Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou: Το Φράγμα Κούρη και η βυθισμένη εκκλησία Άγιος Νικόλαoς - The Kouri Dam and the sunken church Saint Nicholas

See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο.

Photos by George Konstantinou

Below in English

Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου

Το μεγαλύτερο φράγμα της Κύπρου

Το Φράγμα Κούρη, στην επαρχία Λεμεσού, διαθέτει τη μεγαλύτερη αποθηκευτική ικανότητα από όλα τα φράγματα της Κυπριακής Δημοκρατίας. Η τεχνητή λίμνη που σχηματίζει αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα έργα υδατικής υποδομής του νησιού.

Το φράγμα κατασκευάστηκε στην κοιλάδα του ποταμού Κούρη, κοντά στην Άλασσα, περίπου 15 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της πόλης της Λεμεσού. Βρίσκεται σε υψόμετρο περίπου 250 μέτρων και έχει μέγιστη χωρητικότητα 115 εκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού.

Σκοπός του είναι η συλλογή και αποθήκευση νερού για την ύδρευση και την άρδευση. Αποτελεί βασικό τμήμα του Ενιαίου Σχεδίου Νοτίου Αγωγού, μέσω του οποίου μεταφέρονται υδάτινοι πόροι από τη νοτιοδυτική προς τη νοτιοανατολική Κύπρο.

Εκτός από την τεχνική και οικονομική σημασία του, το Φράγμα Κούρη συνδέεται με μια βαθιά ανθρώπινη ιστορία. Κάτω από τα νερά του ταμιευτήρα βρίσκονται εκτάσεις του παλαιού χωριού της Άλασσας και τα κατάλοιπα της εκκλησίας του Αγίου Νικολάου, η οποία εμφανίζεται όταν υποχωρεί η στάθμη του νερού.

Οι ποταμοί που τροφοδοτούν τον ταμιευτήρα

Ο ταμιευτήρας συγκεντρώνει νερό από μια ευρεία λεκάνη απορροής του νότιου Τροόδους. Οι κυριότεροι ποταμοί που τον τροφοδοτούν είναι ο Κούρης, ο Λιμνάτης και ο Κρυός.

Στο φράγμα διοχετεύεται επίσης νερό από τον ποταμό Διάριζο. Η μεταφορά πραγματοποιείται μέσω συστήματος εκτροπής και υπόγειας σήραγγας μήκους περίπου 14,5 χιλιομέτρων, η οποία συνδέει τη λεκάνη του Διαρίζου με τον ταμιευτήρα του Κούρη.

Η συνολική λεκάνη απορροής υπολογίζεται σε περίπου 300 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Οι εισροές μεταβάλλονται σημαντικά από χρόνο σε χρόνο, καθώς εξαρτώνται από το ύψος και τη γεωγραφική κατανομή των βροχοπτώσεων και των χιονοπτώσεων στο Τρόοδος.

Η μεγάλη μεταβλητότητα του κυπριακού κλίματος σημαίνει ότι ο ταμιευτήρας μπορεί να παρουσιάζει πολύ διαφορετική εικόνα μέσα σε λίγα χρόνια. Μετά από διαδοχικές υγρές χρονιές η στάθμη ανεβαίνει αισθητά, ενώ σε περιόδους παρατεταμένης ανομβρίας αποκαλύπτονται μεγάλες εκτάσεις του πυθμένα.

Τεχνικά χαρακτηριστικά

Το Φράγμα Κούρη είναι χωμάτινο φράγμα με ζωνωτό επίχωμα και κεντρικό αργιλικό πυρήνα. Η κατασκευή αυτή χρησιμοποιεί διαφορετικές κατηγορίες γαιωδών και βραχωδών υλικών, τοποθετημένων σε διακριτές ζώνες.

Ο αργιλικός πυρήνας περιορίζει τη διέλευση του νερού μέσα από το σώμα του φράγματος. Οι εξωτερικές ζώνες παρέχουν μηχανική στήριξη και σταθερότητα, ενώ τα φίλτρα και τα αποστραγγιστικά στρώματα βοηθούν στον έλεγχο των εσωτερικών ροών.

Το ανάχωμα έχει ύψος περίπου 110 μέτρα και μήκος στέψης περίπου 550 μέτρα. Η επιφάνεια της τεχνητής λίμνης, όταν η στάθμη βρίσκεται κοντά στο ανώτατο όριο, καλύπτει περίπου 3,6 τετραγωνικά χιλιόμετρα.

Η αποθηκευτική ικανότητα των 115 εκατομμυρίων κυβικών μέτρων καθιστά τον Κούρη τον μεγαλύτερο ταμιευτήρα της Κύπρου. Η σημασία του δεν περιορίζεται στην επαρχία Λεμεσού, καθώς αποτελεί κεντρικό στοιχείο ενός ευρύτερου συστήματος ύδρευσης και άρδευσης.

Η μελέτη και η κατασκευή

Η δημιουργία μεγάλου φράγματος στην περιοχή προτάθηκε το 1968 από τις αρμόδιες αρχές ανάπτυξης υδάτων. Ακολούθησαν τεχνικές έρευνες και μελέτες σκοπιμότητας για την επιλογή της θέσης και τον σχεδιασμό του έργου.

Η λεπτομερής μελέτη ολοκληρώθηκε το 1981 από τη γαλλική εταιρεία μηχανικών Sogreah. Η σύμβαση κατασκευής ανατέθηκε τον Ιανουάριο του 1984 σε κοινοπραξία της J&P και της ιταλικής Impregilo.

Οι κατασκευαστικές εργασίες άρχισαν το 1984 και ολοκληρώθηκαν τον Σεπτέμβριο του 1988. Το έργο κόστισε περίπου 29 εκατομμύρια κυπριακές λίρες, ενώ μέρος της χρηματοδότησης προήλθε από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων.

Το φράγμα εγκαινιάστηκε επισήμως στις 22 Απριλίου 1989 από τον τότε Πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας, Γιώργο Βασιλείου.

Το Ενιαίο Σχέδιο Νοτίου Αγωγού

Το Φράγμα Κούρη αποτελεί βασική μονάδα του Ενιαίου Σχεδίου Νοτίου Αγωγού, ενός από τα μεγαλύτερα έργα υδατικής ανάπτυξης που πραγματοποιήθηκαν στην Κύπρο.

Το σύστημα συνδέει φράγματα, υδατοδεξαμενές, διυλιστήρια, αντλιοστάσια και αγωγούς. Μεταφέρει νερό σε μεγάλες αποστάσεις, εξυπηρετώντας αστικά κέντρα και γεωργικές περιοχές της νότιας και νοτιοανατολικής Κύπρου.

Η λειτουργία του επιτρέπει την καλύτερη αξιοποίηση των επιφανειακών νερών, τα οποία δεν κατανέμονται ομοιόμορφα στο νησί. Οι μεγαλύτερες βροχοπτώσεις καταγράφονται κυρίως στις ορεινές και δυτικές περιοχές, ενώ σημαντικές ανάγκες ύδρευσης και άρδευσης υπάρχουν νοτιότερα και ανατολικότερα.

Η αποθήκευση νερού στον Κούρη παρέχει εποχικό και πολυετή απόθεμα. Δεν εξαλείφει όμως τον κίνδυνο λειψυδρίας, ιδιαίτερα όταν οι περίοδοι χαμηλών βροχοπτώσεων διαρκούν αρκετά χρόνια.

Η παλαιά Άλασσα

Η κατασκευή του ταμιευτήρα άλλαξε οριστικά το τοπίο και τη ζωή των κατοίκων της παλαιάς Άλασσας. Μέρος του χωριού βρισκόταν μέσα στην περιοχή που επρόκειτο να καλυφθεί από το νερό.

Η παλαιά κοινότητα ήταν αναπτυγμένη ανάμεσα στις κοιλάδες και τα υδάτινα ρεύματα της περιοχής. Τα σπίτια, οι καλλιέργειες και τα περιβόλια των κατοίκων συνδέονταν στενά με το ποτάμιο τοπίο.

Για να δημιουργηθεί ο ταμιευτήρας, αποφασίστηκε η μετακίνηση του οικισμού σε νέα θέση, ψηλότερα από την ανώτατη στάθμη του νερού. Η νέα Άλασσα οικοδομήθηκε σε σημείο με θέα προς τη λίμνη, ανάμεσα στις κοιλάδες του Κούρη και του Λιμνάτη.

Η διαδικασία μετακίνησης άρχισε το 1985 και ολοκληρώθηκε σταδιακά μέχρι το 1995. Τα περισσότερα σπίτια του παλαιού χωριού κατεδαφίστηκαν, ενώ οι κάτοικοι εγκαταστάθηκαν στον νέο οικισμό.

Το κόστος της μετεγκατάστασης υπολογίστηκε σε περίπου πέντε εκατομμύρια κυπριακές λίρες. Η οικονομική αποζημίωση και η δημιουργία νέων κατοικιών δεν μπορούσαν, ωστόσο, να αντικαταστήσουν πλήρως τη σχέση των ανθρώπων με τα σπίτια, τις καλλιέργειες και τις αναμνήσεις του παλαιού χωριού.

Η εκκλησία του Αγίου Νικολάου

Η εκκλησία του Αγίου Νικολάου βρισκόταν στο κέντρο της παλαιάς Άλασσας και αποτελούσε σημαντικό θρησκευτικό και κοινωνικό σημείο αναφοράς για την κοινότητα.

Σύμφωνα με μαρτυρίες κατοίκων και τοπικές αναφορές, ο ναός οικοδομήθηκε το 1936, με προσωπική εργασία και συνεισφορά των ανθρώπων του χωριού. Οι κάτοικοι μετέφεραν υλικά και συμμετείχαν στην ανέγερσή του, γεγονός που ενίσχυε ιδιαίτερα τον συναισθηματικό δεσμό τους με την εκκλησία.

Όταν μετακινήθηκε το χωριό, τα σπίτια κατεδαφίστηκαν, αλλά ο ναός δεν απομακρύνθηκε. Με την πλήρωση του ταμιευτήρα, η εκκλησία άρχισε να καλύπτεται από τα νερά.

Έτσι δημιουργήθηκε η εικόνα της «βυθισμένης εκκλησίας» του Κούρη, η οποία έγινε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα στοιχεία της περιοχής.

Μια εκκλησία που εμφανίζεται και εξαφανίζεται

Ο χαρακτηρισμός «βυθισμένη» δεν σημαίνει ότι η εκκλησία βρίσκεται διαρκώς κάτω από το νερό. Η ορατότητά της εξαρτάται από τη στάθμη του ταμιευτήρα.

Όταν το φράγμα είναι γεμάτο ή σχεδόν γεμάτο, το μεγαλύτερο μέρος του κτίσματος καλύπτεται και μπορεί να παραμένουν ορατά μόνο τα ψηλότερα τμήματά του, όπως μέρος του καμπαναριού ή ο σταυρός.

Όταν η στάθμη μειώνεται, εμφανίζονται σταδιακά οι τοίχοι, τα ανοίγματα και τα κατάλοιπα του ναού. Σε περιόδους σοβαρής ανομβρίας μπορεί να αποκαλυφθεί σχεδόν ολόκληρο το κτίσμα και το γύρω έδαφος της παλαιάς Άλασσας.

Η εναλλαγή αυτή δημιουργεί ένα εντυπωσιακό θέαμα, αλλά αποτελεί παράλληλα ορατή ένδειξη της κατάστασης των υδατικών αποθεμάτων. Η πλήρης εμφάνιση της εκκλησίας συνδέεται συνήθως με πολύ χαμηλή στάθμη νερού και δεν πρέπει να ερμηνεύεται μόνο ως τουριστικό αξιοθέατο.

Οι ζημιές στον ναό

Η επαναλαμβανόμενη κατάκλυση και αποκάλυψη του ναού τον υπέβαλε σε έντονες καταπονήσεις. Το νερό διείσδυσε στα δομικά υλικά, ενώ η λάσπη, η υγρασία και οι μεταβολές της στάθμης επηρέασαν τη σταθερότητα των τοίχων.

Κατά την υπερχείλιση και τις υψηλές στάθμες που ακολούθησαν τις έντονες βροχοπτώσεις του 2012, η ήδη επιβαρυμένη εκκλησία υπέστη σοβαρές ζημιές. Σημαντικά τμήματά της κατέρρευσαν και σήμερα διατηρείται ως ερείπιο.

Παρά την καταστροφή, τα σωζόμενα κατάλοιπα εξακολουθούν να αποτελούν ισχυρό σύμβολο για την Άλασσα. Θυμίζουν την παλαιά θέση της κοινότητας και τη μεγάλη αλλαγή που επέφερε η κατασκευή του φράγματος.

Έχει εκφραστεί ενδιαφέρον για τη διατήρηση τουλάχιστον των σημαντικότερων σωζόμενων τμημάτων, ιδιαίτερα του ιερού και του καμπαναριού. Οποιαδήποτε επέμβαση χρειάζεται ειδική μελέτη, επειδή το μνημείο βρίσκεται σε ζώνη που κατακλύζεται περιοδικά.

Οι υπερχειλίσεις του φράγματος

Από την ολοκλήρωση της κατασκευής του, το Φράγμα Κούρη υπερχείλισε για πρώτη φορά στις 4 Μαρτίου 2004. Η υπερχείλιση αποτέλεσε σημαντικό γεγονός, καθώς ήταν η πρώτη φορά που ο μεγαλύτερος ταμιευτήρας της Κύπρου έφτασε στη μέγιστη στάθμη του.

Η δεύτερη υπερχείλιση σημειώθηκε στις 6 Απριλίου 2012, ύστερα από περίοδο αυξημένων βροχοπτώσεων.

Το φράγμα υπερχείλισε για τρίτη φορά στις 7 Ιανουαρίου 2020. Η τρίτη αυτή υπερχείλιση δεν αναφέρεται στην αρχική ανάρτηση του 2023, η οποία καταγράφει μόνο τις δύο πρώτες, όμως αποτελεί πλέον μέρος του ιστορικού λειτουργίας του ταμιευτήρα.

Οι υπερχειλίσεις είναι σχετικά σπάνιες, επειδή η χωρητικότητα του φράγματος είναι πολύ μεγάλη. Απαιτούν σημαντικές και παρατεταμένες εισροές νερού σε ολόκληρη τη λεκάνη απορροής.

Το μεταβαλλόμενο τοπίο

Η τεχνητή λίμνη μεταμόρφωσε την κοιλάδα. Εκτάσεις που προηγουμένως περιλάμβαναν κοίτες ποταμών, γεωργική γη, δρόμους και κτίσματα μετατράπηκαν σε υδάτινο σώμα.

Η ακτογραμμή του ταμιευτήρα δεν είναι σταθερή. Μετακινείται ανάλογα με την ποσότητα του αποθηκευμένου νερού, δημιουργώντας άλλοτε στενούς όρμους και άλλοτε μεγάλες εκτεθειμένες λασπώδεις ή πετρώδεις επιφάνειες.

Οι εναλλαγές αυτές επηρεάζουν τη βλάστηση και τους οργανισμούς που χρησιμοποιούν την περιοχή. Φυτά εγκαθίστανται προσωρινά στο έδαφος που αποκαλύπτεται, ενώ η επόμενη άνοδος της στάθμης μπορεί να τα καλύψει ξανά.

Η λίμνη προσελκύει υδρόβια και παρυδάτια πουλιά, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν ρηχές όχθες και εκτεθειμένες λασπώδεις επιφάνειες. Δεν αποτελεί όμως φυσική λίμνη με σταθερές οικολογικές συνθήκες, καθώς η στάθμη της ρυθμίζεται κυρίως από τις εισροές και τις ανθρώπινες ανάγκες σε νερό.

Περιβαλλοντικές ανησυχίες

Κατά τον σχεδιασμό και την κατασκευή του έργου διατυπώθηκαν ανησυχίες για τις επιπτώσεις της συγκράτησης και εκτροπής των νερών στα κατάντη οικοσυστήματα.

Όταν ένας ποταμός φράσσεται, μεταβάλλεται η φυσική ροή του νερού, η μεταφορά ιζημάτων και η εποχική σύνδεση ανάμεσα στα ορεινά και τα πεδινά τμήματα της λεκάνης. Οι αλλαγές αυτές μπορούν να επηρεάσουν την παρόχθια βλάστηση, τα υδρόβια ζώα και τους υγροτόπους που εξαρτώνται από τις εισροές γλυκού νερού.

Ιδιαίτερη ανησυχία είχε εκφραστεί για την ευρύτερη περιοχή της Αλυκής Λεμεσού και τους υγροτόπους του Ακρωτηρίου. Πρόκειται για οικοσυστήματα διεθνούς σημασίας, τα οποία χρησιμοποιούνται από μεγάλους αριθμούς μεταναστευτικών και διαχειμαζόντων πτηνών.

Η σχέση μεταξύ υδατικών έργων και φυσικών οικοσυστημάτων είναι σύνθετη. Η εξασφάλιση νερού για τον άνθρωπο πρέπει να συνδυάζεται με τη διατήρηση επαρκών οικολογικών ροών και την προστασία των υγροτόπων.

Η σημασία της ορθής διαχείρισης

Η Κύπρος χαρακτηρίζεται από περιορισμένους και ασταθείς υδατικούς πόρους. Οι βροχοπτώσεις παρουσιάζουν μεγάλες διακυμάνσεις, ενώ οι υψηλές θερμοκρασίες αυξάνουν την εξάτμιση από τους ταμιευτήρες.

Η αύξηση του πληθυσμού, η γεωργία, ο τουρισμός και οι παρατεταμένες περίοδοι ξηρασίας ασκούν ισχυρή πίεση στα διαθέσιμα αποθέματα.

Τα φράγματα αποτελούν σημαντικό μέρος της υδατικής ασφάλειας, αλλά δεν μπορούν να λειτουργήσουν ως μοναδική λύση. Απαιτούνται εξοικονόμηση, περιορισμός των απωλειών από τα δίκτυα, επαναχρησιμοποίηση επεξεργασμένων λυμάτων, προστασία των υπόγειων υδάτων και προσεκτική χρήση των μονάδων αφαλάτωσης.

Η εικόνα του Αγίου Νικολάου που αποκαλύπτεται όταν πέφτει η στάθμη λειτουργεί ως άμεση υπενθύμιση ότι το αποθηκευμένο νερό δεν είναι ανεξάντλητο.

Η λαϊκή ιστορία του «τέρατος του Κούρη»

Το 2008 κυκλοφόρησαν φήμες ότι ένα μεγάλο ερπετό ή ακόμη και κροκόδειλος κολυμπούσε στον ταμιευτήρα. Η ιστορία απέκτησε δημοσιότητα και το υποτιθέμενο ζώο χαρακτηρίστηκε χιουμοριστικά ως το «κυπριακό τέρας του Λοχ Νες».

Πραγματοποιήθηκαν έρευνες στην περιοχή, χωρίς να βρεθεί οποιοδήποτε στοιχείο που να επιβεβαιώνει την ύπαρξη μεγάλου άγνωστου ζώου.

Το περιστατικό παρέμεινε μέρος της σύγχρονης λαϊκής παράδοσης που αναπτύχθηκε γύρω από τη λίμνη. Δεν πρέπει, ωστόσο, να παρουσιάζεται ως πραγματική ζωολογική καταγραφή.

Πολιτιστική μνήμη και τεχνικό έργο

Το Φράγμα Κούρη παρουσιάζει δύο διαφορετικές πλευρές της σύγχρονης ιστορίας της Κύπρου. Από τη μία αποτελεί μεγάλο τεχνικό έργο, απαραίτητο για τη διαχείριση του νερού. Από την άλλη συνδέεται με τη μετακίνηση μιας ολόκληρης κοινότητας και την απώλεια ενός κατοικημένου τοπίου.

Η εκκλησία του Αγίου Νικολάου βρίσκεται ακριβώς στο σημείο όπου συναντώνται αυτές οι δύο ιστορίες. Δεν αποτελεί απλώς ένα γραφικό ερείπιο μέσα στη λίμνη, αλλά υλικό κατάλοιπο της παλαιάς Άλασσας.

Κάθε φορά που εμφανίζεται, επαναφέρει στη μνήμη τα σπίτια, τα περιβόλια, τους δρόμους και την καθημερινότητα που υπήρχαν πριν από τη δημιουργία του ταμιευτήρα.

Η προστασία της μνήμης του τόπου απαιτεί ακριβή καταγραφή, συλλογή προφορικών μαρτυριών και σεβασμό στα σωζόμενα κατάλοιπα.

Υπεύθυνη επίσκεψη

Όταν η στάθμη του νερού είναι χαμηλή, επισκέπτες προσεγγίζουν την περιοχή για να δουν και να φωτογραφίσουν την εκκλησία. Η επίσκεψη χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή.

Το έδαφος του πυθμένα μπορεί να είναι λασπώδες, ασταθές ή να υποχωρήσει. Η στάθμη ενδέχεται επίσης να μεταβληθεί, ενώ η πρόσβαση σε ορισμένα σημεία μπορεί να απαγορεύεται για λόγους ασφάλειας και προστασίας του ταμιευτήρα.

Δεν πρέπει να σκαρφαλώνουμε στους ετοιμόρροπους τοίχους, να μετακινούμε πέτρες ή να αφαιρούμε υλικά από το μνημείο. Οι κατασκευές έχουν υποστεί πολυετή διάβρωση και υπάρχει κίνδυνος κατάρρευσης.

Οι επισκέπτες οφείλουν να ακολουθούν τις οδηγίες των αρμόδιων αρχών, να μην αφήνουν σκουπίδια και να αντιμετωπίζουν την περιοχή ως χώρο ιστορικής μνήμης και σημαντικής υδατικής υποδομής.

Βασικά στοιχεία

Τοποθεσία: Επαρχία Λεμεσού, κοντά στην Άλασσα
Ποταμός: Κούρης
Τύπος: Χωμάτινο φράγμα με κεντρικό αργιλικό πυρήνα
Ύψος: Περίπου 110 μέτρα
Μήκος στέψης: Περίπου 550 μέτρα
Μέγιστη χωρητικότητα: 115 εκατομμύρια κυβικά μέτρα
Έναρξη κατασκευής: 1984
Ολοκλήρωση: Σεπτέμβριος 1988
Επίσημα εγκαίνια: 22 Απριλίου 1989
Υπερχειλίσεις: 4 Μαρτίου 2004, 6 Απριλίου 2012 και 7 Ιανουαρίου 2020
Εκκλησία: Άγιος Νικόλαος της παλαιάς Άλασσας, οικοδομημένος το 1936

Πηγές

The Kouris Dam and the “Sunken” Church of Saint Nicholas – Cyprus

Text by George Konstantinou

The Largest Dam in Cyprus

The Kouris Dam, in the Limassol District, has the greatest storage capacity of any dam in the Republic of Cyprus. The reservoir it forms is one of the island’s most important pieces of water infrastructure.

The dam was constructed across the valley of the Kouris River, near Alassa, approximately 15 kilometres northwest of Limassol. It lies at an elevation of about 250 metres and has a maximum capacity of 115 million cubic metres of water.

Its purpose is to collect and store water for domestic supply and irrigation. It forms a central component of the Southern Conveyor Project, through which water resources are transferred from southwestern to southeastern Cyprus.

Beyond its technical and economic importance, the Kouris Dam is connected with a profound human story. Beneath the reservoir lie areas once belonging to the old village of Alassa and the remains of the church of Saint Nicholas, which reappear whenever the water level falls.

Rivers Feeding the Reservoir

The reservoir collects water from an extensive catchment on the southern slopes of the Troodos Mountains. Its principal sources are the Kouris, Limnatis and Kryos rivers.

Water from the Diarizos River is also conveyed into the reservoir. This transfer takes place through a diversion system and an underground tunnel approximately 14.5 kilometres long, connecting the Diarizos catchment with the Kouris reservoir.

The total catchment area is approximately 300 square kilometres. Inflows vary considerably from year to year because they depend upon the amount and geographical distribution of rainfall and snowfall in the Troodos Mountains.

The considerable variability of the Cypriot climate means that the reservoir can look entirely different within the space of a few years. Following successive wet seasons, its level rises substantially, whereas prolonged drought exposes large areas of the reservoir bed.

Technical Characteristics

The Kouris Dam is a zoned earth-fill embankment with a central clay core. This design uses different categories of earth and rock material placed within distinct structural zones.

The clay core restricts the movement of water through the dam. Its outer zones provide mechanical support and stability, while filters and drainage layers help control internal seepage.

The embankment is approximately 110 metres high, with a crest about 550 metres long. When the reservoir approaches its maximum level, its surface covers approximately 3.6 square kilometres.

Its storage capacity of 115 million cubic metres makes Kouris the largest reservoir in Cyprus. Its importance extends beyond the Limassol District because it is a central part of a much broader domestic and irrigation water system.

Design and Construction

The creation of a large dam in the area was proposed in 1968 by the authorities responsible for water development. Technical investigations and feasibility studies followed to select the location and design the project.

The detailed design was completed in 1981 by the French engineering company Sogreah. In January 1984, the construction contract was awarded to a consortium comprising J&P and the Italian company Impregilo.

Construction began in 1984 and was completed in September 1988. The project cost approximately 29 million Cyprus pounds, with part of its funding provided by the European Investment Bank.

The dam was officially inaugurated on 22 April 1989 by George Vassiliou, then President of the Republic of Cyprus.

The Southern Conveyor Project

The Kouris Dam is a principal component of the Southern Conveyor Project, one of the largest water-development schemes undertaken in Cyprus.

The system connects dams, balancing reservoirs, treatment plants, pumping stations and pipelines. It transports water over considerable distances to serve urban centres and agricultural districts in southern and southeastern Cyprus.

Its operation enables better use of surface water, which is not distributed evenly across the island. The greatest precipitation generally occurs in the mountains and western regions, while substantial domestic and irrigation requirements exist farther south and east.

Storage at Kouris provides both seasonal and multi-year reserves. It does not, however, eliminate the danger of water shortages, particularly when periods of low rainfall continue for several years.

Old Alassa

Construction of the reservoir permanently transformed the landscape and the lives of the residents of old Alassa. Part of the village stood within the area that would be covered by water.

The old community had developed among the valleys and waterways of the region. Its houses, cultivated fields and orchards were closely connected with the river landscape.

To create the reservoir, the settlement was relocated to a new site above the maximum water level. New Alassa was built overlooking the lake, between the valleys of the Kouris and Limnatis rivers.

Relocation began in 1985 and was gradually completed by 1995. Most houses in the old village were demolished, and their residents settled within the new community.

The relocation cost approximately five million Cyprus pounds. Financial compensation and new homes could not, however, fully replace the residents’ relationship with their houses, farmland and memories of the old village.

The Church of Saint Nicholas

The church of Saint Nicholas stood in the centre of old Alassa and was an important religious and social landmark for the community.

According to residents’ testimonies and local accounts, the church was built in 1936 through the labour and contributions of the villagers. Residents carried materials and participated in its construction, creating an especially strong emotional connection with the building.

When the village was moved, its houses were demolished, but the church was not removed. As the reservoir filled, the building gradually became covered by water.

This created the familiar image of the “sunken church” of Kouris, which became one of the most recognisable features of the area.

A Church That Appears and Disappears

The description “sunken” does not mean that the church remains permanently beneath the water. Its visibility depends upon the reservoir level.

When the dam is full or nearly full, most of the building is covered, and only its highest parts—such as a section of the bell tower or the cross—may remain visible.

As the level falls, the walls, openings and surviving remains gradually emerge. During severe drought, almost the entire structure and surrounding ground of old Alassa may become exposed.

This alternation creates an impressive spectacle, but it is also a visible indication of the condition of Cyprus’s water reserves. The complete appearance of the church is generally associated with an exceptionally low water level and should not be regarded merely as a tourist attraction.

Damage to the Church

Repeated submersion and exposure subjected the church to severe physical stresses. Water penetrated its building materials, while mud, moisture and fluctuating levels affected the stability of its walls.

During the high water levels that followed the heavy rainfall of 2012, the already weakened church suffered serious damage. Substantial sections collapsed, and the building now survives as a ruin.

Despite this destruction, the surviving remains retain powerful symbolic importance for Alassa. They recall the former location of the community and the enormous transformation caused by construction of the dam.

Interest has been expressed in preserving at least the most important surviving parts, particularly the sanctuary and bell tower. Any intervention would require specialist study because the monument stands within a zone that is periodically inundated.

Dam Overflows

The Kouris Dam first overflowed after its construction on 4 March 2004. This was a significant event because it marked the first occasion on which the largest reservoir in Cyprus reached its maximum level.

The second overflow occurred on 6 April 2012, following a period of increased rainfall.

The reservoir overflowed for a third time on 7 January 2020. This third event is absent from some earlier accounts that mention only the first two, but it now forms part of the recorded operational history of the dam.

Overflows are comparatively rare because the reservoir has such a large capacity. They require substantial and sustained inflows across the catchment.

A Changing Landscape

The reservoir transformed the valley. Areas formerly containing river channels, farmland, roads and buildings became a large body of water.

The reservoir’s shoreline is not fixed. It moves according to the quantity of stored water, sometimes forming narrow inlets and at other times exposing extensive muddy or rocky surfaces.

These fluctuations affect vegetation and animals using the area. Plants temporarily colonise exposed ground, while a subsequent rise in water may inundate them once again.

The lake attracts aquatic and shorebirds, particularly when shallow shores and exposed mudflats are present. It is not, however, a natural lake with stable ecological conditions, since its level is governed principally by inflows and human water requirements.

Environmental Concerns

During the planning and construction of the project, concerns were raised about the effects of retaining and diverting water upon downstream ecosystems.

When a river is dammed, its natural flow, sediment transport and seasonal connection between mountain and lowland sections are altered. These changes can affect riparian vegetation, aquatic animals and wetlands dependent upon freshwater inflows.

Particular concern was expressed regarding the wider Limassol Salt Lake and Akrotiri wetland system. These are internationally important ecosystems used by large numbers of migratory and wintering birds.

The relationship between water infrastructure and natural ecosystems is complex. Securing water for people must be combined with maintaining adequate ecological flows and protecting wetlands.

The Importance of Responsible Water Management

Cyprus has limited and unstable water resources. Rainfall varies considerably, while high temperatures increase evaporation from reservoirs.

Population growth, agriculture, tourism and prolonged drought all place strong pressure upon available supplies.

Dams are an important component of water security, but they cannot provide the only solution. Conservation, reduced leakage from distribution networks, reuse of treated wastewater, protection of groundwater and careful use of desalination plants are also required.

The image of Saint Nicholas emerging as the level falls is a direct reminder that stored water is not inexhaustible.

The Legend of the “Kouris Monster”

In 2008, rumours circulated that a large reptile, or even a crocodile, was swimming within the reservoir. The story received publicity, and the supposed animal was humorously described as the “Cyprus Loch Ness Monster”.

Searches were conducted, but no evidence confirming the existence of a large unidentified animal was discovered.

The incident became part of the modern folklore surrounding the lake. It should not, however, be presented as a genuine zoological record.

Cultural Memory and Engineering

The Kouris Dam represents two different sides of the modern history of Cyprus. It is both a major engineering project essential to water management and a development connected with the relocation of an entire community and the loss of an inhabited landscape.

The church of Saint Nicholas stands precisely where these two histories meet. It is more than a picturesque ruin within a lake; it is a physical remnant of old Alassa.

Whenever it reappears, it recalls the houses, orchards, roads and daily life that existed before the reservoir was created.

Preserving the memory of the area requires accurate documentation, the collection of oral testimony and respect for the surviving remains.

Responsible Visiting

When the water level is low, visitors approach the area to see and photograph the church. Such visits require particular care.

The reservoir bed may be muddy, unstable or liable to collapse. Water levels can also change, while access to certain areas may be restricted for reasons of public safety and reservoir protection.

Visitors should not climb upon unstable walls, move stones or remove material from the monument. The structures have experienced decades of erosion and may collapse.

All instructions issued by the responsible authorities should be followed. No litter should be left behind, and the site should be treated as both a place of historical memory and an important component of Cyprus’s water infrastructure.

Key Information

Location: Limassol District, near Alassa
River: Kouris
Type: Earth-fill dam with a central clay core
Height: Approximately 110 metres
Crest length: Approximately 550 metres
Maximum capacity: 115 million cubic metres
Construction began: 1984
Completed: September 1988
Official inauguration: 22 April 1989
Overflows: 4 March 2004, 6 April 2012 and 7 January 2020
Church: Saint Nicholas of old Alassa, built in 1936

Translate

Saturday, 17 June 2023

Το Φράγμα Κούρη και η βυθισμένη εκκλησία Άγιος Νικόλαoς - The Kouri Dam and the sunken church Saint Nicholas - Cyprus