All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο
Below in English
Κείμενο Γιώργος Κωνσταντίνου.
Τζίτζικας ο μέλας – Cicadatra atra στην Κύπρο
Το Cicadatra atra (Olivier, 1790), γνωστό στα αγγλικά ως Black Sorrow Cicada και στα ελληνικά ως Τζίτζικας ο μέλας, είναι είδος τζιτζικιού της οικογένειας Cicadidae, υποοικογένειας Cicadettinae και φυλής Cicadatrini. Αποτελεί χαρακτηριστικό μεσογειακό είδος με ευρεία εξάπλωση στη νότια Ευρώπη, την ανατολική Μεσόγειο, τον Καύκασο και τμήματα της Μέσης Ανατολής. Η Κύπρος περιλαμβάνεται ρητά στην τεκμηριωμένη γεωγραφική του εξάπλωση.
Σε αντίθεση με το πολύ μεγαλύτερο Lyristes plebejus, το Cicadatra atra είναι μικρότερο και λιγότερο ογκώδες. Παρά το μέγεθός του, τα αρσενικά παράγουν χαρακτηριστικό και δυνατό τραγούδι, το οποίο αποτελεί πολύ σημαντικό γνώρισμα για την αναγνώριση των τζιτζικιών.
Περιγραφή
Το Cicadatra atra έχει σχετικά συμπαγές σώμα με γενικά σκούρο έως μαύρο ή γκριζόμαυρο χρωματισμό, συχνά με ανοιχτότερες κιτρινωπές ή ωχροκίτρινες περιοχές. Ο χρωματισμός και τα σχέδια μπορεί να παρουσιάζουν κάποια μεταβλητότητα.
Το κεφάλι είναι πλατύ και φέρει μεγάλα σύνθετα μάτια στα πλάγια και τρία ocelli στην επάνω επιφάνεια. Το πρόνωτο είναι πλατύτερο από το μήκος του και το μεσονώτο φέρει χαρακτηριστικά σχέδια.
Τα φτερά είναι υαλώδη και διαφανή, με έντονη νεύρωση. Η μορφολογική διάγνωση του γένους Cicadatra περιλαμβάνει οκτώ ακραία κελιά στην πρόσθια πτέρυγα και έξι στην οπίσθια, ενώ οι πρόσθιες πτέρυγες συχνά εμφανίζουν σκοτεινότερες περιοχές στις βάσεις των ακραίων κελιών.
Διάκριση από άλλα τζιτζίκια
Το σκούρο σώμα αποτελεί εμφανές χαρακτηριστικό, αλλά δεν αρκεί μόνο του για ασφαλή αναγνώριση. Η μορφολογία, η νεύρωση των πτερύγων, τα γεννητικά χαρακτηριστικά των αρσενικών και ιδιαίτερα το τραγούδι αποτελούν σημαντικά διαγνωστικά στοιχεία.
Το C. atra ανήκει σε ένα γένος με πολλά είδη, ιδιαίτερα στην ανατολική Μεσόγειο και τη δυτική Ασία, και γι' αυτό η βιοακουστική έχει ιδιαίτερη σημασία στην ταυτοποίηση των Cicadatra.
Το τραγούδι των αρσενικών
Όπως συμβαίνει στα τζιτζίκια, τα αρσενικά διαθέτουν εξειδικευμένα ηχητικά όργανα, τα tymbals, με τα οποία παράγουν το τραγούδι προσέλκυσης των θηλυκών.
Στο Cicadatra atra έχει πραγματοποιηθεί ειδική επιστημονική έρευνα της βιοακουστικής του. Έχουν καταγραφεί διαφορετικοί τύποι ηχητικών εκπομπών, μεταξύ των οποίων παρατεταμένα συνεχή τραγούδια, βραχύτερες φράσεις και ήχοι που σχετίζονται με συμπεριφορά ερωτοτροπίας.
Ιδιαίτερα ενδιαφέρον είναι ότι στην ερωτοτροπία έχουν καταγραφεί και wing clicks, δηλαδή ήχοι που δημιουργούνται με κινήσεις των φτερών. Η συμπεριφορά αυτή έχει μελετηθεί ειδικά στα γένη Cicadatra και Pagiphora.
Θέση του αρσενικού κατά το τραγούδι
Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα οικολογική παρατήρηση ειδικά για το C. atra: τα αρσενικά συνήθως δεν τραγουδούν πολύ ψηλά στα δέντρα. Η βιβλιογραφία αναφέρει ότι βρίσκονται συνήθως σε ύψος μικρότερο από περίπου 3 μέτρα από το έδαφος.
Αυτό διαφοροποιεί τη συμπεριφορά του από άλλα μεγάλα τζιτζίκια που μπορεί να τραγουδούν ψηλά στις κορυφές των δέντρων.
Βιότοπος και οικολογία
Το Cicadatra atra παρουσιάζει αξιοσημείωτη οικολογική προσαρμοστικότητα. Επιστημονική βιβλιογραφία το χαρακτηρίζει πολυφάγο και σχετικά μη απαιτητικό ως προς το περιβάλλον, καθώς μπορεί να απαντά σε αρκετά διαφορετικούς τύπους βλάστησης.
Έχει καταγραφεί σε:
δέντρα και θάμνους, ποώδη βλάστηση, μεσογειακά garrigue, οπωρώνες, ελαιώνες και αμπελώνες. Στην περιοχή της Μαύρης Θάλασσας έχει αναφερθεί ακόμη και αποκλειστικά πάνω σε αγρωστώδη βλάστηση.
Αυτή η οικολογική ευελιξία συμβάλλει στην παρουσία του σε διαφορετικά θερμά και ξηρά μεσογειακά ενδιαιτήματα.
Διατροφή
Το Cicadatra atra είναι φυτοφάγο και διαθέτει το χαρακτηριστικό νύσσον-μυζητικό ρύγχος των Hemiptera.
Οι ενήλικες μορφές προσλαμβάνουν φυτικά υγρά από αγγειακούς ιστούς, ενώ οι νύμφες ζουν υπόγεια και συνδέονται διατροφικά με τις ρίζες των φυτών.
Η επιστημονική βιβλιογραφία χαρακτηρίζει το είδος έντονα πολυφάγο, κάτι που συμφωνεί με την παρουσία του σε ενδιαιτήματα με πολύ διαφορετική φυτική σύνθεση.
Κύκλος ζωής
Το Cicadatra atra παρουσιάζει ατελή μεταμόρφωση:
αυγό → διαδοχικά υπόγεια νυμφικά στάδια → ενήλικο
Μετά το ζευγάρωμα, τα θηλυκά χρησιμοποιούν τον ωοθέτη τους για να τοποθετήσουν τα αυγά σε φυτικό ιστό. Μετά την εκκόλαψη, οι νεαρές νύμφες φτάνουν στο έδαφος και εισχωρούν σε αυτό.
Οι νύμφες ζουν κάτω από το έδαφος, όπου τρέφονται σε σχέση με το ριζικό σύστημα των φυτών και αναπτύσσονται μέσα από διαδοχικές εκδύσεις.
Όταν η ανάπτυξη ολοκληρωθεί, η ώριμη νύμφη εγκαταλείπει το έδαφος, αναρριχάται σε κατάλληλο υπόστρωμα και πραγματοποιεί την τελική έκδυση. Το ενήλικο βγαίνει από το παλιό νυμφικό περίβλημα, τα φτερά του εκπτύσσονται και σκληραίνουν και αρχίζει η υπέργεια φάση της ζωής του.
Το άδειο περίβλημα της τελευταίας νύμφης, το exuvia, παραμένει συχνά προσκολλημένο πάνω στη βλάστηση.
«Annual cicada» και τι σημαίνει
Η φράση annual cicada χρειάζεται προσοχή. Δεν σημαίνει ότι κάθε άτομο ολοκληρώνει ολόκληρο τον κύκλο ζωής του μέσα σε ένα έτος.
Ο όρος χρησιμοποιείται γενικότερα για τζιτζίκια των οποίων ενήλικες εμφανίζονται κάθε χρόνο, σε αντίθεση με τα γνωστά περιοδικά τζιτζίκια (Magicicada) της Βόρειας Αμερικής, στα οποία ολόκληρες συγχρονισμένες γενιές εμφανίζονται ανά 13 ή 17 χρόνια.
Γι' αυτό δεν θα χρησιμοποιούσα το Small-bodied annual cicada ως common name του Cicadatra atra. Είναι προτιμότερο να κρατήσουμε το τεκμηριωμένο Black Sorrow Cicada.
Εποχική δραστηριότητα
Το ενήλικο είναι θερμής εποχής, όπως τα περισσότερα μεσογειακά τζιτζίκια. Δημοσιευμένα δείγματα από την Τουρκία έχουν συλλεχθεί από τα τέλη Ιουνίου μέχρι τον Αύγουστο, μεταξύ άλλων στις 26 Ιουνίου, 3, 8, 18 και 22 Ιουλίου και 7 Αυγούστου.
Αυτές οι ημερομηνίες αποτελούν τεκμηριωμένες καταγραφές από την Τουρκία και όχι πλήρες ημερολόγιο δραστηριότητας για την Κύπρο.
Γεωγραφική εξάπλωση
Το Cicadatra atra έχει μεγάλη εξάπλωση γύρω από τη Μεσόγειο και προς τα ανατολικά.
Στην Ευρώπη έχει καταγραφεί από Αλβανία, Βουλγαρία, Κροατία, Γαλλία, Ελλάδα, Ιταλία, Μαυροβούνιο, Βόρεια Μακεδονία, Ρουμανία, Σερβία, Σλοβενία και Ισπανία, καθώς και από τμήματα της ανατολικής Ευρώπης.
Στη Μέση Ανατολή καταγράφεται από Κύπρο, Ιράν, Ισραήλ, Λίβανο, Παλαιστίνη, Συρία και Τουρκία, ενώ η κατανομή του επεκτείνεται επίσης στον Καύκασο, με καταγραφές από Αρμενία, Αζερμπαϊτζάν, Γεωργία και τμήματα της Ρωσίας.
Παρουσία στην Κύπρο
Η παρουσία του Cicadatra atra στην Κύπρο είναι επιστημονικά τεκμηριωμένη και δεν βασίζεται απλώς σε φωτογραφικές παρατηρήσεις. Μελέτες για τα ευρωπαϊκά και παλαιαρκτικά τζιτζίκια περιλαμβάνουν ρητά την Κύπρο στην εξάπλωση του είδους.
Η Κύπρος βρίσκεται μέσα στον ανατολικό μεσογειακό πυρήνα της ευρύτερης εξάπλωσής του και διαθέτει πολλούς από τους ξηρούς, θερμούς και θαμνώδεις οικοτόπους στους οποίους μπορεί να ζήσει το είδος.
Κατάσταση διατήρησης
Δεν υπάρχει τεκμηριωμένη παγκόσμια αξιολόγηση του Cicadatra atra στην IUCN Red List που να του αποδίδει κατηγορία απειλής. Επομένως δεν πρέπει να του αποδοθεί αυθαίρετα κατηγορία όπως LC.
Ταξινομική ιστορία
Ο Guillaume-Antoine Olivier περιέγραψε το είδος ως:
Cicada atra Olivier
και αργότερα μεταφέρθηκε στο γένος Cicadatra Kolenati, 1857. Γι' αυτό το όνομα του συγγραφέα και το έτος βρίσκονται σε παρένθεση στο σημερινό όνομα:
Cicadatra atra (Olivier, 1790).
Η ονοματολογική ιστορία είναι εκτεταμένη. Η World Auchenorrhyncha Database καταγράφει περισσότερες από 50 ονοματολογικές εγγραφές, μεταξύ των οποίων το Cicada transversa Germar, 1830, ενώ στην ιστορική βιβλιογραφία εμφανίζονται επίσης τα Tibicen hyalinatus Brullé, 1832 και Tibicen vitreus Brullé, 1832.
Αναγνωρίζονται επίσης υποείδη μέσα στο σύμπλεγμα Cicadatra atra. Το ITIS, για παράδειγμα, καταγράφει τα Cicadatra atra atra και Cicadatra atra hyalinata (Brullé, 1832).
Ταξινομία
Βασίλειο: Animalia
Φύλο: Arthropoda
Υπόφυλο: Hexapoda
Κλάση: Insecta
Τάξη: Hemiptera
Υπόταξη: Auchenorrhyncha
Infraorder: Cicadomorpha
Υπεροικογένεια: Cicadoidea
Οικογένεια: Cicadidae
Υποοικογένεια: Cicadettinae
Φυλή: Cicadatrini
Γένος: Cicadatra Kolenati, 1857
Είδος: Cicadatra atra (Olivier, 1790)
Αρχικός συνδυασμός: Cicada atra Olivier.
Πηγές
World Auchenorrhyncha Database – Cicadatra atra
Checklist and provisional atlas of singing cicadas of Bulgaria – Biodiversity Data Journal
European Cicadas – Cicadatra atra: songs and bibliography
Black Sorrow Cicada – Cicadatra atra (Olivier, 1790) – Cyprus
Text by George Konstantinou.
Black Sorrow Cicada – Cicadatra atra in Cyprus
Cicadatra atra (Olivier, 1790), commonly known in English as the Black Sorrow Cicada, is a cicada belonging to the family Cicadidae, subfamily Cicadettinae and tribe Cicadatrini. It is a characteristic Mediterranean species with a broad distribution across southern Europe, the eastern Mediterranean, the Caucasus and parts of the Middle East. Cyprus is explicitly included within its documented distribution.
Compared with the much larger Lyristes plebejus, Cicadatra atra is a smaller and less robust cicada. Despite its smaller size, males produce a conspicuous and powerful calling song.
Description
Cicadatra atra has a relatively compact body with predominantly dark, blackish or grey-black coloration, often combined with paler yellowish markings.
The head is broad with large compound eyes laterally and three ocelli dorsally. The pronotum is wider than long, while the mesonotum carries characteristic markings.
The wings are largely hyaline and transparent, with conspicuous venation. The morphological diagnosis of Cicadatra includes eight apical cells in the forewing and six in the hindwing, with the forewing often showing infuscation at the bases of the apical cells.
Identification and Similar Species
Dark coloration is conspicuous but is not sufficient by itself for reliable identification. Morphology, wing venation, male genital structures and especially acoustic characters are important for separating C. atra from related cicadas.
This is particularly important because Cicadatra contains numerous species, especially across the eastern Mediterranean and western Asia.
Male Calling Song
Male cicadas produce their songs using specialised sound-producing structures called tymbals.
The bioacoustics of Cicadatra atra have been studied in considerable detail. Recorded signals include long continuous calling phrases, shorter echemes and courtship signals.
Particularly interesting is the use of wing clicks during courtship, a behaviour studied in cicadas of the genera Cicadatra and Pagiphora.
Calling Position
A notable species-specific behavioural observation is that singing males generally do not call high in trees. Published ecological information indicates that males usually sing less than approximately 3 m above the ground.
Habitat and Ecology
Cicadatra atra is remarkably adaptable. Scientific literature describes it as highly polyphagous and environmentally undemanding, occurring in a wide variety of habitats and vegetation types.
It has been recorded on trees, shrubs and herbs, in Mediterranean garrigue, orchards, olive groves and vineyards. In the Black Sea region it has even been reported exclusively from grasses.
Feeding
Cicadatra atra is phytophagous and possesses the piercing-sucking rostrum characteristic of Hemiptera.
Adults obtain plant fluids from vascular tissues, while the subterranean nymphs are associated with plant roots. Published literature characterises the species as highly polyphagous, consistent with its occurrence in habitats containing very different types of vegetation.
Life Cycle
Cicadatra atra undergoes incomplete metamorphosis:
egg → successive subterranean nymphal stages → adult
Females insert their eggs into plant tissue. After hatching, the young nymphs reach the soil and burrow underground.
The nymphs develop below ground in association with plant roots. When development is complete, the mature nymph emerges from the soil, climbs onto suitable vegetation or another firm surface and undergoes its final moult.
The empty nymphal skin, or exuvia, may remain attached to the substrate after adult emergence.
What “Annual Cicada” Means
The expression annual cicada does not mean that an individual necessarily completes its entire life cycle within one year.
The term is generally used for cicadas whose adults emerge every year, in contrast to the synchronised 13- or 17-year emergences of North American periodical cicadas (Magicicada).
For this reason, Small-bodied annual cicada should not be used as a common name for Cicadatra atra. The documented English common name Black Sorrow Cicada is preferable.
Seasonal Activity
Adults are active during the warm season. Published Turkish material includes specimens collected from late June through August, with records on 26 June, 3, 8, 18 and 22 July, and 7 August.
These dates document activity elsewhere in the species' range and should not be interpreted as a complete phenological calendar for Cyprus.
Distribution
Cicadatra atra has an extensive Mediterranean and neighbouring distribution.
European records include Albania, Bulgaria, Croatia, France, Greece, Italy, Montenegro, North Macedonia, Romania, Serbia, Slovenia and Spain, together with parts of eastern Europe.
In the Middle East it is documented from Cyprus, Iran, Israel, Lebanon, Palestine, Syria and Turkey, while its distribution extends into the Caucasus, including Armenia, Azerbaijan and Georgia.
Cicadatra atra in Cyprus
The occurrence of Cicadatra atra in Cyprus is scientifically documented and is explicitly included in published distributional treatments of the species.
Cyprus lies within the eastern Mediterranean part of its broader distribution and provides many of the warm, dry and shrubby habitats used by the species.
Conservation Status
There is no documented global IUCN Red List assessment assigning Cicadatra atra a threat category. An IUCN category such as LC should therefore not be assigned without an official assessment.
Taxonomic History
Guillaume-Antoine Olivier originally described the species as Cicada atra. It was subsequently transferred to the genus Cicadatra Kolenati, 1857, hence the parentheses around the author's name and date in the current combination:
Cicadatra atra (Olivier, 1790).
Its nomenclatural history is extensive. The World Auchenorrhyncha Database contains more than 50 nomenclatural entries, including Cicada transversa Germar, 1830, while historical literature also includes Tibicen hyalinatus Brullé, 1832 and Tibicen vitreus Brullé, 1832.
Taxonomy
Kingdom: Animalia
Phylum: Arthropoda
Subphylum: Hexapoda
Class: Insecta
Order: Hemiptera
Suborder: Auchenorrhyncha
Infraorder: Cicadomorpha
Superfamily: Cicadoidea
Family: Cicadidae
Subfamily: Cicadettinae
Tribe: Cicadatrini
Genus: Cicadatra Kolenati, 1857
Species: Cicadatra atra (Olivier, 1790)
Original combination: Cicada atra Olivier.
Sources
World Auchenorrhyncha Database – Cicadatra atra
Checklist and provisional atlas of singing cicadas of Bulgaria – Biodiversity Data Journal
European Cicadas – Cicadatra atra: songs and bibliography
Morphological and acoustic characters of Cicadatra species – ZooKeys/PMC
