Translate

Sunday, 12 May 2019

Ακρωτήριο Πύλας και οι παραθαλάσσιες σπηλιές της Ξυλοφάγου – Cape Pyla and the Coastal Caves of Xylofagou – Cyprus



Below in English

Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Ακρωτήριο Πύλας, Ξυλοφάγου.

Γεωγραφική θέση και τοπίο

Το ακρωτήριο Πύλας βρίσκεται στη νοτιοανατολική Κύπρο, νότια της Ξυλοφάγου, και σχηματίζει το ανατολικό όριο του κόλπου της Λάρνακας. Αποτελεί χαρακτηριστική προεξοχή της ακτογραμμής των Κοκκινοχωριών και βρίσκεται στην περιοχή της Βρετανικής Βάσης Δεκέλειας. Παρότι φέρει το όνομα της Πύλας, ο πλησιέστερος οικισμός είναι η Ξυλοφάγου. Το τοπίο συνδυάζει ασβεστολιθικά οροπέδια, απότομους γκρεμούς, βραχώδεις όρμους και πολυάριθμες παραθαλάσσιες σπηλιές. Οι ακτές του παρουσιάζουν σημαντικό γεωλογικό, παλαιοντολογικό και οικολογικό ενδιαφέρον, ενώ η θέα από τη θάλασσα αποκαλύπτει κοιλότητες και σχηματισμούς που δύσκολα διακρίνονται από την ξηρά.

Ονομασίες και ιστορικές αναφορές

Το ακρωτήριο αναφέρεται και ως ακρωτήριο Θρόνοι, ονομασία που συνδέεται με την αρχαία πόλη Θρόνοι. Η ιστορική αυτή σύνδεση δεν ισοδυναμεί με ασφαλή ταύτιση της θέσης της αρχαίας πόλης πάνω στο σημερινό ακρωτήριο. Κατά τους πρώιμους νεότερους χρόνους απαντά επίσης ως ακρωτήριο Αγίου Γεωργίου, με αποδόσεις όπως San Giorgio. Ονομασία σχετική με τον Άγιο Γεώργιο καταγράφει, μεταξύ άλλων, ο περιηγητής Pietro della Valle το 1625. Οι διαφορετικές ονομασίες αντανακλούν τη μακρόχρονη παρουσία του ακρωτηρίου στους θαλάσσιους δρόμους και στις γεωγραφικές περιγραφές της Κύπρου.

Γεωλογία, απολιθώματα και παλαιοακτές

Οι ασβεστολιθικοί σχηματισμοί περιέχουν απολιθωμένα θαλάσσια ασπόνδυλα, μεταξύ των οποίων κοράλλια, μαλάκια και αχινούς. Τα απολιθώματα αυτά μαρτυρούν ότι τα πετρώματα σχηματίστηκαν σε θαλάσσιο περιβάλλον πριν ανυψωθούν πάνω από τη σημερινή στάθμη της θάλασσας. Ήδη στις αρχές του 20ού αιώνα, οι παρατηρήσεις της παλαιοντολόγου Dorothea Bate συνέβαλαν στην επιστημονική περιγραφή των απολιθωματοφόρων ασβεστολίθων του ακρωτηρίου.

Η σημερινή μορφή της ακτής προέκυψε από τον συνδυασμό τεκτονικής ανύψωσης, μεταβολών της στάθμης της θάλασσας, διάλυσης του ασβεστολίθου και κυματικής διάβρωσης. Οι θαλάσσιες αναβαθμίδες και οι διαβρωμένες επιφάνειες σε διαφορετικά υψόμετρα αποτελούν ίχνη παλαιότερων ακτογραμμών. Οι σπηλιές διευρύνθηκαν κατά μήκος ρωγμών και άλλων αδυναμιών των πετρωμάτων, ενώ οι καταπτώσεις εξακολουθούν να μεταβάλλουν τις εισόδους και τις οροφές τους. Ο παράκτιος Κοκκινόκρεμμος ξεχωρίζει για τις κοκκινωπές αποχρώσεις και το απότομο ανάγλυφό του.

Οι παραθαλάσσιες σπηλιές

Κατά μήκος της ακτής της Ξυλοφάγου και του ακρωτηρίου βρίσκονται οι σπηλιές των Αγίων Σαράντα, του Νικολάτζιη, της Εγγλεζούς, ο Μαυρόσπηλιος και η σπηλιά του Κοκκινόκρεμμου. Διαφέρουν σημαντικά ως προς το μέγεθος, το ύψος της εισόδου, την έκθεση στον κυματισμό και την πρόσβαση. Ορισμένες ανοίγονται στη βάση κατακόρυφων γκρεμών, ενώ άλλες περιλαμβάνουν τμήματα που σήμερα βρίσκονται κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας.

Η σπηλιά των Αγίων Σαράντα συνδυάζει παλαιοντολογικό ενδιαφέρον και τοπική θρησκευτική παράδοση. Στα πετρώματά της διατηρούνται απολιθωμένα οστά προϊστορικών ζώων. Η παρουσία τους συνδέθηκε παλαιότερα από τους κατοίκους με αγίους και ο χώρος απέκτησε λατρευτικό χαρακτήρα, με εικόνες και καντήλια. Η ονομασία παραπέμπει στους Αγίους Σαράντα Μάρτυρες της Σεβάστειας.

Η σπηλιά της Εγγλεζούς συνδέεται με τις έρευνες της Dorothea Bate στις αρχές του 20ού αιώνα. Η επίσκεψη της Βρετανίδας παλαιοντολόγου και η μελέτη των απολιθωμένων οστών διατηρήθηκαν στην τοπική μνήμη μέσα από την ονομασία του σπηλαίου. Στον Μαυρόσπηλιο υπάρχουν σταλακτιτικοί και σταλαγμιτικοί σχηματισμοί, ορισμένοι από τους οποίους βρίσκονται σήμερα βυθισμένοι. Ο σχηματισμός τους προϋποθέτει περίοδο κατά την οποία το αντίστοιχο τμήμα του σπηλαίου βρισκόταν έξω από τη θάλασσα.

Παλαιοντολογική αξία και προσωπικές παρατηρήσεις

Οι οστούχες αποθέσεις της περιοχής αποτελούν μέρος του αρχείου της εξαφανισμένης νησιωτικής πανίδας της Κύπρου. Τα ευρήματα περιλαμβάνουν κατάλοιπα νάνων ιπποπόταμων και ελεφάντων, ζώων που έζησαν στο νησί κατά το Πλειστόκαινο. Οι αποθέσεις μέσα σε σπήλαια, ρωγμές και κοιλότητες βοηθούν στην ανασύνθεση των παλαιότερων οικοσυστημάτων, αλλά κάθε θέση χρειάζεται ξεχωριστή στρωματογραφική και παλαιοντολογική μελέτη.

Έχω επισκεφθεί πολλές από τις σπηλιές αυτές και έχω παρατηρήσει απολιθωμένα οστά ενσωματωμένα στα πετρώματα. Σε δύο σπήλαια παρατήρησα επίσης κελύφη χερσαίων σαλιγκαριών μαζί με οστά ζώων. Η συνύπαρξη αυτή αποτελεί ενδιαφέρουσα παρατήρηση πεδίου, αλλά από μόνη της δεν αποδεικνύει ανθρώπινη κατανάλωση των σαλιγκαριών ή κατοίκηση των σπηλαίων. Αντίστοιχα, η παρουσία απολιθωμένων ζώων δεν αρκεί για να αποδοθεί η εξαφάνισή τους σε συγκεκριμένη ανθρώπινη δραστηριότητα.

Ο Πύργος της Ξυλοφάγου

Πάνω στο ύψωμα του ακρωτηρίου βρίσκεται ο Πύργος της Ξυλοφάγου, γνωστός τοπικά ως «Πύρκος». Πρόκειται για κυλινδρικό μεσαιωνικό παρατηρητήριο, κτισμένο με πελεκητούς ασβεστόλιθους, από το οποίο ήταν δυνατή η επιτήρηση μεγάλης θαλάσσιας έκτασης. Συνδέεται με το δίκτυο παράκτιας επιτήρησης της Κύπρου και στις τουριστικές περιγραφές αναφέρεται συχνά ως ενετικός πύργος. Η υπερυψωμένη είσοδός του εξυπηρετούσε την προστασία του κτίσματος. Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο χρησιμοποιήθηκε ξανά από τους Βρετανούς ως παρατηρητήριο.

Φυσικό περιβάλλον και εποχικά λιμνία

Το μωσαϊκό βραχωδών ακτών, φυσικών θαμνώνων, ανοιχτών εκτάσεων και σπηλαίων προσφέρει διαφορετικά ενδιαιτήματα για τη χλωρίδα και την πανίδα. Η περιοχή χρησιμοποιείται από μεταναστευτικά πουλιά, ενώ κοιλότητες και προστατευμένες σχισμές προσφέρουν καταφύγια για πουλιά και νυχτερίδες. Στις επιτόπιες παρατηρήσεις μου περιλαμβάνονται αγριοπερίστερα και νυχτόβια πουλιά κοντά στα σπήλαια, καθώς και εποχιακές ανθοφορίες στις βραχώδεις πλαγιές.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι μικρές εποχιακές συγκεντρώσεις γλυκού νερού σε φυσικά κοιλώματα των ασβεστολίθων. Γεμίζουν με τις βροχές και ξηραίνονται κατά την άνυδρη περίοδο. Ο κύκλος αυτός δημιουργεί ιδιαίτερες συνθήκες για οργανισμούς προσαρμοσμένους στην εναλλαγή πλημμύρας και ξηρασίας. Η διατήρησή τους εξαρτάται από την προστασία τόσο των κοιλωμάτων όσο και της μικρής λεκάνης που τα τροφοδοτεί.

Προστασία και διαχείριση

Το ακρωτήριο Πύλας προστατεύεται για τα ενδιαιτήματα και τη βιοποικιλότητά του. Σημαντικό πρόβλημα αποτελεί η εξάπλωση της ξενικής ακακίας Acacia saligna, η οποία ανταγωνίζεται τη φυσική βλάστηση και επανεκφύεται μετά την απομάκρυνσή της. Πυκνές συστάδες της έχουν χρησιμοποιηθεί και για παράνομη παγίδευση πουλιών.

Το πρόγραμμα DPLUS141 «Habitat restoration and wise use for Akrotiri and Cape Pyla», που υλοποιήθηκε την περίοδο 2021–2024, περιέλαβε δοκιμές αποκατάστασης της φυσικής βλάστησης μετά την απομάκρυνση ακακιών. Συνεργάστηκαν το BirdLife Cyprus, η Terra Cypria, το Τμήμα Περιβάλλοντος της Διοίκησης των Βρετανικών Βάσεων και η RSPB. Η προστασία του τόπου απαιτεί επίσης περιορισμό της παράνομης παγίδευσης, των απορριμμάτων, της ανεξέλεγκτης οδήγησης και της όχλησης στα σπήλαια.

Γνωριμία από τη θάλασσα και επίσκεψη

Στις 5 Μαΐου 2019 συμμετείχα ως ξεναγός, μαζί με τον Ελευθέριο Χατζηστερκώτη, σε τετράωρη θαλάσσια περιήγηση με 140 συμμετέχοντες. Την εκδήλωση οργάνωσε ο Αντώνης Λ. Μακρής με το Πολιτιστικό Εργαστήριο Ξυλοφάγου. Η διαδρομή έδωσε την ευκαιρία να παρουσιαστούν οι σπηλιές, η γεωλογία, η παλαιοντολογία και η φυσική ιστορία της περιοχής από τη θάλασσα.

Η πρόσβαση χρειάζεται προσοχή λόγω των γκρεμών, των ασταθών πετρωμάτων και του κυματισμού. Η παρουσία στρατιωτικών εγκαταστάσεων και πεδίων ασκήσεων επιβάλλει συμμόρφωση με τη σήμανση και τους εκάστοτε περιορισμούς. Δεν αφαιρούνται απολιθώματα ή σπηλαιολογικοί σχηματισμοί και αποφεύγεται η είσοδος σε σπήλαια όταν προκαλείται όχληση στην άγρια ζωή.

Στοιχεία τοποθεσίας

Ονομασία: Ακρωτήριο Πύλας.
Αγγλική ονομασία: Cape Pyla.
Θέση: Νότια της Ξυλοφάγου, ανατολικό όριο του κόλπου της Λάρνακας, νοτιοανατολική Κύπρος.
Διοικητικό πλαίσιο: Περιοχή Βρετανικής Βάσης Δεκέλειας.
Κύρια χαρακτηριστικά: Ασβεστολιθικοί γκρεμοί, θαλάσσιες αναβαθμίδες, παραθαλάσσια σπήλαια, απολιθωματοφόρες αποθέσεις και φυσική παράκτια βλάστηση.
Μνημείο: Μεσαιωνικός Πύργος Ξυλοφάγου.
Φωτογράφος: Γιώργος Κωνσταντίνου.

Πηγές

Cape Pyla and the Coastal Caves of Xylofagou – Cyprus

TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – Cape Pyla, Xylofagou.

Geographical location and landscape

Cape Pyla lies in southeastern Cyprus, south of Xylofagou, and forms the eastern boundary of Larnaca Bay. It is a distinctive projection of the Kokkinochoria coastline and lies within the Dhekelia Sovereign Base Area. Although named after Pyla, its nearest settlement is Xylofagou. The landscape combines limestone plateaux, steep cliffs, rocky coves and numerous coastal caves. Its shores are of considerable geological, palaeontological and ecological interest, while the view from the sea reveals cavities and formations that are difficult to distinguish from land.

Names and historical references

The headland is also referred to as Cape Thronoi, a name associated with the ancient town of Thronoi. This historical association does not amount to a secure identification of the ancient town’s location on the present cape. During the early modern period, it also appears as Cape Agios Georgios, with forms such as San Giorgio. A name referring to Saint George was recorded, among others, by the traveller Pietro della Valle in 1625. These different names reflect the cape’s long-standing place in the maritime routes and geographical descriptions of Cyprus.

Geology, fossils and former shorelines

The limestone formations contain fossil marine invertebrates, including corals, molluscs and sea urchins. These fossils show that the rocks formed in a marine environment before being raised above the present sea level. As early as the beginning of the twentieth century, observations by the palaeontologist Dorothea Bate contributed to the scientific description of the cape’s fossil-bearing limestones.

The present coastline developed through a combination of tectonic uplift, sea-level changes, limestone dissolution and wave erosion. Marine terraces and eroded surfaces at different elevations preserve traces of former shorelines. Caves expanded along fractures and other weaknesses in the rocks, while rockfalls continue to alter their entrances and roofs. The coastal Kokkinokremmos cliff stands out for its reddish colours and steep relief.

The coastal caves

Along the Xylofagou coast and the cape are the caves of Agioi Saranta, Nikolatzis and Eglezou, as well as Mavrospilios and the cave of Kokkinokremmos. They differ considerably in size, entrance elevation, exposure to waves and accessibility. Some open at the foot of vertical cliffs, while others include sections now lying below the sea surface.

The Cave of Agioi Saranta combines palaeontological interest with local religious tradition. Fossilised bones of prehistoric animals are preserved in its rocks. Local people formerly associated these remains with saints, and the cave acquired a devotional character, with icons and oil lamps. Its name refers to the Forty Martyrs of Sebaste.

Eglezou Cave, the “Cave of the Englishwoman”, is associated with Dorothea Bate’s investigations in the early twentieth century. The British palaeontologist’s visit and examination of the fossil bones were preserved in local memory through the cave’s name. Mavrospilios contains stalactites and stalagmites, some of which are now submerged. Their formation required a period when the corresponding part of the cave was above sea level.

Palaeontological value and personal observations

The area’s bone-bearing deposits form part of the record of Cyprus’s extinct island fauna. Finds include remains of dwarf hippopotamuses and elephants that lived on the island during the Pleistocene. Deposits within caves, fissures and cavities help reconstruct past ecosystems, but each locality requires its own stratigraphical and palaeontological investigation.

I have visited many of these caves and observed fossil bones embedded in the rocks. In two caves, I also observed terrestrial snail shells together with animal bones. This association is an interesting field observation, but on its own it does not demonstrate human consumption of the snails or occupation of the caves. Likewise, the presence of fossil animals is insufficient to attribute their extinction to a particular human activity.

Xylofagou Tower

Xylofagou Tower, known locally as “Pyrkos”, stands on the elevated ground of the cape. It is a cylindrical medieval watchtower built of dressed limestone, commanding an extensive view over the sea. It is associated with Cyprus’s coastal surveillance network and is frequently described in tourism accounts as a Venetian tower. Its raised entrance helped protect the structure. During the Second World War, the British used it again as an observation post.

Natural environment and seasonal pools

The mosaic of rocky shores, native scrub, open ground and caves provides different habitats for flora and fauna. Migratory birds use the area, while cavities and sheltered crevices offer refuges for birds and bats. My field observations include wild pigeons and nocturnal birds near the caves, together with seasonal flowering on the rocky slopes.

Small seasonal accumulations of fresh water in natural limestone depressions are particularly interesting. They fill with rainfall and dry out during the dry season. This cycle creates distinctive conditions for organisms adapted to alternating inundation and drought. Their survival depends on protecting both the depressions and the small catchments supplying them.

Protection and management

Cape Pyla is protected for its habitats and biodiversity. A significant problem is the spread of the alien acacia Acacia saligna, which competes with native vegetation and regrows after clearance. Dense stands have also been used for illegal bird trapping.

The DPLUS141 “Habitat restoration and wise use for Akrotiri and Cape Pyla” project, implemented during 2021–2024, included trials to restore native vegetation following acacia clearance. Partners were BirdLife Cyprus, Terra Cypria, the Sovereign Base Areas Administration Environment Department and the RSPB. Protecting the area also requires reducing illegal trapping, littering, uncontrolled vehicle use and disturbance within caves.

Exploring from the sea and visiting the area

On 5 May 2019, I participated as a guide, together with Eleftherios Hadjisterkotis, in a four-hour coastal cruise with 140 participants. Antonis L. Makris organised the event through the Xylofagou Cultural Workshop. The trip provided an opportunity to introduce the caves, geology, palaeontology and natural history of the area from the sea.

Access requires care because of cliffs, unstable rocks and wave exposure. The presence of military installations and training areas requires compliance with signs and any restrictions in force. Fossils and cave formations must remain undisturbed, and entering caves should be avoided when it causes disturbance to wildlife.

Site details

Name: Cape Pyla.
Greek name: Ακρωτήριο Πύλας.
Location: South of Xylofagou, at the eastern boundary of Larnaca Bay, southeastern Cyprus.
Administrative setting: Dhekelia Sovereign Base Area.
Main features: Limestone cliffs, marine terraces, coastal caves, fossil-bearing deposits and native coastal vegetation.
Monument: Medieval Xylofagou Tower.
Photographer: George Konstantinou.

Sources

Αναρτήθηκε από στις