See also
Below in English
Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου
Problepsis ocellata cypria – Ενδημικό υποείδος της Κύπρου
Η Problepsis ocellata cypria Stadie & Stadie, 2016 είναι νυχτοπεταλούδα της οικογένειας Geometridae, υποοικογένειας Sterrhinae και φυλής Scopulini. Αποτελεί το κυπριακό υποείδος του Problepsis ocellata (Frivaldszky, 1845) και είναι ενδημικό υποείδος της Κύπρου. Οι Stadie & Stadie το περιέγραψαν το 2016, διαχωρίζοντας τον απομονωμένο κυπριακό πληθυσμό από το ονομαστικό υποείδος P. o. ocellata.
Πρόκειται για μία από τις πλέον χαρακτηριστικές νυχτοπεταλούδες της οικογένειας Geometridae στην περιοχή, κυρίως λόγω των μεγάλων οφθαλμοειδών σχεδίων που εμφανίζονται και στις τέσσερις πτέρυγες. Το επίθετο ocellata αναφέρεται ακριβώς σε αυτή την εμφάνιση και προέρχεται από το λατινικό ocellatus, δηλαδή «με μάτια» ή «οφθαλμωτός».
Περιγραφή
Η Problepsis ocellata είναι μεσαίου μεγέθους γεωμετρίδα, με άνοιγμα πτερύγων περίπου 29–33 mm. Ο βασικός χρωματισμός είναι ανοιχτός, γκριζωπός έως υπόλευκος, με λεπτές εγκάρσιες γραμμές, κιτρινωπές αποχρώσεις και ιδιαίτερα εμφανείς κυκλικές οφθαλμοειδείς κηλίδες.
Το κυπριακό P. o. cypria διακρίθηκε από το ονομαστικό υποείδος βάσει μικρών αλλά επαναλαμβανόμενων διαφορών στον χρωματισμό και στο σχέδιο των πτερύγων. Έχει περιγραφεί ως γενικά σκουρότερο, με ευρύτερη μέση σκίαση και μια μικρή μαυριδερή οριζόντια γραμμή στη βασική περιοχή της πρόσθιας πτέρυγας κοντά στο ραχιαίο περιθώριο.
Τα μεγάλα «μάτια» των πτερύγων αποτελούν το εντυπωσιακότερο γνώρισμά του και κάνουν το είδος εύκολα αναγνωρίσιμο σε σχέση με τις περισσότερες άλλες γεωμετρίδες της Κύπρου.
Ταξινομική ιστορία
Το είδος περιγράφηκε αρχικά από τον Imre Frivaldszky το 1845 ως Caloptera ocellata. Μεταγενέστερα μεταφέρθηκε στο γένος Problepsis, γι' αυτό το όνομα του αρχικού συγγραφέα και το έτος περιγραφής εμφανίζονται σήμερα σε παρένθεση: Problepsis ocellata (Frivaldszky, 1845).
Το 2016 οι D. Stadie και Ph. Stadie δημοσίευσαν αναθεώρηση της εξελικτικής γραμμής του Problepsis ocellata, εξετάζοντας τη μορφολογία, τη γεωγραφική διαφοροποίηση, την εξάπλωση και την οικολογία της ομάδας. Στην εργασία αυτή αναγνώρισαν τον πληθυσμό της Κύπρου ως ξεχωριστό υποείδος και τον περιέγραψαν ως Problepsis ocellata cypria Stadie & Stadie, 2016.
Κατανομή
Το Problepsis ocellata έχει κυρίως ανατολικομεσογειακή κατανομή. Απαντά στη νοτιοανατολική περιοχή της Ευρώπης και συνεχίζει προς τη Μικρά Ασία και την Εγγύς Ανατολή.
Οι Stadie & Stadie αντιμετώπισαν το P. o. ocellata ως το υποείδος της ανατολικής Μεσογείου, συμπεριλαμβανομένων ελληνικών νησιών, της Κρήτης και των δυτικών ακτών της Τουρκίας, ενώ το P. o. cypria περιορίζεται στην Κύπρο.
Για το κυπριακό υποείδος υπάρχουν τεκμηριωμένες καταγραφές, μεταξύ άλλων, από Κιδάσι, Νικόκλεια, Γιόλου, περιοχή Πόλης και Εσέντεπε. Τα δημοσιευμένα δεδομένα του Lepiforum περιλαμβάνουν καταγραφές από περίπου 75 έως 410 m υψόμετρο.
Βιότοπος
Η παρουσία του είδους συνδέεται στενά με περιοχές όπου φύεται η ελιά, τόσο σε φυσική μορφή όσο και σε παραδοσιακούς ελαιώνες. Οι Stadie & Stadie παρατήρησαν ότι η εξάπλωση του είδους συμπίπτει σε μεγάλο βαθμό με τη φυσική εξάπλωση των άγριων μορφών της ελιάς.
Στην Κύπρο έχει τεκμηριωθεί, μεταξύ άλλων, βιότοπος νοτιοανατολικά της Γιαλιάς στην περιοχή Πόλης, σε περίπου 250 m υψόμετρο.
Πρόκειται για θερμόφιλο μεσογειακό είδος που συνδέεται με θερμές και ηλιόλουστες περιοχές όπου υπάρχουν οι κατάλληλοι ξενιστές των προνυμφών.
Φυτό τροφής της προνύμφης
Το σημαντικότερο και φυσικά τεκμηριωμένο φυτό τροφής της προνύμφης είναι η Olea europaea L., η ελιά.
Η ελιά ανήκει στην οικογένεια Oleaceae. Στο Biodiversity of Cyprus υπάρχει ξεχωριστή ανάρτηση για την οικογένεια:
Οικογένεια Oleaceae στην Κύπρο – Oleaceae Family in Cyprus
Σε συνθήκες εκτροφής έχει χρησιμοποιηθεί επιτυχώς και Ligustrum ως εναλλακτική τροφή. Υπάρχουν επίσης βιβλιογραφικές αναφορές για Syringa σε αιχμαλωσία. Αυτές οι αναφορές δεν πρέπει να συγχέονται με το φυσικά τεκμηριωμένο κύριο φυτό ξενιστή, που είναι η ελιά.
Σχέση με την ελιά
Η στενή οικολογική σχέση της Problepsis ocellata με την ελιά παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Παρότι η ελιά καλλιεργείται από τον άνθρωπο εδώ και χιλιάδες χρόνια σε πολύ μεγαλύτερη έκταση της Μεσογείου, η νυχτοπεταλούδα δεν ακολούθησε την ανθρώπινη εξάπλωση της καλλιέργειας σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Η φυσική κατανομή της εξακολουθεί να αντιστοιχεί σε μεγάλο βαθμό στην αρχική περιοχή εξάπλωσης των άγριων μορφών της ελιάς.
Αυτό αποτελεί ενδιαφέρον παράδειγμα της στενής εξελικτικής και οικολογικής σχέσης ενός φυτοφάγου εντόμου με το φυτό ξενιστή του.
Κύκλος ζωής
Όπως όλα τα Λεπιδόπτερα, η Problepsis ocellata παρουσιάζει πλήρη μεταμόρφωση:
Αυγό → προνύμφη → νύμφη → ενήλικο.
Για το κυπριακό υποείδος υπάρχουν ιδιαίτερα χρήσιμα τεκμηριωμένα στοιχεία από εκτροφή. Θηλυκό P. o. cypria προσελκύστηκε στο φως στη Νικόκλεια της Πάφου, σε υψόμετρο 75 m, στις 24 Οκτωβρίου 2008. Από τα αυγά του συγκεκριμένου θηλυκού πραγματοποιήθηκε εκτροφή, κατά την οποία φωτογραφήθηκαν προνύμφες στις 30 Νοεμβρίου και στις 14 Δεκεμβρίου 2008, τεκμηριώθηκε η νύμφη και τελικά καταγράφηκε ενήλικο στις 5 Ιανουαρίου 2009.
Η συγκεκριμένη εκτροφή είναι ιδιαίτερα σημαντική επειδή τεκμηριώνει άμεσα τα ανώριμα στάδια του ίδιου του κυπριακού υποείδους.
Αυγό
Το θηλυκό εναποθέτει αυγά από τα οποία εκκολάπτονται οι νεαρές προνύμφες. Η επιλογή περιοχής με κατάλληλα φυτά ξενιστές είναι καθοριστική για την επιβίωση των προνυμφών.
Στο Lepiforum υπάρχει φωτογραφική τεκμηρίωση αυγού του είδους από την Κρήτη, ενώ για την Κύπρο υπάρχει τεκμηριωμένη εκτροφή από ωοτοκία θηλυκού P. o. cypria.
Προνύμφη
Η προνύμφη έχει την επιμήκη μορφή που χαρακτηρίζει πολλές Geometridae. Οι προνύμφες της οικογένειας διαθέτουν μειωμένο αριθμό κοιλιακών ψευδοποδιών και κινούνται με χαρακτηριστικό τρόπο, φέρνοντας το οπίσθιο τμήμα του σώματος προς το πρόσθιο και στη συνέχεια εκτείνοντας το σώμα προς τα εμπρός.
Οι νεαρές προνύμφες του είδους έχουν πρασινωπές έως ελαιοπράσινες αποχρώσεις. Καθώς αναπτύσσονται, ο χρωματισμός και το σχέδιό τους μεταβάλλονται σημαντικά, προσφέροντας αποτελεσματική παραλλαγή πάνω στη βλάστηση του ξενιστή.
Οι πλήρως αναπτυγμένες προνύμφες μπορούν να φθάσουν περίπου τα 45 mm.
Νύμφη
Με την ολοκλήρωση της προνυμφικής ανάπτυξης ακολουθεί η νύμφωση. Η νύμφη είναι αρχικά πρασινωπή και στη συνέχεια αποκτά περισσότερο ερυθροκάστανο χρωματισμό.
Η νύμφη του P. o. cypria έχει τεκμηριωθεί φωτογραφικά από την εκτροφή του θηλυκού που συλλέχθηκε στη Νικόκλεια.
Ενήλικο και νυκτόβια δραστηριότητα
Τα ενήλικα είναι κυρίως νυκτόβια και προσελκύονται από τεχνητές πηγές φωτός. Πολλές από τις τεκμηριωμένες κυπριακές καταγραφές προέρχονται από φωτοπαγίδευση.
Το Lepiforum καταγράφει κυπριακά ενήλικα στις 13 Μαρτίου, 21 Απριλίου, 24 Οκτωβρίου, 2 Νοεμβρίου και 4 Νοεμβρίου, ενώ ενήλικο από εκτροφή εμφανίστηκε στις 5 Ιανουαρίου. Αυτά τα στοιχεία δείχνουν εκτεταμένη εποχική παρουσία στην Κύπρο.
Σε άλλες περιοχές της κατανομής του το είδος μπορεί να παρουσιάζει δύο γενεές τον χρόνο και, σε θερμότερες τοποθεσίες, περισσότερες. Ωστόσο η ακριβής φαινολογία και ο αριθμός γενεών του P. o. cypria στην Κύπρο δεν πρέπει να θεωρηθούν ίδιοι χωρίς ειδικά κυπριακά δεδομένα.
Συμπεριφορά
Το ενήλικο προσελκύεται στο φως, χαρακτηριστικό που διευκολύνει σημαντικά τη μελέτη και καταγραφή του. Παρατηρήσεις από άλλους μεσογειακούς πληθυσμούς δείχνουν ότι τα ενήλικα μπορεί να κάθονται γρήγορα κοντά στην πηγή φωτός αντί να πετούν συνεχώς γύρω της.
Ο ανοιχτός χρωματισμός και το σύνθετο σχέδιο των πτερύγων λειτουργούν επίσης ως αποτελεσματική οπτική παραλλαγή όταν το έντομο βρίσκεται ακίνητο.
Γενετική και διαφοροποίηση του κυπριακού πληθυσμού
Η αναγνώριση του P. o. cypria βασίστηκε στη γεωγραφική απομόνωση του πληθυσμού της Κύπρου και σε μικρές αλλά επαναλαμβανόμενες μορφολογικές διαφορές από το ονομαστικό υποείδος.
Μεταγενέστερη μελέτη DNA barcoding εξέτασε δείγματα P. o. ocellata από Κρήτη, Τουρκία, Λίβανο και Ισραήλ καθώς και δείγματα P. o. cypria από την Κύπρο. Η μελέτη ανέφερε ότι τα δύο υποείδη δεν παρουσίασαν γενετική απόσταση στο εξεταζόμενο DNA barcode, παρά τις γεωγραφικές και μορφολογικές διαφορές τους.
Το αποτέλεσμα αυτό δεν αναιρεί από μόνο του την υποειδική κατάταξη, αλλά δείχνει ότι η διαφοροποίηση που χρησιμοποιήθηκε για την αναγνώριση του cypria δεν αντανακλάται στο συγκεκριμένο εξεταζόμενο mitochondrial barcode.
Επικινδυνότητα για τον άνθρωπο
Η Problepsis ocellata cypria δεν θεωρείται επικίνδυνη για τον άνθρωπο. Το ενήλικο δεν διαθέτει κεντρί ούτε μηχανισμό έγχυσης δηλητηρίου και δεν είναι επιθετικό.
Δεν υπάρχουν τεκμηριωμένα στοιχεία ότι οι προνύμφες του είδους διαθέτουν τις κνιδωτικές τρίχες που χαρακτηρίζουν ορισμένες άλλες ομάδες νυχτοπεταλούδων. Η επαφή με το είδος δεν θεωρείται ότι αποτελεί ειδικό κίνδυνο για τον άνθρωπο.
Κατάσταση στην Κύπρο και διατήρηση
Η Problepsis ocellata cypria αποτελεί ιθαγενές ενδημικό υποείδος της Κύπρου. Η περιορισμένη νησιωτική εξάπλωσή του προσδίδει ιδιαίτερο βιογεωγραφικό ενδιαφέρον στον κυπριακό πληθυσμό.
Η διατήρηση φυσικών και ημιφυσικών μεσογειακών οικοτόπων με ελιές και ιδιαίτερα περιοχών με άγριες μορφές της Olea europaea εξασφαλίζει τη διατήρηση του βασικού φυτού τροφής των προνυμφών.
Ταξινομία
Βασίλειο: Animalia
Φύλο: Arthropoda
Κλάση: Insecta
Τάξη: Lepidoptera
Υπεροικογένεια: Geometroidea
Οικογένεια: Geometridae
Υποοικογένεια: Sterrhinae
Φυλή: Scopulini
Γένος: Problepsis Lederer, 1853
Είδος: Problepsis ocellata (Frivaldszky, 1845)
Υποείδος: Problepsis ocellata cypria Stadie & Stadie, 2016
Αρχικός συνδυασμός του είδους: Caloptera ocellata Frivaldszky, 1845
Κατάσταση στην Κύπρο: Ιθαγενές – ενδημικό υποείδος
Κύριο φυτό τροφής της προνύμφης: Olea europaea L.
Πηγές
Lepidoptera Mundi – Problepsis ocellata
Feizpour et al. – Combination of morphological characters and DNA-barcoding in Problepsis
Associazione Lepidotterologica Italiana – Problepsis ocellata: biology and complete life cycle
Biodiversity of Cyprus – Oleaceae Family in Cyprus – Οικογένεια Oleaceae στην Κύπρο
Problepsis ocellata cypria Stadie & Stadie, 2016 – Endemic subspecies of Cyprus
Text and photos: George Konstantinou
Problepsis ocellata cypria – An endemic subspecies of Cyprus
Problepsis ocellata cypria Stadie & Stadie, 2016 is a moth of the family Geometridae, subfamily Sterrhinae and tribe Scopulini. It is the Cypriot subspecies of Problepsis ocellata (Frivaldszky, 1845) and is an endemic subspecies of Cyprus. Stadie & Stadie described it in 2016, separating the geographically isolated Cypriot population from the nominate P. o. ocellata.
The species is particularly distinctive because of the conspicuous eye-like markings present on all four wings. The specific epithet ocellata refers directly to these ocelli.
Description
Problepsis ocellata is a medium-sized geometrid moth with a wingspan of approximately 29–33 mm. Its ground colour is pale greyish to whitish, crossed by fine lines and yellowish shades and dominated by conspicuous circular eye-like markings.
The Cypriot P. o. cypria was distinguished from the nominate subspecies by small but consistent differences in wing coloration and pattern. It was described as generally darker, with a broader median shade and a small blackish horizontal line in the basal part of the forewing near the dorsum.
Taxonomic history
The species was originally described by Imre Frivaldszky in 1845 as Caloptera ocellata. It was subsequently placed in the genus Problepsis, resulting in the present combination Problepsis ocellata (Frivaldszky, 1845).
In 2016, D. Stadie and Ph. Stadie published an integrative revision of the Problepsis ocellata lineage. In that work, the geographically isolated population of Cyprus was recognised and described as Problepsis ocellata cypria Stadie & Stadie, 2016.
Distribution
Problepsis ocellata has a predominantly eastern Mediterranean distribution, extending from southeastern Europe through Asia Minor and into the Near East.
Stadie & Stadie treated P. o. ocellata as the eastern Mediterranean nominate subspecies and P. o. cypria as the geographically restricted Cyprus subspecies.
Documented Cyprus localities include Kidasi, Nikokleia, Giolou, the Polis area and Esentepe. Published Lepiforum records range from approximately 75 to 410 m elevation.
Habitat
The species is closely associated with habitats containing olive trees, including natural Mediterranean vegetation and traditionally managed olive groves.
Its geographical distribution largely overlaps that of wild forms of the olive. A documented habitat of the Cypriot subspecies southeast of Gialia in the Polis area lies at approximately 250 m elevation.
Larval host plant
The principal documented natural larval host is Olea europaea L., the olive.
The olive belongs to the family Oleaceae:
Oleaceae Family in Cyprus – Οικογένεια Oleaceae στην Κύπρο
Ligustrum has also been accepted as food in captivity, and Syringa has been reported in captive-rearing literature. These should be distinguished from the naturally documented principal host, Olea europaea.
Relationship with the olive
The ecological relationship between P. ocellata and the olive is particularly interesting. Although olive cultivation has been spread by humans throughout much of the Mediterranean for thousands of years, the moth has not expanded throughout the entire cultivated range of the tree. Its distribution still corresponds broadly with the original range of wild olive populations.
Life cycle
Like all Lepidoptera, Problepsis ocellata undergoes complete metamorphosis:
egg → larva → pupa → adult.
The life cycle of the Cypriot subspecies has been directly documented through captive rearing. A female attracted to light at Nikokleia, Paphos, 75 m elevation, on 24 October 2008 produced offspring from which larvae were documented on 30 November and 14 December. The pupal stage was also documented, and an adult emerged on 5 January 2009.
Egg
Females lay eggs from which the young larvae hatch. The availability of suitable olive host plants is essential for successful larval development.
Lepiforum contains photographic documentation of an egg from Crete, while the Cypriot subspecies has been reared from eggs produced by a female P. o. cypria collected at Nikokleia.
Larva
The caterpillar has the elongated body form characteristic of many Geometridae. Geometrid larvae have a reduced number of abdominal prolegs and move with their characteristic looping gait.
Young larvae are greenish to olive-green. Their appearance changes considerably as they develop, providing effective camouflage on the host vegetation. Mature larvae can reach approximately 45 mm in length.
Pupa
After completing larval development, the caterpillar pupates. The pupa is initially greenish and later becomes reddish-brown.
The pupal stage of P. o. cypria has been photographically documented from the Nikokleia captive-rearing material.
Adult activity
Adults are primarily nocturnal and are attracted to artificial light. Numerous documented Cyprus records were obtained through light trapping.
Cyprus records published by Lepiforum include adults on 13 March, 21 April, 24 October, 2 November and 4 November, together with a captive-emerged adult on 5 January. These observations demonstrate a broad period of seasonal occurrence in Cyprus.
Elsewhere within the species' range, two annual generations are commonly reported, with additional generations possible in warmer localities. The precise number of generations of P. o. cypria in Cyprus, however, should not be assumed without dedicated local phenological data.
Behaviour
Adults are attracted to artificial light. Observations of other Mediterranean populations indicate that they may settle rapidly near a light source rather than continuously flying around it.
The pale coloration and complex wing pattern also provide effective visual camouflage while the moth is resting.
Genetic differentiation of the Cypriot population
Recognition of P. o. cypria was based on the geographical isolation of the Cyprus population together with small but consistent morphological differences.
Subsequent DNA-barcode research examined P. o. ocellata from Crete, Turkey, Lebanon and Israel and P. o. cypria from Cyprus. The examined subspecies showed no genetic distance in the analysed DNA barcode, despite their geographical and morphological differentiation.
This result does not by itself invalidate the subspecific treatment, but shows that the differentiation used to recognise cypria is not reflected in the particular mitochondrial barcode examined.
Risk to humans
Problepsis ocellata cypria is not considered dangerous to humans. Adults possess no sting or venom-delivery apparatus and are non-aggressive.
There is no documented evidence that its caterpillars possess the urticating hairs characteristic of certain other moth groups, and the species is not regarded as presenting a specific human health hazard.
Status in Cyprus and conservation
Problepsis ocellata cypria is a native endemic subspecies of Cyprus. Its restricted island distribution makes the Cypriot population particularly interesting from a biogeographical perspective.
The preservation of natural and semi-natural Mediterranean habitats containing olive trees, particularly wild forms of Olea europaea, maintains the principal larval food resource of the moth.
Taxonomy
Kingdom: Animalia
Phylum: Arthropoda
Class: Insecta
Order: Lepidoptera
Superfamily: Geometroidea
Family: Geometridae
Subfamily: Sterrhinae
Tribe: Scopulini
Genus: Problepsis Lederer, 1853
Species: Problepsis ocellata (Frivaldszky, 1845)
Subspecies: Problepsis ocellata cypria Stadie & Stadie, 2016
Original combination: Caloptera ocellata Frivaldszky, 1845
Status in Cyprus: Native – endemic subspecies
Principal larval host: Olea europaea L.
Sources
Lepidoptera Mundi – Problepsis ocellata
Feizpour et al. – Combination of morphological characters and DNA-barcoding in Problepsis
Associazione Lepidotterologica Italiana – Problepsis ocellata: biology and life cycle
Biodiversity of Cyprus – Oleaceae Family in Cyprus – Οικογένεια Oleaceae στην Κύπρο
