Organized links for everything on this blog – Οργανωμένοι σύνδεσμοι για όλα σε αυτό το ιστολόγιο
Below in English
Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου
Φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Άγιος Επίκτητος, 27 Απριλίου 2016
Ένα γαλάζιο στολίδι των κυπριακών ακτών
Το γαλανάγκαθο, Eryngium maritimum, είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά φυτά των αμμωδών ακτών της Κύπρου. Τα σκληρά, αγκαθωτά φύλλα του και οι γαλαζωπές ταξιανθίες του δημιουργούν μια εντυπωσιακή αντίθεση με την ανοιχτόχρωμη άμμο. Πίσω από αυτή την ιδιαίτερη εμφάνιση βρίσκεται ένα πολυετές φυτό προσαρμοσμένο σε ένα απαιτητικό περιβάλλον, όπου κυριαρχούν ο άνεμος, η θερινή ξηρασία και η συνεχής μετακίνηση της άμμου.
Αποτελεί μέρος της φυσικής βλάστησης των ακτών μας και συνδέεται στενά με τις αμμοθίνες της Κύπρου, οικοσυστήματα που φιλοξενούν εξειδικευμένα φυτά και ζώα και χρειάζονται ιδιαίτερη προστασία.
Ονομασία και βοτανική ταυτότητα
Η αποδεκτή επιστημονική ονομασία είναι Eryngium maritimum L. Το είδος περιγράφηκε από τον Κάρολο Λινναίο το 1753, στο έργο Species Plantarum. Το επίθετο maritimum σημαίνει «θαλάσσιο» ή «παράλιο» και παραπέμπει στο περιβάλλον όπου αναπτύσσεται.
Στα αγγλικά ονομάζεται Sea holly, Sea eryngo ή Seaside eryngo, ενώ στα ελληνικά είναι γνωστό ως Γαλανάγκαθο και Ερύγγιο το παράλιο.
Ανήκει στην οικογένεια Apiaceae – Σκιαδοφόρα, στην οποία ανήκουν επίσης το καρότο, ο μάραθος και ο μαϊντανός. Η αγκαθωτή εμφάνισή του μπορεί να θυμίζει γαϊδουράγκαθο, όμως τα πραγματικά γαϊδουράγκαθα ανήκουν στην οικογένεια Asteraceae.
Περιγραφή και αναγνώριση
Είναι πολυετές ποώδες φυτό, συνήθως ύψους περίπου 20–60 εκατοστών. Σχηματίζει συμπαγή βλάστηση με διακλαδιζόμενους ανθοφόρους βλαστούς.
Τα φύλλα είναι παχιά, δερματώδη και αγκαθωτά, με γκριζοπράσινη έως γαλαζοπράσινη απόχρωση και εμφανείς ανοιχτόχρωμες νευρώσεις. Τα περιθώριά τους σχηματίζουν αιχμηρούς λοβούς. Η σκληρή υφή και η κηρώδης επιφάνειά τους είναι χαρακτηριστικά της όψης του φυτού.
Τα μικρά άνθη συγκεντρώνονται σε πυκνά, σχεδόν σφαιρικά κεφάλια. Γύρω από κάθε κεφάλιο υπάρχουν μεγάλα, αγκαθωτά βράκτια, τα οποία δίνουν την εντύπωση αστεριού. Οι γαλάζιες ή γαλαζοϊώδεις αποχρώσεις μπορούν να εμφανίζονται τόσο στις ταξιανθίες όσο και στα γειτονικά φύλλα και βράκτια.
Το υπόγειο σύστημά του αναπτύσσεται βαθιά στην άμμο και βοηθά το φυτό να παραμένει αγκυρωμένο στο ασταθές υπόστρωμα.
Εξάπλωση και σχέση με την Κύπρο
Το γαλανάγκαθο έχει ευρεία φυσική εξάπλωση στις ακτές της Ευρώπης και της Μεσογείου, έως τον δυτικό Καύκασο. Στην Κύπρο καταγράφεται ως αυτοφυές, μη ενδημικό είδος. Συνεπώς, αποτελεί φυσικό στοιχείο της κυπριακής χλωρίδας, αλλά συναντάται και σε πολλές άλλες χώρες.
Αναπτύσσεται κυρίως σε αμμώδεις παραλίες και αμμοθίνες, κοντά στο επίπεδο της θάλασσας. Το Τμήμα Δασών το περιλαμβάνει στα χαρακτηριστικά φυτά της παράκτιας βλάστησης του νησιού.
Οι φωτογραφίες της παρούσας ανάρτησης προέρχονται από τον Άγιο Επίκτητο και λήφθηκαν στις 27 Απριλίου 2016, τεκμηριώνοντας την παρουσία του στη βόρεια ακτή της Κύπρου.
Στο ευρύτερο παράκτιο μωσαϊκό συναντώνται επίσης φυτά όπως η θαλάσσια ρόκα – Cakile maritima και ο κρίνος της θάλασσας – Pancratium maritimum. Κάθε είδος καταλαμβάνει θέσεις ανάλογα με την κινητικότητα της άμμου, την υγρασία και την έκθεση στη θάλασσα.
Κύκλος ζωής και αναπαραγωγή
Το γαλανάγκαθο επιβιώνει για περισσότερα από ένα χρόνια χάρη στα υπόγεια όργανά του. Στον ετήσιο κύκλο του αναπτύσσει φύλλα και ανθοφόρους βλαστούς, ακολουθούν η άνθηση και η καρποφορία και, στη συνέχεια, τα ανθοφόρα τμήματα ξηραίνονται. Η ξήρανσή τους δεν σημαίνει απαραίτητα ότι πέθανε ολόκληρο το φυτό.
Μετά την επικονίαση σχηματίζονται ξηροί καρποί που χωρίζονται σε δύο μονόσπερμα τμήματα, τα μερικάρπια. Το είδος μπορεί επίσης να αναγεννάται βλαστητικά από υπόγεια τμήματα.
Η βλάστηση των σπερμάτων παρουσιάζει ενδιαφέρουσες διαφορές μεταξύ πληθυσμών. Πειράματα με υλικό από τη Μαγιόρκα και τις Αστουρίες έδειξαν διαφορετικές απαιτήσεις ψυχρής στρωμάτωσης. Επομένως, ένα πρωτόκολλο που λειτουργεί για έναν βόρειο πληθυσμό δεν εφαρμόζεται αυτομάτως σε μεσογειακό ή κυπριακό υλικό.
Η περίοδος ανθοφορίας μεταβάλλεται ανάλογα με την περιοχή και τις τοπικές συνθήκες. Σε μεσογειακούς πληθυσμούς η άνθηση μπορεί να συνεχίζεται κατά τη θερινή περίοδο.
Άνθη και επικονιαστές
Οι ταξιανθίες προσφέρουν τροφή σε ποικιλία εντόμων. Μελέτη σε δύο αμμοθινικά συστήματα της Μαγιόρκας κατέγραψε 45 είδη πιθανών επικονιαστών στο γαλανάγκαθο, αναδεικνύοντας τη σημασία του στο τοπικό δίκτυο επικονίασης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει ότι η άνθησή του εκεί συνέχιζε να προσφέρει ανθικούς πόρους όταν άλλα φυτά ολοκλήρωναν την ανθοφορία τους. Ο συγκεκριμένος αριθμός αφορά τη μελέτη στη Μαγιόρκα και δεν αποτελεί καταγραφή για την Κύπρο.
Έτσι, η προστασία ενός ανθισμένου γαλανάγκαθου ωφελεί και τους οργανισμούς που επισκέπτονται τα άνθη του.
Αντοχή στην ακτή και αλατότητα
Η παρουσία του δίπλα στη θάλασσα δεν σημαίνει ότι χρειάζεται αλμυρό νερό. Πειραματική έρευνα έδειξε ότι η αυξημένη αλατότητα μπορεί να περιορίσει τη βλάστηση και την αναπαραγωγή του.
Η αντοχή στο παράκτιο περιβάλλον πρέπει επομένως να διακρίνεται από την αντοχή σε παρατεταμένη αλατότητα γύρω από τις ρίζες. Το πότισμα με θαλασσινό νερό δεν αποτελεί κατάλληλη καλλιεργητική πρακτική.
Άνθη και επικονιαστές
Οι ταξιανθίες προσφέρουν τροφή σε ποικιλία εντόμων. Μελέτη σε δύο αμμοθινικά συστήματα της Μαγιόρκας κατέγραψε 45 είδη πιθανών επικονιαστών στο γαλανάγκαθο, αναδεικνύοντας τη σημασία του στο τοπικό δίκτυο επικονίασης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει ότι η άνθησή του εκεί συνέχιζε να προσφέρει ανθικούς πόρους όταν άλλα φυτά ολοκλήρωναν την ανθοφορία τους. Ο συγκεκριμένος αριθμός αφορά τη μελέτη στη Μαγιόρκα και δεν αποτελεί καταγραφή για την Κύπρο.
Έτσι, η προστασία ενός ανθισμένου γαλανάγκαθου ωφελεί και τους οργανισμούς που επισκέπτονται τα άνθη του.
Αντοχή στην ακτή και αλατότητα
Η παρουσία του δίπλα στη θάλασσα δεν σημαίνει ότι χρειάζεται αλμυρό νερό. Πειραματική έρευνα έδειξε ότι η αυξημένη αλατότητα μπορεί να περιορίσει τη βλάστηση και την αναπαραγωγή του.
Η αντοχή στο παράκτιο περιβάλλον πρέπει επομένως να διακρίνεται από την αντοχή σε παρατεταμένη αλατότητα γύρω από τις ρίζες. Το πότισμα με θαλασσινό νερό δεν αποτελεί κατάλληλη καλλιεργητική πρακτική.
Ιστορικές χρήσεις
Στην ευρωπαϊκή ιστορία καταγράφεται η παρασκευή γλυκίσματος από ζαχαρωμένες ρίζες του φυτού. Σχετικές συνταγές εμφανίζονταν σε παλαιά βιβλία μαγειρικής έως και τον 18ο αιώνα.
Στο είδος αποδίδονταν επίσης αφροδισιακές ιδιότητες. Πρόκειται για ιστορική αντίληψη και όχι για τεκμηριωμένη θεραπευτική αποτελεσματικότητα.
Η αναφορά αυτών των χρήσεων έχει εθνοβοτανικό ενδιαφέρον. Η εκρίζωση αυτοφυών φυτών για συλλογή ριζών καταστρέφει τα άτομα και επιβαρύνει τους παράκτιους πληθυσμούς.
Καλλιέργεια και πιθανά προβλήματα
Το γαλανάγκαθο μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε παράκτιους κήπους και φυτεύσεις με αμμώδες υπόστρωμα. Χρειάζεται ηλιόλουστη θέση και πολύ καλή αποστράγγιση. Για καλλιέργεια προτιμώνται φυτά φυτωρίου, χωρίς αφαίρεση ατόμων από τη φύση.
Ο πολλαπλασιασμός γίνεται με σπόρο· η φθινοπωρινή σπορά αποτελεί συνήθη κηποτεχνική επιλογή. Η επιτυχία επηρεάζεται από την προέλευση του υλικού και τον λήθαργο των σπερμάτων.
Σε καλλιεργούμενα φυτά αναφέρονται πιθανές προσβολές από σαλιγκάρια, γυμνοσάλιαγκες και νηματώδεις φύλλων και οφθαλμών, καθώς και ωίδιο και σηψιρριζίες. Αυτές είναι γενικές κηποτεχνικές αναφορές και δεν αποτελούν τεκμηρίωση συγκεκριμένων προσβολών στους κυπριακούς άγριους πληθυσμούς.
Απειλές και προστασία
Οι ανθρώπινες παρεμβάσεις μπορούν να υποβαθμίσουν τον βιότοπό του: παράκτια ανάπτυξη, ισοπέδωση θινών, οχήματα στην παραλία, έντονο ποδοπάτημα και συλλογή φυτών ή ανθοφόρων βλαστών.
Η διατήρησή του συνδέεται με τη διατήρηση ολόκληρου του αμμοθινικού συστήματος και της φυσικής μετακίνησης της άμμου. Πρακτικά, βοηθούν οι οριοθετημένες προσβάσεις προς τη θάλασσα, η αποφυγή διέλευσης πάνω από τη βλάστηση και η παραμονή των φυτών στη θέση τους.
Το είδος αντιμετωπίζει προβλήματα διατήρησης σε ορισμένες χώρες της εξάπλωσής του. Αυτές οι εθνικές αξιολογήσεις δεν μεταφέρονται αυτομάτως στην Κύπρο.
Ταξινομική κατάταξη
- Βασίλειο: Plantae
- Αγγειόσπερμα – Ευδικοτυλήδονα
- Τάξη: Apiales
- Οικογένεια: Apiaceae
- Γένος: Eryngium
- Είδος: Eryngium maritimum L., 1753
Πηγές
- Kew, Plants of the World Online: αποδεκτή ονομασία, πρώτη δημοσίευση και φυσική εξάπλωση. Plants of the World Online
- Flora of Cyprus: αυτοφυές, μη ενδημικό είδος της Κύπρου. Τμήμα Δασών: παράκτια βλάστηση του νησιού. a dynamic checklist
- Πανεπιστήμιο Βαλεαρίδων, Herbari Virtual: μορφολογία και υπόγειο σύστημα. ΟΦΥΠΕΚΑ: ελληνική κοινή ονομασία. Herbari Virtual del Mediterrani Occidental
- Biological Flora of the British Isles: Eryngium maritimum: κύκλος ζωής, καρποί, βλαστητική αναπαραγωγή και απειλές. Wiley Online Library
- Cortés-Fernández κ.ά., 2021: Evidence of interpopulation variation in the germination of Eryngium maritimum. d-nb.info
- Cortés-Fernández κ.ά., 2022: μελέτες για την επικονίαση και τις επιδράσεις της αλατότητας. Wiley Online Library
- Royal Horticultural Society: καλλιέργεια, πολλαπλασιασμός και πιθανά προβλήματα. Flora of Iraq μέσω Kew: ιστορικές χρήσεις του συγκεκριμένου είδους. sea eryngo
Sea holly – Eryngium maritimum L. – Γαλανάγκαθο – Cyprus
Text: George Konstantinou
Photographs: George Konstantinou – Agios Epiktitos, 27 April 2016
A blue jewel of the Cypriot coast
Sea holly, Eryngium maritimum, is one of the most distinctive plants of Cyprus’s sandy shores. Its stiff, spiny leaves and bluish flowerheads create a striking contrast with the pale sand. Behind this unusual appearance is a perennial plant adapted to a demanding environment shaped by wind, summer drought and continually shifting sand.
It forms part of the island’s natural coastal vegetation and is closely associated with the sand dunes of Cyprus, ecosystems that support specialised plants and animals and require particular protection.
Name and botanical identity
The accepted scientific name is Eryngium maritimum L. Carl Linnaeus described the species in 1753 in Species Plantarum. The epithet maritimum means “maritime” or “coastal”, referring to its habitat.
Its English names include Sea holly, Sea eryngo and Seaside eryngo. In Greek it is known as Γαλανάγκαθο and Ερύγγιο το παράλιο.
It belongs to Apiaceae, the carrot family, which also includes fennel and parsley. Its spiny appearance may suggest a thistle, but true thistles belong to Asteraceae.
Description and identification
Sea holly is a perennial herb, usually around 20–60 centimetres tall. It forms compact growth with branching flowering stems.
The leaves are thick, leathery and spiny, ranging from grey-green to blue-green, with conspicuous pale veins. Their margins form sharply pointed lobes. A firm texture and waxy surface contribute to the plant’s distinctive appearance.
The small flowers are gathered into dense, almost spherical heads. Each head is surrounded by large, spiny bracts that create a star-like outline. Blue or violet-blue colouring may develop in both the flowerheads and the neighbouring leaves and bracts.
Its underground system extends deeply into the sand, helping to anchor the plant in an unstable substrate.
Distribution and its connection with Cyprus
Sea holly has a broad native distribution along European and Mediterranean coasts, extending to the western Caucasus. In Cyprus it is recorded as indigenous and non-endemic. It therefore forms a natural part of the island’s flora while also occurring in many other countries.
It grows mainly on sandy beaches and dunes close to sea level. The Department of Forests includes it among the characteristic plants of Cyprus’s coastal vegetation.
The photographs accompanying this post were taken at Agios Epiktitos on 27 April 2016, documenting its presence on the northern coast of Cyprus.
Other plants occurring within the wider coastal mosaic include European searocket – Cakile maritima and sea daffodil – Pancratium maritimum. Each species occupies positions influenced by sand movement, moisture and exposure to the sea.
Life cycle and reproduction
Sea holly survives for several years through its underground organs. During its annual cycle it develops leaves and flowering stems, followed by flowering and fruiting. The flowering parts subsequently dry out, but this does not necessarily mean that the whole plant has died.
After pollination, dry fruits develop and divide into two single-seeded units called mericarps. The species can also regenerate vegetatively from underground parts.
Seed germination shows interesting differences between populations. Experiments using material from Mallorca and Asturias demonstrated differing requirements for cold stratification. A protocol that works for a northern population therefore cannot automatically be applied to Mediterranean or Cypriot material.
Flowering time varies with location and local conditions. In Mediterranean populations, flowering can continue during the summer.
Flowers and pollinators
The flowerheads provide food for a variety of insects. Research in two dune systems in Mallorca recorded 45 species of potential pollinators visiting sea holly, demonstrating its importance within the local pollination network.
Of particular interest, its flowering there continued to provide floral resources as other plants finished blooming. This figure refers to the Mallorcan study and is not a record for Cyprus.
Protecting a flowering sea holly therefore also benefits the organisms that visit its flowers.
Coastal tolerance and salinity
Growing beside the sea does not mean that sea holly requires salt water. Experimental research has shown that increased salinity can restrict its germination and reproduction.
Tolerance of coastal conditions must therefore be distinguished from tolerance of prolonged salinity around the roots. Watering with seawater is not a suitable cultivation practice.
Historical uses
European historical accounts describe sweets made from candied sea holly roots. Recipes appeared in old cookery books well into the eighteenth century.
The plant was also believed to possess aphrodisiac properties. This is a historical belief rather than evidence of therapeutic effectiveness.
These uses are of ethnobotanical interest. Uprooting wild plants to collect their roots destroys individuals and places additional pressure on coastal populations.
Cultivation and possible problems
Sea holly can be grown in coastal gardens and sandy planting schemes. It needs a sunny position and excellent drainage. Nursery-propagated plants should be used instead of removing individuals from the wild.
Propagation is by seed, with autumn sowing being a common horticultural option. Success is influenced by seed origin and dormancy.
Reported problems in cultivated plants include slugs, snails, leaf and bud nematodes, powdery mildew and root rots. These are general horticultural records and do not document particular infestations in wild Cypriot populations.
Threats and protection
Human activities can degrade its habitat through coastal development, dune levelling, vehicles on beaches, heavy trampling and the collection of plants or flowering stems.
Its conservation is connected with protecting the entire dune system and maintaining natural sand movement. Defined beach access routes, avoiding trampling vegetation and leaving plants in place are practical ways to help.
The species faces conservation problems in some countries within its range. These national assessments cannot automatically be applied to Cyprus.
Taxonomic classification
- Kingdom: Plantae
- Angiosperms – Eudicots
- Order: Apiales
- Family: Apiaceae
- Genus: Eryngium
- Species: Eryngium maritimum L., 1753
Sources
- Kew, Plants of the World Online: accepted name, original publication and native distribution. Plants of the World Online
- Flora of Cyprus: indigenous, non-endemic status. Department of Forests: coastal vegetation of Cyprus. a dynamic checklist
- University of the Balearic Islands, Herbari Virtual: morphology and underground system. NECCA: Greek common name. Herbari Virtual del Mediterrani Occidental
- Biological Flora of the British Isles: Eryngium maritimum: life cycle, fruits, vegetative reproduction and threats. Wiley Online Library
- Cortés-Fernández et al., 2021: Evidence of interpopulation variation in the germination of Eryngium maritimum. d-nb.info
- Cortés-Fernández et al., 2022: studies of pollination and the effects of salinity. Wiley Online Library
- Royal Horticultural Society: cultivation, propagation and possible problems. Flora of Iraq through Kew: historical uses specifically attributed to sea holly.
