Εκκλησία Άγιος Μάμας στο χωριό Γερόλακκος - Agios Mamas Churche at Gerolakkos Village - Cyprus
Below in English
Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Γερόλακκος, 27/2/2016
Γερόλακκος
Ο Γερόλακκος είναι κατεχόμενο χωριό της επαρχίας Λευκωσίας, περίπου 10 χιλιόμετρα δυτικά της πρωτεύουσας και αμέσως βόρεια της Πράσινης Γραμμής. Αποτελεί τμήμα της Κυπριακής Δημοκρατίας, αλλά από την τουρκική εισβολή του 1974 βρίσκεται υπό τουρκική στρατιωτική κατοχή. Το χωριό είναι κτισμένο σε μέσο υψόμετρο περίπου 170 μέτρων, ενώ το ανάγλυφο της διοικητικής του έκτασης κυμαίνεται περίπου από 170 έως 225 μέτρα. Στα νότια βρίσκεται το Διεθνές Αεροδρόμιο Λευκωσίας, μεγάλο μέρος της έκτασης του οποίου εμπίπτει στα διοικητικά όρια του Γερόλακκου. Προς τα δυτικά συνδέεται με το Μάμμαρι και τη Δένεια, ανατολικά με τη Λευκωσία και βορειοδυτικά με δρόμους που οδηγούν προς τη Μύρτου και την Κερύνεια.
Η γεωλογία της περιοχής παρουσιάζει σημαντική ποικιλία και περιλαμβάνει φλύσχη Κυθρέας, ασβεστολιθικούς ψαμμίτες, κρητίδες, μαργαϊκές κρητίδες, πηλούς, άμμους και χαλίκια. Πάνω στα πετρώματα αυτά αναπτύχθηκαν ξερορεντζίνες, ερυθρογαίες, καφκάλλες και προσχωσιγενή εδάφη. Μικρά ρυάκια, μεταξύ των οποίων ο Σιέμμος και ο Τζιηννάρ, διασχίζουν την περιοχή. Η μέση ετήσια βροχόπτωση είναι χαμηλή, περίπου 300 χιλιοστά, γεγονός που καθόριζε σε μεγάλο βαθμό τις παραδοσιακές καλλιέργειες.
Ονομασία και ιστορικές αναφορές
Η ονομασία Γερόλακκος θεωρείται ότι προήλθε από παλαιότερο τύπο «Ιερός Λάκκος», με αναφορά σε πηγάδι ή λάκκο που συνδεόταν με τον παλαιό οικισμό. Η χρήση του «ιερός» ως πρώτου συνθετικού σε κυπριακά τοπωνύμια είναι γνωστή και από άλλα παραδείγματα. Ο αρχιτέκτονας και μελετητής George Jeffery κατέγραψε ότι το πηγάδι από το οποίο πιθανότατα προήλθε το όνομα βρισκόταν κάτω από μια γοτθική αψίδα και ενδεχομένως αποτελούσε το κέντρο του μεσαιωνικού τιμαρίου γύρω από το οποίο αναπτύχθηκε αργότερα το χωριό.
Ο Γερόλακκος έχει σαφώς τεκμηριωμένη παρουσία κατά τον Μεσαίωνα. Σε πηγές της Λουζινιανο-βενετικής περιόδου εμφανίζεται με τύπους όπως Mierolakko, Ierolaio και Gerolacco. Ο Φλώριος Βουστρώνιος τον αναφέρει ως φέουδο που μεταξύ 1464 και 1468 ανήκε στον Givan Viludo. Η ύπαρξη μεσαιωνικού τιμαρίου, παλαιού πηγαδιού και γοτθικού αρχιτεκτονικού στοιχείου δείχνει ότι ο οικισμός είχε διαμορφωθεί αρκετούς αιώνες πριν από τη νεότερη περίοδο.
Στους λόφους του Γερόλακκου και του γειτονικού Μαμμαρίου έχουν επίσης αναφερθεί πολλοί αρχαίοι τάφοι, χωρίς όμως οι γενικές αυτές παλαιότερες αναφορές να επιτρέπουν ασφαλή χρονολόγηση ή ταύτιση συγκεκριμένων νεκροταφείων χωρίς περαιτέρω αρχαιολογική τεκμηρίωση.
Γεωργία, κτηνοτροφία και παραδοσιακή οικονομία
Πριν από το 1974 η οικονομία του Γερόλακκου στηριζόταν σε σημαντικό βαθμό στη γεωργία και την κτηνοτροφία. Λόγω της χαμηλής βροχόπτωσης, η κυριότερη καλλιέργεια ήταν τα σιτηρά, ενώ η κτηνοτροφία περιλάμβανε κυρίως αιγοπρόβατα. Η άμεση γειτνίαση με τη Λευκωσία και το καλό οδικό δίκτυο ευνόησαν παράλληλα την εργασία κατοίκων στην πρωτεύουσα και συνέβαλαν στη μεγάλη ανάπτυξη του χωριού κατά τον 20ό αιώνα.
Ιδιαίτερο κεφάλαιο της τοπικής οικονομίας αποτελούσαν τα λατομεία του Γερόλακκου. Η λεγόμενη «πέτρα του Γερόλακκου» ήταν γνωστή στην κυπριακή οικοδομική. Μετά την εξόρυξη δημιουργήθηκαν υπόγειοι χώροι και σπηλιές, στους οποίους αναπτύχθηκε αργότερα μια εντελώς διαφορετική δραστηριότητα: η καλλιέργεια μανιταριών. Η παραγωγή αυτή συνεχίστηκε μέχρι την τουρκική εισβολή του 1974 και αποτελεί μια από τις πιο ιδιαίτερες πλευρές της οικονομικής ιστορίας της κοινότητας.
Η θέση του χωριού κοντά στη Λευκωσία είχε και στρατηγική σημασία. Αστυνομικός σταθμός λειτουργούσε στον Γερόλακκο ήδη από το 1905, ενώ ανατολικά του οικισμού λειτουργούσε πριν από την εισβολή αμερικανικός ραδιοσταθμός.
Εκκλησίες και θρησκευτική ζωή
Η εκκλησιαστική παράδοση του Γερόλακκου ήταν πλούσια. Κεντρική θέση κατείχε ο Ιερός Ναός Παναγίας Ευαγγελίστριας, αφιερωμένος στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου, με κύρια εορτή στις 25 Μαρτίου και εορτασμό επίσης στις 8 Σεπτεμβρίου και σε άλλες Θεομητορικές εορτές. Στον Γερόλακκο υπάρχουν επίσης δύο ναοί αφιερωμένοι στον Άγιο Μάμαντα, ενώ διατηρούνται τα ερείπια της παλαιότερης Παναγίας Τζεντινναρκώτισσας. Η Εκκλησία της Κύπρου εξακολουθεί να διατηρεί Εκκλησιαστική Επιτροπή Αγίου Μάμαντος και Παναγίας Γερολάκκου, γεγονός που διασώζει την εκκλησιαστική συνέχεια της εκτοπισμένης κοινότητας.
Ο παλαιός Άγιος Μάμας αποτελεί σημαντικό ιστορικό μνημείο του χωριού. Ο George Jeffery τον περιέγραψε ως μονόθολη πετρόκτιστη εκκλησία που είχε εν μέρει ανοικοδομηθεί το 1821. Άλλη ιστορική πηγή αναφέρει επισκευή ναού του Γερόλακκου το 1793 επί Αρχιεπισκόπου Χρυσάνθου, στοιχείο που υποδεικνύει παλαιότερη οικοδομική φάση. Πριν από το 1974 ο ναός διατηρούσε παλιές εικόνες, οι οποίες στη συνέχεια εξαφανίστηκαν, ενώ η ξύλινη Αγία Τράπεζα παρέμεινε στο εσωτερικό. Μετά την κατοχή το κτίριο χρησιμοποιήθηκε ως πολιτιστικό κέντρο.
Η Παναγία Ευαγγελίστρια υπέστη επίσης αλλαγή χρήσης μετά το 1974. Η Κυπριακή Δημοκρατία έχει καταγράψει τη μετατροπή της σε τζαμί. Παρά ταύτα, στις 27 Μαρτίου 2016 πραγματοποιήθηκε στον ναό Θεία Λειτουργία για εκτοπισμένους Γερολατσίτες, ενώ η Εκκλησία της Κύπρου συνεχίζει μέχρι σήμερα να οργανώνει τους εορτασμούς του Ευαγγελισμού για την κοινότητα.
Ο Γερόλακκος το 1974
Η γεωγραφική θέση του Γερόλακκου τον έφερε πολύ κοντά σε σημαντικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις και στο Διεθνές Αεροδρόμιο Λευκωσίας. Κατά τη διάρκεια της τουρκικής εισβολής του 1974, η περιοχή βρέθηκε στο επίκεντρο σφοδρών πολεμικών επιχειρήσεων. Το χωριό υπέστη εκτεταμένες καταστροφές από βομβαρδισμούς της τουρκικής αεροπορίας, ενώ στην ευρύτερη ζώνη μεταξύ Γερόλακκου και αεροδρομίου διεξήχθησαν σκληρές μάχες. Όλοι οι Ελληνοκύπριοι κάτοικοι εκτοπίστηκαν τον Αύγουστο του 1974 και έκτοτε ζουν ως πρόσφυγες στις ελεύθερες περιοχές της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Το PRIO Cyprus Displacement Project καταγράφει ότι ο Γερόλακκος ήταν για μεγάλο χρονικό διάστημα σχεδόν αποκλειστικά ελληνοκυπριακή κοινότητα, με πολύ μικρή τουρκοκυπριακή παρουσία σε ορισμένες παλαιότερες απογραφές. Μετά την εισβολή εγκαταστάθηκαν στο χωριό εκτοπισμένοι Τουρκοκύπριοι από διάφορες περιοχές των ελεύθερων σήμερα περιοχών, καθώς και πληθυσμός από την Τουρκία.
Η κατοχική διοίκηση άλλαξε αρχικά το όνομα του χωριού σε Eskikuyu, δηλαδή «παλιό πηγάδι», και το 1975 σε Alayköy, που σημαίνει «χωριό του συντάγματος». Η ιστορική και επίσημη ονομασία για την Κυπριακή Δημοκρατία παραμένει Γερόλακκος.
Η εκτοπισμένη κοινότητα
Παρά τον μισό και πλέον αιώνα εκτοπισμού, η οργανωμένη κοινότητα των Γερολατσιτών εξακολουθεί να διατηρεί τη σχέση της με το χωριό, τις εκκλησίες, τις εορτές και την ιστορική της μνήμη. Η συνέχιση της Εκκλησιαστικής Επιτροπής, οι ετήσιοι εορτασμοί του Ευαγγελισμού και του Αγίου Μάμαντος και οι κατά καιρούς λειτουργίες στους κατεχόμενους ναούς αποτελούν σημαντικά στοιχεία αυτής της συνέχειας. Η Εκκλησία της Κύπρου εξακολουθεί να χρησιμοποιεί επίσημα την ονομασία Γερόλακκος και να αναγνωρίζει την Παναγία Ευαγγελίστρια και τον Άγιο Μάμαντα ως τους ναούς της εκτοπισμένης κοινότητας.
Στοιχεία Γερόλακκου
Ονομασία: Γερόλακκος
Επαρχία: Λευκωσία
Χώρα: Κυπριακή Δημοκρατία
Καθεστώς: Κατεχόμενη κοινότητα της Κυπριακής Δημοκρατίας από το 1974
Απόσταση από τη Λευκωσία: περίπου 10 χλμ. δυτικά
Υψόμετρο οικισμού: περίπου 170 μ.
Μέση ετήσια βροχόπτωση: περίπου 300 mm
Παλαιότερες μορφές ονομασίας: Mierolakko, Ierolaio, Gerolacco
Ετυμολογία: πιθανή εξέλιξη από το «Ιερός Λάκκος»
Κατοχικές μετονομασίες: Eskikuyu, αργότερα Alayköy
Πληθυσμός 1881: 447
Πληθυσμός 1891: 457
Πληθυσμός 1901: 585
Πληθυσμός 1911: 724
Πληθυσμός 1921: 822
Πληθυσμός 1931: 1.231
Πληθυσμός 1946: 1.384
Πληθυσμός 1960: 1.868 σύμφωνα με τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια· το PRIO παραθέτει 1.865
Τουρκοκύπριοι στην απογραφή του 1960: 2 σύμφωνα με τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια
Πληθυσμός 1973: 2.340 σύμφωνα με τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια· το PRIO παραθέτει 2.455
Εκτοπισμός: Όλοι οι Ελληνοκύπριοι κάτοικοι εκτοπίστηκαν τον Αύγουστο του 1974
Κύριες παραδοσιακές δραστηριότητες: γεωργία, κτηνοτροφία, λατομεία, καλλιέργεια μανιταριών
Κύριοι ναοί: Παναγία Ευαγγελίστρια, Άγιος Μάμας
Άλλα θρησκευτικά μνημεία: δεύτερος ναός Αγίου Μάμαντος, ερείπια Παναγίας Τζεντινναρκώτισσας
Συντεταγμένες κέντρου οικισμού: 35.181379° N, 33.252746° E
Google Maps: Γερόλακκος – Google Maps
Φωτογράφος: Γιώργος Κωνσταντίνου
Ημερομηνία φωτογραφιών: 27/2/2016
Τοποθεσία φωτογραφιών: Γερόλακκος, επαρχία Λευκωσίας
Πηγές
Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – Το κατεχόμενο χωριό Γερόλακκος. Αρχική ανάρτηση και φωτογραφική καταγραφή της 27/2/2016. Biodiversity of Cyprus – Γερόλακκος
Biodiversity of Cyprus – Κατάλογος Δήμων και Κοινοτήτων της Κύπρου. Ο Γερόλακκος περιλαμβάνεται στον οργανωμένο κατάλογο των κατεχόμενων κοινοτήτων.
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια – Polignosi, Γερόλακκος. Κύρια πηγή για γεωγραφία, γεωλογία, οικονομία, πληθυσμό, μεσαιωνικές αναφορές, εκκλησίες και γεγονότα του 1974. Polignosi – Γερόλακκος
PRIO Cyprus Displacement Project – Gerolakkos. Ιστορική σύνθεση πληθυσμού, εκτοπισμός του 1974 και μεταγενέστερη εγκατάσταση πληθυσμού. PRIO – Gerolakkos
Εκκλησία της Κύπρου – Ιερός Ναός Παναγίας Ευαγγελιστρίας Γερολάκκου. Επίσημες πληροφορίες για τις εκκλησίες και τις εορτές της κοινότητας. Εκκλησία της Κύπρου – Παναγία Ευαγγελίστρια Γερολάκκου
Standing Cypriot Commission for the Standardization of Geographical Names / Complete Gazetteer of Cyprus. Επίσημη γεωγραφική και τοπωνυμική καταγραφή της κοινότητας και των τοπωνυμίων της.
GeoNames – Gerolakkos. Επιβεβαίωση των συντεταγμένων του κέντρου του οικισμού.
TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – GEROLAKKOS, 27 FEBRUARY 2016
Gerolakkos
Gerolakkos is an occupied village of Nicosia District, approximately 10 kilometres west of the capital and immediately north of the Green Line. It forms part of the Republic of Cyprus but has remained under Turkish military occupation since the Turkish invasion of 1974. The village stands at an average elevation of approximately 170 metres, while the terrain within its administrative boundaries ranges roughly between 170 and 225 metres. Nicosia International Airport lies immediately to the south, and a substantial part of the airport grounds falls within the administrative area of Gerolakkos. To the west the village is connected with Mammari and Deneia, eastwards with Nicosia and northwestwards with routes leading towards Myrtou and Kyrenia.
The local geology is varied and includes Kythrea flysch, calcareous sandstones, chalks, marly chalks, clays, sands and gravels. Dry rendzinas, red soils, kafkalla and alluvial soils developed over these formations. Small streams, including Siemmos and Tziinnar, cross the area. Average annual rainfall is only about 300 mm, a factor that strongly influenced traditional agriculture.
Name and historical references
The name Gerolakkos is considered to have developed from an earlier form meaning “Sacred Well”. George Jeffery recorded a well beneath a Gothic arch which he believed may have formed the centre of the medieval estate around which the later village developed.
Gerolakkos is securely documented during the medieval period. Sources of the Lusignan-Venetian era record forms including Mierolakko, Ierolaio and Gerolacco. Florio Bustron mentions Gerolacco as a fief belonging to Givan Viludo between 1464 and 1468. The medieval estate, the old well and the Gothic architectural element indicate a settlement history extending several centuries before modern times.
Older antiquarian accounts also mention numerous ancient tombs in the hills around Gerolakkos and neighbouring Mammari, although these general references do not by themselves permit precise dating or identification of individual burial sites.
Agriculture and traditional economy
Before 1974 the economy relied significantly on farming and livestock. Because rainfall was limited, cereal cultivation predominated, while livestock husbandry focused particularly on sheep and goats. Proximity to Nicosia and good road connections also allowed many inhabitants to work in the capital and contributed to the rapid development of the village during the 20th century.
The Gerolakkos quarries formed a distinctive element of the local economy. “Gerolakkos stone” was well known in Cypriot construction. Later, caves and underground spaces created through quarrying were used for mushroom cultivation, an unusual local industry that continued until the Turkish invasion in 1974.
A police station operated in the village from 1905, while an American radio station was established east of the settlement before the invasion, reflecting the strategic importance of the locality close to Nicosia.
Churches and religious life
Religious life in Gerolakkos centred particularly on Panagia Evangelistria, dedicated to the Annunciation of the Theotokos, and the churches of Agios Mamas. Panagia Evangelistria celebrates primarily on 25 March, with additional Marian celebrations including 8 September. There are two churches dedicated to Agios Mamas, while the ruins of the older Panagia Tzentinnarkotissa also survive. The Church of Cyprus continues to maintain the Ecclesiastical Committee of Agios Mamas and Panagia of Gerolakkos, preserving the ecclesiastical continuity of the displaced community.
The older Church of Agios Mamas is an important historic monument. George Jeffery described it as a stone-built single-vaulted church partly rebuilt in 1821. Another historical source records repairs to a church at Gerolakkos in 1793, during the period of Archbishop Chrysanthos, suggesting an earlier construction phase. Old icons once preserved there disappeared after the invasion, although its wooden Holy Altar remained. The church was subsequently used as a cultural centre.
Panagia Evangelistria also underwent a change of use after 1974 and has been recorded by the Republic of Cyprus as having been converted into a mosque. Nevertheless, a Divine Liturgy for displaced residents was celebrated there on 27 March 2016, and the Church of Cyprus continues to organise the Annunciation celebrations of the Gerolakkos community.
Gerolakkos in 1974
Its proximity to important military installations and Nicosia International Airport placed Gerolakkos close to major military operations during the Turkish invasion of 1974. The village suffered extensive destruction from Turkish aerial bombardment, while heavy fighting occurred in the wider area between Gerolakkos and the airport. All of its Greek Cypriot inhabitants were displaced in August 1974 and have since remained refugees in the government-controlled areas of the Republic of Cyprus.
The PRIO Cyprus Displacement Project records Gerolakkos as an overwhelmingly Greek Cypriot village for most of its modern history, with only a very small Turkish Cypriot presence in some earlier censuses. After 1974, displaced Turkish Cypriots from several areas of the government-controlled part of Cyprus were settled there, together with people originating from Turkey.
The occupation administration initially changed the village name to Eskikuyu, meaning “old well”, and in 1975 to Alayköy, meaning “village of the regiment”. Its historic and official name for the Republic of Cyprus remains Gerolakkos.
The displaced community
More than half a century after displacement, the organised Gerolakkos community continues to preserve its relationship with the village, its churches, feast days and historical memory. The continuing Ecclesiastical Committee, annual celebrations of the Annunciation and Agios Mamas, and occasional services in the occupied churches remain important expressions of that continuity.
Gerolakkos details
Name: Gerolakkos
District: Nicosia
Country: Republic of Cyprus
Status: Occupied community of the Republic of Cyprus since 1974
Distance from Nicosia: approximately 10 km west
Settlement elevation: approximately 170 m
Average annual rainfall: approximately 300 mm
Historic forms of the name: Mierolakko, Ierolaio, Gerolacco
Name origin: probably derived from a term meaning “Sacred Well”
Occupation-era names: Eskikuyu, later Alayköy
Population 1881: 447
Population 1891: 457
Population 1901: 585
Population 1911: 724
Population 1921: 822
Population 1931: 1,231
Population 1946: 1,384
Population 1960: 1,868 according to the Great Cyprus Encyclopaedia; PRIO gives 1,865
Turkish Cypriots in the 1960 census: 2 according to the Great Cyprus Encyclopaedia
Population 1973: 2,340 according to the Great Cyprus Encyclopaedia; PRIO gives 2,455
Displacement: all Greek Cypriot inhabitants displaced in August 1974
Principal traditional activities: agriculture, livestock farming, quarrying and mushroom cultivation
Principal churches: Panagia Evangelistria and Agios Mamas
Other religious monuments: second church of Agios Mamas and ruins of Panagia Tzentinnarkotissa
Settlement-centre coordinates: 35.181379° N, 33.252746° E
Google Maps: Gerolakkos – Google Maps
Photographer: George Konstantinou
Date of photographs: 27 February 2016
Photograph location: Gerolakkos, Nicosia District
Sources
Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – The occupied village of Gerolakkos. Original post and photographic record of 27 February 2016. Biodiversity of Cyprus – Gerolakkos
Biodiversity of Cyprus – List of Municipalities and Communities of Cyprus. Gerolakkos is included in the organised list of occupied communities.
Great Cyprus Encyclopaedia – Polignosi, Gerolakkos. Detailed source for geography, geology, economy, population, medieval history, churches and the events of 1974. Polignosi – Gerolakkos
PRIO Cyprus Displacement Project – Gerolakkos. Historical population composition, displacement and post-1974 resettlement. PRIO – Gerolakkos
Church of Cyprus – Panagia Evangelistria Church, Gerolakkos. Official information on the churches and religious traditions of the displaced community. Church of Cyprus – Panagia Evangelistria, Gerolakkos
Complete Gazetteer of Cyprus – Standing Cypriot Commission for the Standardization of Geographical Names. Official geographical and toponymic record.
GeoNames – Gerolakkos. Coordinates of the settlement centre.
No comments:
Post a Comment