Ostrea edulis Linnaeus, 1758 – Extensive fossil thanatocoenoses at Geri, Nicosia – Τεράστιες απολιθωμένες θανατοκοινωνίες Ostrea edulis στο Γέρι, Λευκωσία – Cyprus

 See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Photos by George Konstantinou

Below in English

Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Γέρι, επαρχία Λευκωσίας, Κύπρος.

Στην περιοχή του Γερίου, επαρχία Λευκωσίας, ο Γιώργος Κωνσταντίνου και η Φανή Κωνσταντίνου έχουν εντοπίσει εντυπωσιακές και εξαιρετικά εκτεταμένες συγκεντρώσεις απολιθωμένων στρειδιών Ostrea edulis Linnaeus, 1758. Δεν πρόκειται απλώς για μεμονωμένα απολιθώματα, αλλά για τεράστιες θανατοκοινωνίες, με πολύ μεγάλες συγκεντρώσεις οστράκων μέσα στα ιζήματα.

Η σημασία αυτών των συγκεντρώσεων επιβεβαιώνεται από το ίδιο το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης της Κυπριακής Δημοκρατίας, το οποίο αναφέρει εντυπωσιακές εμφανίσεις πλούσιων απολιθωματοφόρων στρωμάτων στους ανώτερους ορίζοντες του Σχηματισμού Λευκωσίας, σε περιοχές νότια της πόλης της Λευκωσίας. Τα στρώματα αυτά αποτελούνται σχεδόν εξ ολοκλήρου από μακροαπολιθώματα και χαρακτηρίζονται ως θανατοκοινωνίες. Μεταξύ των οργανισμών που κυριαρχούν αναφέρεται συγκεκριμένα το Ostrea edulis.

Το Ostrea edulis

Το Ostrea edulis είναι θαλάσσιο δίθυρο μαλάκιο της οικογένειας Ostreidae. Είναι το γνωστό European flat oyster και αποτελεί σύγχρονο είδος, με φυσική εξάπλωση στις ευρωπαϊκές ακτές και στη Μεσόγειο.

Όπως και τα άλλα στρείδια, διαθέτει δύο άνισες θυρίδες. Η μία προσκολλάται στο υπόστρωμα, ενώ η άλλη λειτουργεί ως κάλυμμα. Τα κελύφη είναι παχιά, ασβεστιτικά και συχνά ακανόνιστα, καθώς η μορφή τους επηρεάζεται από το υπόστρωμα και από τη στενή ανάπτυξη πολλών ατόμων μαζί.

Η ανθεκτικότητα των κελυφών ευνοεί τη διατήρησή τους ως απολιθώματα και, όταν οι συνθήκες είναι κατάλληλες, μπορούν να δημιουργηθούν εξαιρετικά πυκνές απολιθωματοφόρες συγκεντρώσεις.

Οι θανατοκοινωνίες της Λευκωσίας

Οι συγκεντρώσεις αυτές έχουν ιδιαίτερο παλαιοοικολογικό ενδιαφέρον. Σύμφωνα με το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης, τα πλειοκαινικά ιζήματα του Σχηματισμού Λευκωσίας είναι πολύ πλούσια σε μακροαπολιθώματα. Στους ανώτερους στρωματογραφικούς ορίζοντες εμφανίζονται στρώματα αποτελούμενα σχεδόν εξ ολοκλήρου από δίθυρα, γαστερόποδα, σκαφόποδα, θυσσανόποδα, εχινοειδή και κοράλλια.

Το Τμήμα χαρακτηρίζει αυτές τις συγκεντρώσεις θανατοκοινωνίες, οι οποίες δημιουργήθηκαν από μαζικό θάνατο θαλάσσιων βιοκοινωνιών. Ως βασικός παράγοντας αναφέρεται η απότομη μεταβολή των συνθηκών της θάλασσας και ιδιαίτερα της αλατότητας, σε ένα περιβάλλον που γινόταν σταδιακά ρηχότερο καθώς η Κύπρος ανυψωνόταν. Η εισροή μεγάλων ποσοτήτων γλυκού νερού σε περιόδους αυξημένων βροχοπτώσεων, ιδιαίτερα κοντά σε εκβολές ποταμών, μπορούσε επίσης να προκαλέσει σημαντικές μεταβολές στην αλατότητα.

Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης κατονομάζει το Ostrea edulis ως ένα από τα κυρίαρχα είδη αυτών των θανατοκοινωνιών.

Γεωλογικό πλαίσιο

Ο Σχηματισμός Λευκωσίας αποτελείται από θαλάσσια ιζήματα, κυρίως μάργες και ασβεστοψαμμίτες, που αποτέθηκαν μετά το τέλος της Κρίσης Αλατότητας του Μεσσηνίου και την επαναπλήρωση της Μεσογείου από τον Ατλαντικό.

Το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης τοποθετεί την απόθεση του Σχηματισμού Λευκωσίας περίπου μεταξύ 5,33 και 2 εκατομμυρίων ετών πριν. Η συνεχιζόμενη ανύψωση της Κύπρου οδήγησε σταδιακά σε όλο και πιο ρηχά θαλάσσια περιβάλλοντα και τελικά στην ανάδυση περιοχών που προηγουμένως αποτελούσαν θαλάσσιο πυθμένα.

Οι τεράστιες συγκεντρώσεις θαλάσσιων οστράκων που βλέπουμε σήμερα στην ενδοχώρα της επαρχίας Λευκωσίας αποτελούν εντυπωσιακή μαρτυρία αυτής της γεωλογικής ιστορίας.

Οι θανατοκοινωνίες στο Γέρι και η καταστροφή τους

Στο Γέρι, ο Γιώργος και η Φανή Κωνσταντίνου έχουν παρατηρήσει και φωτογραφίσει τεράστιες συγκεντρώσεις απολιθωμένων Ostrea edulis, οι οποίες αποτελούν χαρακτηριστικές θανατοκοινωνίες.

Σύμφωνα με τις προσωπικές επιτόπιες παρατηρήσεις του Γιώργου Κωνσταντίνου, σημαντικές εμφανίσεις αυτών των απολιθωματοφόρων στρωμάτων δεν προστατεύονται και καταστρέφονται από την ανάπτυξη και ανέγερση εργοστασίων στην περιοχή.

Η απώλεια τέτοιων στρωμάτων δεν αφορά μόνο μεμονωμένα απολιθώματα. Μια θανατοκοινωνία διατηρεί τη σχέση μεταξύ χιλιάδων οργανισμών και του ιζήματος μέσα στο οποίο αποτέθηκαν και επομένως αποτελεί ολόκληρο παλαιοοικολογικό αρχείο. Η αφαίρεση ή κάλυψη του απολιθωματοφόρου στρώματος μπορεί να καταστρέψει οριστικά αυτό το γεωλογικό πλαίσιο.

Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία επειδή η ίδια η επίσημη γεωλογική τεκμηρίωση της Κυπριακής Δημοκρατίας χαρακτηρίζει τις πλούσιες θανατοκοινωνίες με Ostrea edulis της ευρύτερης Λευκωσίας ως εντυπωσιακές απολιθωματοφόρες εμφανίσεις.

Η χωροθέτηση και αδειοδότηση βιομηχανικών αναπτύξεων στην Κύπρο διέπεται από πολεοδομικές και άλλες διαδικασίες αδειοδότησης. Ωστόσο, από τις επίσημες πηγές που εξετάστηκαν δεν προκύπτει τεκμηρίωση ότι οι συγκεκριμένες απολιθωματοφόρες θέσεις του Γερίου διαθέτουν ειδικό καθεστώς γεωλογικής προστασίας. Για τον λόγο αυτό δεν αποδίδεται εδώ συγκεκριμένη νομική ευθύνη ή παράβαση σε κάποια ανάπτυξη· καταγράφεται η επιτόπια παρατήρηση της συνεχιζόμενης καταστροφής των απολιθωματοφόρων στρωμάτων.

Η καταγραφή, επιστημονική αξιολόγηση και διατήρηση αντιπροσωπευτικών τμημάτων αυτών των θανατοκοινωνιών είναι σημαντική για τη διατήρηση της γεωλογικής και παλαιοντολογικής κληρονομιάς της Κύπρου.

Ταξινόμηση

Βασίλειο: Animalia
Φύλο: Mollusca
Κλάση: Bivalvia
Τάξη: Ostreida
Υπεροικογένεια: Ostreoidea
Οικογένεια: Ostreidae
Γένος: Ostrea Linnaeus, 1758
Είδος: Ostrea edulis Linnaeus, 1758
Υλικό: Απολιθώματα – εκτεταμένες θανατοκοινωνίες
Τοποθεσία: Γέρι, επαρχία Λευκωσίας, Κύπρος
Συλλέκτες: Γιώργος Κωνσταντίνου και Φανή Κωνσταντίνου

Πηγές

• Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – Ostrea edulis fossils – Cyprus
• Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης Κυπριακής Δημοκρατίας – Απολιθώματα
• Geological Survey Department, Republic of Cyprus – Fossils
• Geological Survey Department – Geology of Cyprus and Nicosia Formation

TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – GERI, NICOSIA DISTRICT, CYPRUS.

At Geri, Nicosia District, George Konstantinou and Fani Konstantinou have discovered impressive and extremely extensive concentrations of fossil Ostrea edulis Linnaeus, 1758. These are not simply isolated fossils, but vast fossil thanatocoenoses, containing enormous concentrations of shells within the sediments.

The importance of such assemblages is confirmed by the Geological Survey Department of the Republic of Cyprus, which records impressive fossiliferous horizons in the upper part of the Nicosia Formation in areas south of Nicosia. Some layers consist almost entirely of macrofossils and are specifically described as thanatocoenoses, with Ostrea edulis among their dominant components.

Ostrea edulis

Ostrea edulis is a marine bivalve mollusc of the family Ostreidae, commonly known as the European flat oyster. It is a living species naturally distributed along European coasts and in the Mediterranean.

Like other oysters, it possesses two unequal valves. One is attached to the substrate, while the other acts as a lid. The shells are thick, calcitic and frequently irregular in shape, partly because their growth is influenced by the substrate and by neighbouring individuals.

Their durable shells have a high potential for fossil preservation and, under favourable circumstances, can form extremely dense fossiliferous accumulations.

The fossil thanatocoenoses of Nicosia

These concentrations are of considerable palaeoecological interest. According to the Geological Survey Department, the Pliocene sediments of the Nicosia Formation are exceptionally rich in macrofossils. Their upper stratigraphic horizons contain rich fossiliferous beds composed mainly of bivalves, gastropods, scaphopods, barnacles, echinoids and corals.

The Department describes some of these accumulations as thanatocoenoses, formed through mass mortality of marine communities. Sudden changes in marine conditions, particularly salinity, are identified as an important cause. As Cyprus continued to rise, the surrounding sea became progressively shallower, while large freshwater influxes during periods of heavy precipitation—especially near river deltas—could produce major changes in salinity.

Significantly, the Geological Survey Department specifically identifies Ostrea edulis as one of the dominant organisms within these fossil thanatocoenoses.

Geological setting

The Nicosia Formation consists largely of marine marls and calcarenites deposited following the end of the Messinian Salinity Crisis and the reflooding of the Mediterranean from the Atlantic.

The Geological Survey Department dates deposition of the Nicosia Formation to approximately 5.33–2 million years ago. Continued uplift of Cyprus progressively produced shallower marine conditions, eventually raising former seabeds above sea level.

The enormous concentrations of marine shells now exposed far inland in Nicosia District are striking evidence of this geological history.

The Geri thanatocoenoses and their destruction

At Geri, George and Fani Konstantinou have observed and photographed vast concentrations of fossil Ostrea edulis forming remarkable fossil thanatocoenoses.

According to George Konstantinou's personal field observations, important exposures of these fossiliferous beds are not protected and are being destroyed as industrial buildings and factories are constructed in the area.

The loss of such deposits involves much more than the destruction of individual fossils. A fossil thanatocoenosis preserves the relationship between large numbers of organisms and the sedimentary environment in which they accumulated, forming an entire palaeoecological archive. Excavating, removing or permanently covering such a layer can therefore destroy its geological context.

This is particularly significant because the official geological documentation of the Republic of Cyprus itself describes the Ostrea edulis-rich thanatocoenoses of the wider Nicosia area as impressive fossiliferous occurrences.

Industrial development in Cyprus is subject to planning and other licensing procedures. However, the official sources examined do not establish that these particular fossiliferous exposures at Geri have a specific protected geological status. Therefore, no particular development is described here as violating the law; rather, this article records the field observation that fossil-bearing exposures are being progressively destroyed by development.

Documentation, scientific assessment and preservation of representative sections of these extensive fossil assemblages are important for safeguarding the geological and palaeontological heritage of Cyprus.

Classification

Kingdom: Animalia
Phylum: Mollusca
Class: Bivalvia
Order: Ostreida
Superfamily: Ostreoidea
Family: Ostreidae
Genus: Ostrea Linnaeus, 1758
Species: Ostrea edulis Linnaeus, 1758
Material: Fossils – extensive thanatocoenoses
Locality: Geri, Nicosia District, Cyprus
Collectors: George Konstantinou and Fani Konstantinou

Sources

• Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – Ostrea edulis fossils – Cyprus
• Geological Survey Department, Republic of Cyprus – Fossils
• Geological Survey Department – Geology of Cyprus and the Nicosia Formation