω Μαντηλάρη εντοπίστηκαν οικιστικά κατάλοιπα, ταφές και στοιχεία μεταλλουργικής δραστηριότητας. Τα ευρήματα δείχνουν ότι η καθημερινή ζωή, η παραγωγή και οι τελετουργικές πρακτικές συνυπήρχαν στον οικισμό.
Οι σκωρίες και ο εξοπλισμός που σχετίζεται με την κατεργασία μετάλλων τεκμηριώνουν τη συμμετοχή της Άλασσας στην οικονομία του χαλκού. Η περιοχή είχε επίσης διεθνείς επαφές, όπως φανερώνουν εισαγόμενα αντικείμενα και υλικά.
Η θέση αυτή δεν πρέπει να συγχέεται με την Παλιοταβέρνα: αποτελεί διαφορετικό τμήμα του αρχαιολογικού συνόλου, με ιδιαίτερη σημασία για την κατανόηση της κατοίκησης και των παραγωγικών δραστηριοτήτων.
Παλιοταβέρνα: μνημειακά κτίρια και οργανωμένη οικονομία
Στην Παλιοταβέρνα αποκαλύφθηκαν τρία μεγάλα κτίρια με πελεκητούς λίθους, που ξεχωρίζουν από τη συνηθισμένη οικιστική αρχιτεκτονική. Το Κτίριο ΙΙ περιλάμβανε μεγάλους χώρους και αποθήκες με πίθους. Μεταγενέστερες διαρρυθμίσεις περιλάμβαναν κεντρική εστία και λουτρικές εγκαταστάσεις, με χαρακτηριστικά που έχουν συγκριθεί με αιγαιακά πρότυπα.
Στο Κτίριο ΙΙΙ βρέθηκε εγκατάσταση οινοποίησης. Τα κτίρια, οι αποθηκευτικοί χώροι και οι παραγωγικές εγκαταστάσεις υποδεικνύουν συγκέντρωση πόρων και οργανωμένη διαχείριση.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν τα σφραγιστικά αποτυπώματα στους πίθους, με παραστάσεις ανθρώπων, ζώων και σύνθετες σκηνές. Η αρχιτεκτονική και τα ευρήματα στηρίζουν την ερμηνεία της Άλασσας ως περιφερειακού κέντρου εξουσίας, παραγωγής και ανταλλαγών.
Ρωμαϊκά και υστερορωμαϊκά κατάλοιπα
Η αρχαιολογική ιστορία της περιοχής συνεχίζεται σε μεταγενέστερες περιόδους. Εντοπίστηκε έπαυλη υστερορωμαϊκών χρόνων, με λουτρικούς χώρους και ψηφιδωτά δάπεδα.
Ανάμεσα στα γνωστότερα ευρήματα συγκαταλέγεται ψηφιδωτό του 5ου αιώνα μ.Χ., με την Αφροδίτη στο λουτρό και τον Έρωτα να κρατά καθρέφτη, το οποίο βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Επαρχίας Λεμεσού.
Η παρουσία προϊστορικών και υστερορωμαϊκών εγκαταστάσεων αποδεικνύει επανειλημμένη αξιοποίηση της περιοχής σε διαφορετικές εποχές. Δεν συνεπάγεται από μόνη της αδιάκοπη κατοίκηση του ίδιου οικισμού επί χιλιετίες.
Μεσαιωνική παρουσία και το παλιό αγροτικό χωριό
Η Άλασσα μνημονεύεται σε χειρόγραφο της Βενετοκρατίας. Στην περιοχή καταγράφεται επίσης θολωτό μεσαιωνικό κτίριο, στοιχείο της μεταγενέστερης ιστορίας της.
Ο νεότερος οικισμός παρέμεινε μικρός για μεγάλο διάστημα και ενισχύθηκε ξανά κατά τον 20ό αιώνα. Τα σπίτια και οι καλλιέργειές του συνδέονταν στενά με την κοιλάδα. Το νερό, τα προσχωσιγενή εδάφη και οι δρόμοι διαμόρφωναν την καθημερινότητα και την τοπική οικονομία.
Η μετακίνηση για την κατασκευή του φράγματος
Η δημιουργία του φράγματος Κούρη προϋπέθετε την απομάκρυνση των κατοίκων από την περιοχή που θα καλυπτόταν από το νερό. Η προετοιμασία περιλάμβανε διοικητικό συντονισμό και εξέταση των προβλημάτων της μετεγκατάστασης ήδη πριν από την έναρξη της μεταφοράς.
Σύμφωνα με δημοσιευμένη μαρτυρία του τότε κοινοτάρχη, η μετακίνηση άρχισε το 1985 και ολοκληρώθηκε σταδιακά μέχρι το 1995. Η νέα Άλασσα οικοδομήθηκε σε ψηλότερη θέση, βορειότερα από τον παλιό οικισμό. Τα περισσότερα παλιά σπίτια κατεδαφίστηκαν, ενώ η εκκλησία παρέμεινε.
Η μεταφορά αφορούσε ολόκληρη τη ζωή της κοινότητας: κατοικία, πρόσβαση στα κτήματα, γειτονιές και κοινόχρηστους χώρους. Η αλλαγή στέγης δεν μπορούσε να μεταφέρει αυτούσιο το παλιό τοπίο και τις μνήμες που συνδέονταν με αυτό.
Το φράγμα Κούρη και η σημασία του
Το φράγμα Κούρη και η βυθισμένη εκκλησία του Αγίου Νικολάου αποτελούν πλέον τα πιο αναγνωρίσιμα στοιχεία της περιοχής. Ο ταμιευτήρας έχει μέγιστη χωρητικότητα 115 εκατομμυρίων κυβικών μέτρων και αποτελεί βασικό έργο του Νότιου Αγωγού.
Η κατασκευή άρχισε τον Σεπτέμβριο του 1984 και το κύριο έργο ολοκληρώθηκε τον Σεπτέμβριο του 1988. Η συγκράτηση νερού είχε επιτραπεί ήδη από τον Νοέμβριο του 1987, πριν από την ολοκλήρωση όλων των εργασιών.
Το έργο ενίσχυσε την ύδρευση και την άρδευση σε μεγάλη έκταση της νότιας Κύπρου. Για την Άλασσα, όμως, το δημόσιο όφελος συνοδεύτηκε από την απώλεια της παλιάς θέσης του χωριού. Η ιστορία του φράγματος περιλαμβάνει επομένως και την ιστορία των ανθρώπων που μετακινήθηκαν.
Η παλιά εκκλησία του Αγίου Νικολάου
Η εκκλησία του Αγίου Νικολάου παρέμεινε στην παλιά θέση της κοινότητας και έγινε το σημαντικότερο ορατό ίχνος της. Με την άνοδο της στάθμης καλύπτεται εν μέρει ή σε μεγάλο βαθμό, ενώ όταν το νερό υποχωρεί αποκαλύπτονται περισσότερα κατάλοιπα.
Η έκφραση «βυθισμένη εκκλησία» δεν σημαίνει ότι το κτίσμα βρίσκεται πάντοτε κάτω από το νερό. Η εικόνα του μεταβάλλεται μαζί με τη στάθμη. Το ερειπωμένο κτίριο υπέστη σοβαρές καταστροφές, οι οποίες συνδέονται σε τοπικές μαρτυρίες με την περίοδο υψηλής στάθμης του 2012.
Η εκκλησία λειτουργεί ως σημείο μνήμης για την παλιά Άλασσα. Η πλήρης αποκάλυψή της είναι επίσης ένδειξη χαμηλών αποθεμάτων στον ταμιευτήρα, πέρα από το φωτογραφικό ενδιαφέρον που προκαλεί.
Οι εκκλησίες της σημερινής κοινότητας
Στο κέντρο της νέας Άλασσας βρίσκεται ο νεότερος ναός του Αγίου Νικολάου, ο οποίος συνεχίζει την αφιέρωση της παλιάς ενορίας. Ανήκει στον τύπο της μονόκλιτης βασιλικής.
Η Ιερά Μητρόπολη Λεμεσού καταγράφει επίσης:
- Παρεκκλήσιο Αποστόλου Ανδρέα, μικρό προκατασκευασμένο ναό με τρούλο, στη θέση παλιότερου λυόμενου ναού που κατεδαφίστηκε το 2007.
- Παρεκκλήσιο Αγίων Λεωνίδα και Χριστίνας, μικρό προκατασκευασμένο ναό με τρούλο, με θυρανοίξια το 2011.
- Νεότερο παρεκκλήσιο Αγίου Νικολάου, βόρεια από τον παλιό ναό κοντά στον ταμιευτήρα, το οποίο τοποθετήθηκε το 2004.
Οι διαφορετικοί ναοί και τα παρεκκλήσια διατηρούν τη θρησκευτική συνέχεια της κοινότητας μετά τη μετακίνηση.
Καλλιέργειες και τοπική οικονομία
Η αγροτική ζωή συνδέθηκε με αμπέλια, αμυγδαλιές, ελιές, χαρουπιές και εσπεριδοειδή. Οι ξηρικές εκτάσεις και τα αρδευόμενα περιβόλια αντιπροσώπευαν διαφορετικές δυνατότητες του ίδιου τοπίου.
Η δημιουργία της λίμνης μεταμόρφωσε τη γεωγραφία αυτών των δραστηριοτήτων. Παράλληλα, η οδική σύνδεση με τη Λεμεσό επιτρέπει στους κατοίκους να εργάζονται και εκτός της κοινότητας. Η σύγχρονη Άλασσα συνδυάζει κατοικία, αγροτικές δραστηριότητες και υπηρεσίες.
Η προστασία των αρχαιοτήτων
Η κατασκευή του φράγματος υπήρξε αφορμή για σωστικές έρευνες που αποκάλυψαν σημαντικό μέρος του αρχαιολογικού παρελθόντος. Τα ευρήματα της Άλασσας μελετώνται μέσα από την αρχιτεκτονική, την κεραμική, τα μεταλλουργικά κατάλοιπα, τις ταφές και τα βιοαρχαιολογικά δεδομένα.
Στις 25 Ιουλίου 2025, μετά τις πυρκαγιές στην επαρχία Λεμεσού, το Τμήμα Αρχαιοτήτων ανακοίνωσε ότι, βάσει των τότε αυτοψιών, η Παλιοταβέρνα, ο Πάνω Μαντηλάρης και το θολωτό μεσαιωνικό κτίριο της Άλασσας δεν είχαν υποστεί ζημιές.
Η προστασία τους απαιτεί σεβασμό στην περίφραξη και στις υποδείξεις των αρμόδιων υπηρεσιών. Τα κατάλοιπα δεν αποτελούν χώρους συλλογής κεραμικής ή μετακίνησης λίθων.
Επίσκεψη και σημεία ενδιαφέροντος
Η περιοχή επιτρέπει τη γνωριμία με τη νέα κοινότητα, τη θέα του ταμιευτήρα, τη μνήμη του παλιού χωριού και τους αρχαιολογικούς χώρους. Η δυνατότητα προσέγγισης κάθε μνημείου εξαρτάται από τις ρυθμίσεις πρόσβασης και, κοντά στη λίμνη, από τη στάθμη του νερού.
Τα ερείπια της παλιάς εκκλησίας παρατηρούνται από ασφαλή σημεία. Το εκτεθειμένο έδαφος του ταμιευτήρα μπορεί να είναι λασπώδες ή ασταθές, ενώ τα παλιά δομικά στοιχεία δεν προσφέρονται για αναρρίχηση.
| Σημείο | Συντεταγμένες | Χάρτης |
|---|---|---|
| Νέα Άλασσα — χαρτογραφημένο σημείο οικισμού | 34.76353, 32.92742 | Google Maps |
| Νεότερος ναός Αγίου Νικολάου | 34.765366, 32.927098 | Google Maps |
| Ερείπια παλιάς εκκλησίας Αγίου Νικολάου | 34.75675, 32.92111 | Google Maps |
Ταξινόμηση και στοιχεία της κοινότητας
- Ονομασία: Άλασσα — Alassa.
- Κατηγορία: Χωριό και κοινότητα.
- Επαρχία: Λεμεσού.
- Χώρα: Κυπριακή Δημοκρατία.
- Γεωγραφική περιοχή: Νότιες υπώρειες Τροόδους, περιοχή φράγματος Κούρη.
- Κύρια ιστορικά στοιχεία: Προϊστορικός οικισμός, υστερορωμαϊκή έπαυλη, μεσαιωνικά κατάλοιπα, παλιό και νέο χωριό.
- Βασικές αρχαιολογικές θέσεις: Πάνω Μαντηλάρης και Παλιοταβέρνα.
- Μετεγκατάσταση: Από το 1985, με σταδιακή ολοκλήρωση μέχρι το 1995.
- Αιτία μετακίνησης: Κατασκευή του φράγματος Κούρη.
- Κύρια εκκλησία: Άγιος Νικόλαος.
Ιστορικά πληθυσμιακά στοιχεία
| Απογραφή | Κάτοικοι |
|---|---|
| 1881 | 23 |
| 1891 | 76 |
| 1901 | 12 |
| 1911 | 18 |
| 1921 | 51 |
| 1931 | 41 |
| 1946 | 122 |
| 1960 | 141 |
| 1973 | 149 |
| 1976 | 142 |
| 1982 | 139 |
| 1992 | 182 |
| 2001 | 201 |
| 2011 | 282 |
| 2021 | 285 |
Πηγές
- Σοφοκλής Χατζησάββας, Τμήμα Αρχαιοτήτων — Alassa: Excavations at the Late Bronze Age Sites of Pano Mantilaris and Paliotaverna 1984–2000· παρουσίαση της έκδοσης στο Harvard. The Shelby White and Leon Levy
- Σοφοκλής Χατζησάββας — Who Were the Residents of the Ashlar Buildings in Cyprus?. mom.fr
- Goren κ.ά., 2003 — The Location of Alashiya. American Journal of Archaeology
- Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια — Άλασσα: ιστορία, γεωλογία και απογραφές. polignosi.com
- Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων — Ετήσια έκθεση 1987 και ετήσια έκθεση 1989. moa.gov.cy
- Δήμητρα Ζαννέτου, 2018 — Πολιτικές διαχείρισης του νερού στην Κύπρο και κοινωνικές συνέπειες. repo.lib.duth.gr
- SigmaLive — Μαρτυρία για τη μετακίνηση της κοινότητας και την παλιά εκκλησία. Sigmalive
- Ιερά Μητρόπολη Λεμεσού — Ναοί και παρεκκλήσια Άλασσας. Αψίδα, ΤΕΠΑΚ — Νεότερος Άγιος Νικόλαος και θέση. Ιερά Μητρόπολη Λεμεσού
- Carole Raddato — Φωτογραφική τεκμηρίωση του ψηφιδωτού Αφροδίτης και Έρωτα στο Μουσείο Λεμεσού. worldhistory.org
- Τμήμα Αρχαιοτήτων — Ανακοίνωση της 25ης Ιουλίου 2025. Gov.cy
- Cyprus Alive — Άλασσα, καλλιέργειες και νεότερος οικισμός. cyprusalive.com
- Χαρτογραφική τεκμηρίωση: Νέα Άλασσα και παλιά εκκλησία Αγίου Νικολάου. Map & Info
Alassa Village, Limassol District – The old and new community, Kouris Dam and the archaeological sites – Cyprus
Text by George Konstantinou.
A village between archaeology and the modern history of water
Alassa lies in Limassol District, in the southern foothills of Troodos, close to the main Limassol–Platres road. It brings together the history of an important prehistoric centre, the memory of a farming village and the creation of Cyprus’s largest reservoir.
The present community was built farther north and higher than the old settlement because its former location lay within the area to be flooded by Kouris Dam. Relocation preserved the community’s continuity but permanently changed the residents’ relationship with their homes, land and river landscape.
Geography and natural environment
Alassa’s position is associated with the Kouris and Limnatis valleys and the transition from Limassol’s hilly interior towards Troodos. The new community overlooks the reservoir, while the old village developed lower down, close to the river.
The landscape includes limestone and marl of the Pakhna Formation, river deposits and slopes shaped by erosion. Its geomorphology explains the combination of dryland cultivation on slopes and irrigated land in the former valleys.
Reservoir construction replaced much of the river and agricultural landscape with an extensive body of water. Its shoreline changes according to rainfall, inflows and water abstraction.
The name and ancient Alashiya
Researchers have associated the name Alassa with Alashiya, the powerful country or political entity mentioned in Late Bronze Age texts. The connection is intriguing, but similarity between the names does not establish a secure etymology or identification.
Petrographic and chemical analyses of Alashiyan letters from Amarna and Ugarit indicate that their clay originated around the margins of Troodos. Alassa and Kalavasos–Agios Dimitrios have been proposed as possible source areas. Alassa has not been proven to be Alashiya’s capital, nor has the modern place-name been shown conclusively to preserve the ancient name.
Late Bronze Age Alassa
Archaeological investigation revealed an important Late Bronze Age centre. Its position enabled contacts with the copper-producing areas of Troodos and the coast, towards the wider Episkopi and Kourion area.
Excavation began in 1984, as part of investigations associated with dam construction, and continued through successive campaigns directed by archaeologist Sophocles Hadjisavvas. The Department of Antiquities published the combined results of the 1984–2000 investigations in 2017.
The two principal localities, Pano Mantilaris and Paliotaverna, reveal complementary aspects of the ancient settlement.
Pano Mantilaris: settlement, metallurgy and burials
Pano Mantilaris produced settlement remains, burials and evidence of metalworking. The finds show everyday life, production and ritual practices coexisting within the settlement.
Slag and equipment associated with metalworking demonstrate Alassa’s participation in the copper economy. Imported objects and materials also reveal international connections.
This locality should not be confused with Paliotaverna: it is a distinct part of the archaeological complex, particularly important for understanding habitation and productive activities.
Paliotaverna: monumental buildings and an organised economy
At Paliotaverna, excavators uncovered three large ashlar buildings, clearly distinguished from ordinary settlement architecture. Building II contained substantial rooms and storerooms with large storage jars. Later alterations included a central hearth and bathing facilities, with features compared to Aegean prototypes.
Building III contained a winemaking installation. The buildings, storage spaces and production facilities indicate the concentration of resources and organised management.
Particularly noteworthy are the seal impressions on the storage jars, depicting people, animals and complex scenes. The architecture and finds support interpreting Alassa as a regional centre of authority, production and exchange.
Roman and Late Roman remains
The area’s archaeological history continued in later periods. A Late Roman villa was discovered, with bathing facilities and mosaic floors.
Among its best-known finds is a fifth-century AD mosaic depicting Aphrodite bathing and Eros holding a mirror, now in Limassol District Archaeological Museum.
The presence of prehistoric and Late Roman establishments demonstrates repeated use of the area at different times. It does not, by itself, establish uninterrupted occupation of the same settlement over millennia.
Medieval presence and the old farming village
Alassa is mentioned in a manuscript from the Venetian period. A vaulted medieval building is also recorded in the area, representing part of its later history.
The more recent settlement remained small for a long period and expanded again during the twentieth century. Houses and cultivation were closely connected with the valley. Water, alluvial soils and roads shaped everyday life and the local economy.
Relocation for dam construction
Creating Kouris Dam required residents to leave the area that would be inundated. Preparations included administrative coordination and examination of resettlement problems before relocation began.
According to a published account by the community leader at the time, relocation began in 1985 and was progressively completed by 1995. New Alassa was built higher up, north of the former settlement. Most old houses were demolished, while the church remained.
The move affected the community’s entire way of life: housing, access to farmland, neighbourhoods and communal spaces. Changing homes could not reproduce the old landscape and the memories associated with it.
Kouris Dam and its importance
Kouris Dam and the sunken church of Saint Nicholas have become the area’s most recognisable landmarks. The reservoir has a maximum capacity of 115 million cubic metres and is a principal component of the Southern Conveyor Project.
Construction began in September 1984, and the main works were completed in September 1988. Impoundment had already been authorised in November 1987, before all construction work was finished.
The project strengthened domestic water supply and irrigation across a large part of southern Cyprus. For Alassa, however, the public benefit came with the loss of the village’s former location. The dam’s history therefore includes the history of the people who were relocated.
The old church of Saint Nicholas
Saint Nicholas’s church remained at the community’s old location and became its most important visible remnant. Rising water partially or largely covers it; falling levels expose more of the surviving structure.
The expression “sunken church” does not mean that the building is always underwater. Its appearance changes with the reservoir level. The ruined building suffered serious damage, associated in local accounts with the period of high water in 2012.
The church serves as a place of memory for old Alassa. Its complete exposure also signals low reservoir reserves, beyond the photographic interest it attracts.
Churches of the present community
The newer church of Saint Nicholas stands in the centre of new Alassa, continuing the dedication of the old parish. It is a single-aisled basilica.
The Holy Metropolis of Limassol also records:
- The chapel of Apostle Andrew, a small prefabricated domed church occupying the site of an earlier temporary church demolished in 2007.
- The chapel of Saints Leonidas and Christina, a small prefabricated domed church whose opening ceremony took place in 2011.
- A newer chapel of Saint Nicholas, north of the old church near the reservoir, installed in 2004.
The different churches and chapels maintain the community’s religious continuity following relocation.
Cultivation and the local economy
Agricultural life was associated with vines, almond trees, olives, carobs and citrus. Dryland fields and irrigated orchards represented different opportunities within the same landscape.
Reservoir creation transformed the geography of these activities. Road connections with Limassol also allow residents to work outside the community. Modern Alassa combines residential life, agriculture and services.
Protecting the antiquities
Dam construction prompted rescue investigations that revealed a significant part of the area’s archaeological past. Alassa’s finds are studied through architecture, pottery, metallurgical remains, burials and bioarchaeological evidence.
On 25 July 2025, following the Limassol District wildfires, the Department of Antiquities announced that inspections conducted by that point showed no damage to Paliotaverna, Pano Mantilaris or Alassa’s vaulted medieval building.
Their protection requires respect for fences and instructions from the responsible authorities. Archaeological remains are not places for collecting pottery or moving stones.
Visiting and places of interest
The area offers opportunities to discover the new community, reservoir views, the memory of the old village and the archaeological sites. Access to individual monuments depends on the arrangements in force and, beside the lake, water levels.
The old church ruins should be viewed from safe locations. Exposed reservoir ground may be muddy or unstable, and the old structures should not be climbed.
| Location | Coordinates | Map |
|---|---|---|
| New Alassa — mapped settlement point | 34.76353, 32.92742 | Google Maps |
| Newer church of Saint Nicholas | 34.765366, 32.927098 | Google Maps |
| Old church of Saint Nicholas ruins | 34.75675, 32.92111 | Google Maps |
Classification and community details
- Name: Άλασσα — Alassa.
- Category: Village and community.
- District: Limassol.
- Country: Republic of Cyprus.
- Geographical area: Southern Troodos foothills, Kouris Dam area.
- Principal historical features: Prehistoric settlement, Late Roman villa, medieval remains, old and new village.
- Main archaeological localities: Pano Mantilaris and Paliotaverna.
- Relocation: From 1985, progressively completed by 1995.
- Reason for relocation: Construction of Kouris Dam.
- Principal church: Saint Nicholas.
Historical population figures
| Census | Residents |
|---|---|
| 1881 | 23 |
| 1891 | 76 |
| 1901 | 12 |
| 1911 | 18 |
| 1921 | 51 |
| 1931 | 41 |
| 1946 | 122 |
| 1960 | 141 |
| 1973 | 149 |
| 1976 | 142 |
| 1982 | 139 |
| 1992 | 182 |
| 2001 | 201 |
| 2011 | 282 |
| 2021 | 285 |
Sources
- Sophocles Hadjisavvas, Department of Antiquities — Alassa: Excavations at the Late Bronze Age Sites of Pano Mantilaris and Paliotaverna 1984–2000; publication presentation at Harvard. The Shelby White and Leon Levy
- Sophocles Hadjisavvas — Who Were the Residents of the Ashlar Buildings in Cyprus?. mom.fr
- Goren et al., 2003 — The Location of Alashiya. American Journal of Archaeology
- Great Cyprus Encyclopaedia — Alassa: history, geology and censuses. polignosi.com
- Water Development Department — Annual report 1987 and annual report 1989. moa.gov.cy
- Demetra Zannetou, 2018 — Water-management policies in Cyprus and their social contexts. repo.lib.duth.gr
- SigmaLive — Account of community relocation and the old church. Sigmalive
- Holy Metropolis of Limassol — Alassa’s churches and chapels. Apsida, Cyprus University of Technology — Newer Saint Nicholas church and location. Ιερά Μητρόπολη Λεμεσού
- Carole Raddato — Photographic documentation of the Aphrodite and Eros mosaic in Limassol Museum. worldhistory.org
- Department of Antiquities — Announcement of 25 July 2025. Gov.cy
- Cyprus Alive — Alassa, cultivation and the newer settlement. cyprusalive.com
- Mapping: New Alassa and old Saint Nicholas church.