All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Photos George Konstantinou 14/10/2026

Below in English

Κείμενο Γιώργος Κωνσταντίνου.

Γεωγραφική θέση και διοικητική υπαγωγή

Η Κρήτου Τέρρα βρίσκεται στη βορειοδυτική επαρχία Πάφου, στην ενδοχώρα της Πόλης Χρυσοχούς, κοντά στη Δρούσεια και στις ανατολικές προσβάσεις του Ακάμα. Ο οικισμός αναπτύσσεται σε λοφώδες τοπίο, με ανοίγματα προς τον κόλπο της Χρυσοχούς. Σήμερα αποτελεί δημοτικό διαμέρισμα του Δήμου Πόλης Χρυσοχούς.

Το χωριό συνδέεται οδικώς τόσο με την περιοχή της Δρούσειας και τον δρόμο Πέγειας–Πόλης όσο και με τον άξονα Πάφου–Πόλης μέσω Στρουμπιού. Η επίσημη τουριστική παρουσίαση τοποθετεί τον οικισμό σε υψόμετρο περίπου 470 μέτρων.

Ονομασία και μεσαιωνική ιστορία

Η ονομασία απαντά με τις γραφές Κρήτου Τέρρα, Κρίτου Τέρα και Κρίτου Τέρρα, ενώ στα αγγλικά χρησιμοποιούνται κυρίως οι τύποι Kritou Terra και Kritou Tera. Σε παλιούς χάρτες καταγράφονται οι μορφές Critu και Terra.

Μία ερμηνεία συνδέει το πρώτο συνθετικό με το επώνυμο «Ερωτοκρίτου». Άλλη εκδοχή προτείνει ότι η σύνθετη ονομασία διαμορφώθηκε από δύο παλιότερους οικισμούς. Οι διαφορετικές αυτές ερμηνείες αποτυπώνουν την αβεβαιότητα γύρω από την προέλευση του τοπωνυμίου. Η σημερινή γειτονική Τέρρα είναι ξεχωριστός οικισμός.

Μεσαιωνικές αναφορές εντάσσουν την Κρίτου στα βασιλικά κτήματα και στα φέουδα της Κύπρου, με παραχωρήσεις κατά τη βασιλεία του Ιακώβου Α΄ στα τέλη του 14ου αιώνα.

Ιστορικές προσωπικότητες

Με την Κρήτου Τέρρα συνδέονται ο δραγομάνος Χατζηγεωργάκης Κορνέσιος, ο δραγομάνος Χατζηιωσήφ και ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Δαμασκηνός. Η παρουσία των δραγομάνων στην ιστορία του χωριού συνδέεται με την πολιτική και οικονομική ζωή της Κύπρου κατά την Οθωμανική περίοδο.

Από το χωριό καταγόταν επίσης ο λαϊκός ποιητής Χριστόδουλος Μιχαήλ Τζιαπούρας. Στην τοπική ιστορική μνήμη περιλαμβάνεται και ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ Σάββας Πετρίδης. Οι προσωπικότητες αυτές συνδέουν τη μικρή αγροτική κοινότητα με διαφορετικές περιόδους της εκκλησιαστικής, κοινωνικής και πολιτιστικής ιστορίας του νησιού.

Νερό, καλλιέργειες και παλιά επαγγέλματα

Οι πηγές και τα ρέματα υπήρξαν καθοριστικά για την ανάπτυξη του χωριού. Το έδαφος και οι διαθέσιμοι υδάτινοι πόροι ευνόησαν την αμπελοκαλλιέργεια, τη δενδροκομία και την παραγωγή φρούτων. Η αγροτική οικονομία συμπληρωνόταν από εμπορικές και βιοτεχνικές δραστηριότητες, καφενεία, παντοπωλεία και χώρους εστίασης.

Κάτοικοι εργάζονταν επίσης στο μεταλλείο της Λίμνης, κοντά στην Πόλη Χρυσοχούς, ή μετακινούνταν για εργασία στην Πάφο. Η μετανάστευση, η αστυφιλία και οι μεταβολές στην απασχόληση συνέβαλαν στη σταδιακή συρρίκνωση της αγροτικής κοινότητας.

Στην περιοχή κυριαρχούν ασβεστολιθικά και μαργαϊκά πετρώματα, ενώ οι κοιλάδες και οι υδάτινες διαδρομές διαμορφώνουν έντονες εναλλαγές στο ανάγλυφο.

Το Κεφαλόβρυσο και οι νερόμυλοι

Το πετρόκτιστο Κεφαλόβρυσο αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικότερα μνημεία του χωριού. Η διαμόρφωσή του χρονολογείται στο 1908 και περιλαμβάνει έξι βρύσες. Το νερό χρησιμοποιούνταν για την άρδευση των περιβολιών και την εξυπηρέτηση της καθημερινής ζωής. Με την πηγή συνδέεται υπόγεια υδατική δίοδος, ενώ η τοπική παράδοση αποδίδει στον υπόγειο χώρο και χρήση ως καταφύγιο κατά την Οθωμανική περίοδο.

Η υδροκίνηση στήριξε δίκτυο νερόμυλων που άλεθαν σιτάρι και κριθάρι για το χωριό και τη γύρω περιοχή. Η τοπική ιστορική καταγραφή αναφέρει δώδεκα μύλους, οργανωμένους σε διαφορετικές υδάτινες διαδρομές.

Η εισαγωγή πετρελαιοκίνητης αλευρομηχανής από τον Νικόλα Φιλιππίδη το 1937 συνέβαλε στην υποχώρηση της παραδοσιακής υδροκίνησης. Σύμφωνα με την ίδια τοπική καταγραφή, το 1957 χρησιμοποιήθηκε μηχανή για παραγωγή ηλεκτρισμού, ενώ το 1958 δημιουργήθηκε κινηματογράφος από τον Λέανδρο Κούρρη.

Το παραδοσιακό πλυσταριό

Το κοινοτικό πλυσταριό, γνωστό ως «πλυμμαρκό», διατηρεί έξι κυκλικές πέτρινες γούρνες. Βρισκόταν κοντά στον μηχανοκίνητο αλευρόμυλο και εξυπηρετούσε το πλύσιμο ρούχων και άλλων οικιακών υφαντών.

Ο χώρος λειτουργούσε συγχρόνως ως σημείο κοινωνικής συνάντησης των γυναικών. Η παρουσία του αναδεικνύει τη σχέση ανάμεσα στη διαχείριση του νερού, την οικιακή εργασία και τη συλλογική ζωή πριν από τη γενίκευση των σύγχρονων οικιακών εγκαταστάσεων.

Το παλιό καζίνο και οι λαϊκές τοιχογραφίες

Το ιστορικό καζίνο αποτελεί ιδιαίτερο μνημείο της κοινωνικής ζωής της Κρήτου Τέρρας. Συνδέεται με τον Σάββα Μακρίδη και λειτούργησε κατά τον ύστερο 19ο αιώνα ως χώρος χαρτοπαιξίας, ψυχαγωγίας και παραστάσεων. Παρουσιάζεται στις επίσημες τουριστικές πηγές ως το πρώτο καζίνο της Κύπρου.

Η σημαντικότερη καλλιτεχνική του ιδιαιτερότητα είναι οι λαϊκές τοιχογραφίες. Περιλαμβάνουν παραστάσεις με ανθρώπινες μορφές και φυτικό διάκοσμο, τη σύλληψη του Αθανασίου Διάκου και τον Παναγή Κουταλιανό με κανόνι, σύμβολο της σωματικής του δύναμης. Σώζονται επίσης χειρόγραφες σημειώσεις σχετικές με λογαριασμούς πελατών. Το κτήριο διατηρεί έτσι στοιχεία τόσο της ψυχαγωγίας όσο και της καθημερινής οικονομικής ζωής της εποχής.

Η Παναγία Χρυσελεούσα και τα ξωκλήσια

Η κύρια εκκλησία του χωριού, κοντά στο παλιό σχολείο, είναι αφιερωμένη στην Παναγία Χρυσελεούσα. Πρόκειται για καμαροσκέπαστη βασιλική που χρονολογείται στο 1804. Η ανέγερση και η δωρεά φορητών εικόνων συνδέονται με τον Χατζηγεωργάκη Κορνέσιο.

Στην ευρύτερη αγροτική περιοχή καταγράφονται πολλά ξωκλήσια και ερείπια ναών. Ανάμεσά τους αναφέρονται αφιερώσεις στον Άγιο Γεώργιο, την Αγία Παρασκευή, τον Άγιο Θεόδωρο, τον Άγιο Θεράποντα, τον Άγιο Ευσέβιο και άλλους αγίους. Το δίκτυο αυτό φανερώνει τη μακρόχρονη θρησκευτική χρήση του αγροτικού τοπίου.

Η Αγία Αικατερίνη Φυτεύκια

Ξεχωριστή θέση κατέχει η εκκλησία της Αγίας Αικατερίνης Φυτεύκια, έξω από τον οικισμό. Χρονολογείται στα τέλη του 15ου ή στις αρχές του 16ου αιώνα και συνδυάζει στοιχεία της βυζαντινής και της αρχιτεκτονικής της Λατινικής περιόδου.

Ο τρίκλιτος ναός παρουσιάζει τρουλαίες κατασκευές και ιδιαίτερη διάταξη τόξων και στηριγμάτων. Διατηρεί κατάλοιπα τοιχογραφιών και συνδεόταν παλιότερα με τη Μονή της Αγίας Αικατερίνης του Σινά ως μετόχι της. Η εορτή της αγίας τιμάται στις 25 Νοεμβρίου.

Εκπαίδευση και περιβαλλοντικές μελέτες

Η τοπική ιστορική παρουσίαση ανάγει την έναρξη οργανωμένης σχολικής εκπαίδευσης στο 1796, συνδέοντάς την με τον ιεροδιάκονο Διονύσιο και την υποστήριξη του Χατζηγεωργάκη Κορνέσιου. Σχολείο του χωριού περιλαμβάνεται στον κατάλογο ελληνικών σχολείων του 1860.

Το παλιό δημοτικό σχολείο απέκτησε νέα εκπαιδευτική χρήση με το Κέντρο Περιβαλλοντικών Μελετών Κύπρου, τον εκπαιδευτικό και ερευνητικό κλάδο του ιδρύματος Terra Cypria. Το κέντρο ιδρύθηκε το 1995 και οργανώνει προγράμματα πεδίου για σχολεία, πανεπιστήμια και άλλες ομάδες. Η μελέτη της υπαίθρου συνδυάζεται με εργαστηριακές δραστηριότητες και περιβαλλοντική εκπαίδευση, διατηρώντας ενεργό τον εκπαιδευτικό ρόλο του χωριού.

Μουσείο Λαϊκής Ζωής

Το Μουσείο Λαϊκής Ζωής στεγάζεται σε παραδοσιακό πετρόκτιστο οίκημα. Παρουσιάζει γεωργικά εργαλεία, αργαλειό, υφαντά, πιθάρια, χάλκινα σκεύη, καλάθια και εξοπλισμό σχετικό με την αποθήκευση και επεξεργασία αγροτικών προϊόντων.

Τα εκθέματα επιτρέπουν τη γνωριμία με το παλιό κυπριακό νοικοκυριό και τα επαγγέλματα της υπαίθρου. Συμπληρώνουν τα υπαίθρια μνημεία του χωριού, παρουσιάζοντας τις πρακτικές πλευρές της καθημερινής ζωής.

Ο Κρεμμιώτης και το φυσικό περιβάλλον

Στα βορειοανατολικά βρίσκεται η περιοχή του Κρεμμιώτη, με τρεχούμενα νερά, πυκνή βλάστηση και καταρρακτώδεις σχηματισμούς. Η διαδρομή του νερού συνδέεται με την παλιότερη λειτουργία μύλων και την άρδευση.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η διέλευση του νερού από άνοιγμα στον βράχο και η στενή δίοδος που συνδέει διαφορετικά τμήματα του σχηματισμού. Το τοπίο συνδυάζει τη φυσική δράση του νερού με την ιστορία της αξιοποίησής του από τον άνθρωπο.

Οι πηγές, οι ρεματιές, οι καλλιέργειες και τα λιγότερο διαταραγμένα τμήματα της γύρω υπαίθρου προσφέρουν διαφορετικά ενδιαιτήματα. Η εναλλαγή αυτή αποτελεί βασικό λόγο για την περιβαλλοντική και εκπαιδευτική αξία της περιοχής.

Κοινωνικές μεταβολές και σημερινός χαρακτήρας

Η Κρήτου Τέρρα υπήρξε μεικτό χωριό με ελληνοκυπριακή πλειονότητα. Τον Ιανουάριο του 1964, μέσα στο κλίμα της διακοινοτικής σύγκρουσης, οι Τουρκοκύπριοι κάτοικοι μετακινήθηκαν στη γειτονική Τέρρα. Το 1975 μεταφέρθηκαν στο βόρειο, κατεχόμενο τμήμα της Κύπρου.

Η μεταγενέστερη πορεία χαρακτηρίστηκε από δημογραφική συρρίκνωση και γήρανση, αλλά και προσπάθειες διατήρησης κτηρίων, ανάδειξης μνημείων και ανάπτυξης εκπαιδευτικών και αγροτουριστικών δραστηριοτήτων. Σήμερα το χωριό διατηρεί την αγροτική του κλίμακα, με στενά δρομάκια, πέτρινα κτίσματα και δημόσιους χώρους που συνδέονται με την ιστορία του.

Στοιχεία οικισμού

Ονομασία: Κρήτου Τέρρα.
Άλλες γραφές: Κρίτου Τέρα, Κρίτου Τέρρα.
Αγγλική ονομασία: Kritou Terra / Kritou Tera.
Επαρχία: Πάφου.
Σημερινή διοικητική υπαγωγή: Δημοτικό διαμέρισμα Δήμου Πόλης Χρυσοχούς.
Υψόμετρο οικισμού: Περίπου 470 μέτρα.
Κύρια εκκλησία: Παναγία Χρυσελεούσα.
Κύρια σημεία ενδιαφέροντος: Αγία Αικατερίνη Φυτεύκια, Κεφαλόβρυσο, νερόμυλοι, πλυσταριό, παλιό καζίνο, Μουσείο Λαϊκής Ζωής, Κέντρο Περιβαλλοντικών Μελετών και περιοχή Κρεμμιώτη.
Συντεταγμένες χαρτογραφικού σημείου του οικισμού: 34.955673° N, 32.422224° E.
Google Maps: Κρήτου Τέρρα – οικισμός
https://www.google.com/maps/search/?api=1&query=34.955673%2C32.422224

Ιστορικά πληθυσμιακά στοιχεία:

Έτος	Κάτοικοι
1881	555
1891	548
1901	617
1911	696
1921	624
1931	526
1946	648
1960	518
1973	342
1976	316
1982	245
1992	164
2001	92
2011	86
2021	68

Πηγές

Kritou Terra Village, Paphos District – Cyprus

Text by George Konstantinou.

Geographical location and administration

Kritou Terra lies in northwestern Paphos District, inland from Polis Chrysochous, near Drouseia and the eastern approaches to Akamas. The settlement occupies a hilly landscape with views towards Chrysochous Bay. It is now a municipal district of Polis Chrysochous Municipality.

Road connections link the village both with Drouseia and the Pegeia–Polis road, and with the Paphos–Polis route through Stroumpi. The official tourism presentation places the settlement at approximately 470 metres above sea level.

Name and medieval history

The Greek name appears in several spellings, including Κρήτου Τέρρα, Κρίτου Τέρα and Κρίτου Τέρρα, while the principal English forms are Kritou Terra and Kritou Tera. Old maps record the forms Critu and Terra.

One interpretation connects the first component with the surname Erotokritou. Another proposes that the compound name developed from two earlier settlements. These different interpretations reflect uncertainty about the place-name’s origins. The neighbouring present-day village of Terra is a separate settlement.

Medieval references place Kritou among Cyprus’s royal estates and fiefs, with grants made during the reign of James I in the late fourteenth century.

Historical personalities

Kritou Terra is associated with the dragomans Hadjigeorgakis Kornesios and Hadjiyiosif, and Archbishop Damaskinos of Cyprus. The dragomans’ place in the village’s history connects it with the political and economic life of Cyprus during the Ottoman period.

The folk poet Christodoulos Michael Tziapouras also originated from the village. Local historical memory includes the EOKA fighter Savvas Petridis. These figures connect the small agricultural community with different periods of the island’s ecclesiastical, social and cultural history.

Water, cultivation and traditional occupations

Springs and streams were fundamental to the village’s development. Its soils and available water supported viticulture, tree cultivation and fruit production. Agricultural work was complemented by trade and craft activities, coffee shops, grocery stores and dining establishments.

Residents also worked at the Limni mine near Polis Chrysochous or travelled to Paphos for employment. Emigration, movement to towns and changes in employment contributed to the gradual contraction of the rural community.

Limestone and marly rocks predominate in the area, while valleys and watercourses create marked variations in the terrain.

Kefalovryso and the watermills

The stone-built Kefalovryso fountain is one of the village’s most characteristic monuments. Its construction dates to 1908, and it incorporates six water outlets. Spring water irrigated orchards and supported everyday life. An underground water passage is associated with the spring, while local tradition also describes the underground space as a refuge during Ottoman rule.

Water power supported a network of mills grinding wheat and barley for the village and surrounding area. The local historical account records twelve mills distributed along different watercourses.

The introduction of a diesel-powered flour mill by Nikolas Filippidis in 1937 contributed to the decline of traditional water-powered milling. According to the same local account, an engine was used to generate electricity in 1957, while Leandros Kourris established a cinema in 1958.

The traditional wash house

The communal wash house, locally called the plymmarko, preserves six circular stone troughs. It stood near the motorised flour mill and served for washing clothes and other household textiles.

It was also a social meeting place for women. Its survival illustrates the relationship between water management, domestic labour and communal life before modern household facilities became widespread.

The old casino and folk paintings

The historic casino is a distinctive monument to Kritou Terra’s social life. Associated with Savvas Makrides, it operated during the late nineteenth century as a venue for gambling, entertainment and performances. Official tourism sources describe it as Cyprus’s first casino.

Its most significant artistic feature is its folk wall paintings. These include human figures and floral decoration, the capture of Athanasios Diakos, and Panagis Koutalianos depicted with a cannon symbolising his strength. Handwritten notes concerning customers’ accounts also survive. The building therefore preserves evidence of both entertainment and the everyday economy of its period.

Panagia Chryseleousa and the chapels

The main village church, near the former school, is dedicated to Panagia Chryseleousa. It is a barrel-vaulted basilica dating to 1804. Its construction and the donation of portable icons are associated with Hadjigeorgakis Kornesios.

Many chapels and ruined churches are recorded throughout the agricultural area. Their dedications include Saint George, Saint Paraskevi, Saint Theodore, Saint Therapon, Saint Eusebios and other saints. This network demonstrates the longstanding religious use of the rural landscape.

Saint Catherine at Fytefkia

The church of Saint Catherine at Fytefkia, outside the settlement, occupies a particularly important position. It dates to the late fifteenth or early sixteenth century and combines Byzantine features with architecture of the Latin period.

The three-aisled church has domed structures and a distinctive arrangement of arches and supports. It preserves fragments of wall paintings and was formerly a dependency of Saint Catherine’s Monastery on Sinai. The saint’s feast is celebrated on 25 November.

Education and environmental studies

The local historical presentation dates the beginnings of organised schooling to 1796, associating them with Hierodeacon Dionysios and the support of Hadjigeorgakis Kornesios. A village school is documented in the 1860 list of Greek schools.

The former primary school acquired a new educational purpose through the Cyprus Environmental Studies Centre, the educational and research branch of Terra Cypria. Founded in 1995, the centre organises field programmes for schools, universities and other groups. Countryside studies are combined with laboratory activities and environmental education, maintaining the village’s educational role.

Museum of Folk Life

The Museum of Folk Life occupies a traditional stone-built house. It displays agricultural tools, a loom, textiles, storage jars, copper vessels, baskets and equipment associated with storing and processing agricultural produce.

The exhibits introduce visitors to the traditional Cypriot household and rural occupations. They complement the village’s outdoor monuments by presenting the practical aspects of everyday life.

Kremmiotis and the natural environment

Northeast of the village lies the Kremmiotis area, with flowing water, dense vegetation and waterfall formations. The watercourse is connected with the former operation of mills and irrigation.

Particular interest centres on the passage of water through an opening in the rock and the narrow passage connecting different parts of the formation. The landscape combines the natural action of water with the history of its use by people.

Springs, stream valleys, cultivated land and less disturbed parts of the surrounding countryside provide different habitats. This variety is fundamental to the area’s environmental and educational value.

Social changes and present character

Kritou Terra was a mixed village with a Greek Cypriot majority. In January 1964, amid intercommunal conflict, its Turkish Cypriot inhabitants moved to neighbouring Terra. In 1975, they were transferred to the northern, occupied part of Cyprus.

The subsequent period was characterised by demographic decline and ageing, alongside efforts to preserve buildings, present monuments and develop educational and rural tourism activities. Today the village retains its rural scale, with narrow streets, stone buildings and public spaces connected with its history.

Village details

Name: Kritou Terra.
Alternative English spelling: Kritou Tera.
Greek spellings: Κρήτου Τέρρα, Κρίτου Τέρα, Κρίτου Τέρρα.
District: Paphos.
Present administration: Municipal district of Polis Chrysochous Municipality.
Settlement elevation: Approximately 470 metres.
Main church: Panagia Chryseleousa.
Principal places of interest: Saint Catherine at Fytefkia, Kefalovryso, watermills, wash house, old casino, Museum of Folk Life, Cyprus Environmental Studies Centre and Kremmiotis area.
Coordinates of the settlement’s mapped reference point: 34.955673° N, 32.422224° E.
Google Maps: Kritou Terra village
https://www.google.com/maps/search/?api=1&query=34.955673%2C32.422224

Historical population figures:

Year	Residents
1881	555
1891	548
1901	617
1911	696
1921	624
1931	526
1946	648
1960	518
1973	342
1976	316
1982	245
1992	164
2001	92
2011	86
2021	68

Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou

Translate

Thursday, 15 October 2026

Το χωριό Κρήτου Τέρρα της επαρχίας Πάφου – Kritou Terra Village, Paphos District – Cyprus