See also
Τα χωριά Πάνω και Κάτω Πύργος της Τηλλυρίας - Pano and Kato Pyrgos Villages - Cyprus
Below in English
Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Κάτω και Πάνω Πύργος Τηλλυρίας, 13/5/2016
Παναγία η Γαλόκτιστη
Το ξωκλήσι της Παναγίας της Γαλόκτιστης βρίσκεται πάνω σε ύψωμα ανάμεσα στις κοινότητες Κάτω και Πάνω Πύργου Τηλλυρίας, στην επαρχία Λευκωσίας. Πρόκειται για ένα ιδιαίτερα σημαντικό μεσοβυζαντινό εκκλησιαστικό μνημείο, με οικοδομικές φάσεις που ανάγονται στον 11ο και 12ο αιώνα, σωζόμενα στρώματα τοιχογραφικού διακόσμου και μια σημαντική εφέστια εικόνα της Παναγίας. Η ιστορία του ναού συνδέεται στενά με τις παραδόσεις των παλαιών κτηνοτροφικών κοινοτήτων της περιοχής και ιδιαίτερα με το γάλα, από το οποίο προέρχεται η χαρακτηριστική προσωνυμία «Γαλόκτιστη».
Χρονολόγηση και οικοδομικές φάσεις
Η εξειδικευμένη παρουσίαση του Μουσείου Ιεράς Μονής Κύκκου προσφέρει ακριβέστερη χρονολόγηση από τις παλαιότερες γενικές αναφορές που τοποθετούσαν τις τοιχογραφίες στον 12ο και 14ο αιώνα. Με βάση αρχιτεκτονικά και τεχνοτροπικά δεδομένα, ο κυρίως ναός προτείνεται ότι ανεγέρθηκε κατά τον 11ο αιώνα. Σε μεταγενέστερη οικοδομική φάση προστέθηκε στα δυτικά ο νάρθηκας, ο οποίος μαζί με τη δεύτερη φάση τοιχογράφησης τοποθετείται στον 12ο αιώνα.
Η ύπαρξη αυτών των διαφορετικών φάσεων είναι σημαντική για την κατανόηση της ιστορίας του μνημείου. Η Γαλόκτιστη δεν αποτελεί προϊόν μίας μόνο οικοδομικής περιόδου, αλλά ναό που εξελίχθηκε και διακοσμήθηκε σταδιακά κατά τη Μεσοβυζαντινή εποχή.
Αρχιτεκτονική
Ο αρχικός κυρίως ναός είναι μικρών διαστάσεων, μονόχωρος και καμαροσκέπαστος. Στη δυτική πλευρά του προστέθηκε αργότερα τετράγωνος νάρθηκας, ο οποίος καλύπτεται με φουρνικό τρούλο. Ο συγκεκριμένος τύπος τρούλου αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα μιας σειράς κυπριακών μνημείων της Μεσοβυζαντινής περιόδου.
Για την οικοδόμηση χρησιμοποιήθηκαν υλικά που προέρχονταν από το άμεσο φυσικό περιβάλλον: τοπικοί ηφαιστειογενείς λίθοι, ψαμμιτόλιθοι και κροκάλες από το παρακείμενο ποτάμι. Ως συνδετικό υλικό χρησιμοποιήθηκε ασβεστοκονίαμα. Το ίδιο υλικό φαίνεται ότι κάλυπτε αρχικά και τις εξωτερικές επιφάνειες των τοίχων.
Οι εξωτερικοί τοίχοι δεν ήταν αρχικά τόσο λιτοί όσο εμφανίζονται σήμερα. Έφεραν ερυθρόγραφη διακόσμηση με γεωμετρικά μοτίβα, ίχνη της οποίας εξακολουθούν να διακρίνονται στον δυτικό εξωτερικό τοίχο του νάρθηκα. Η στέγη καλύπτεται με υδραυλικό κονίαμα και το δάπεδο με βότσαλα.
Ο νάρθηκας διαθέτει δύο ορθογώνιες εισόδους, μία στον βόρειο και μία στον δυτικό τοίχο, ενώ μικρό παράθυρο ανοίγεται στην αψίδα του Ιερού Βήματος.
Οι τοιχογραφίες
Ο ναός ήταν κάποτε εκτεταμένα τοιχογραφημένος. Οι μελέτες έχουν εντοπίσει δύο επάλληλα στρώματα τοιχογραφιών, τα οποία όμως έχουν υποστεί μεγάλες φθορές. Από το αρχικό στρώμα δεν σώζεται σήμερα ολοκληρωμένη σκηνή και για τον λόγο αυτό η πλήρης ανασύσταση του αρχικού εικονογραφικού προγράμματος είναι δύσκολη.
Παρά τις απώλειες, διατηρούνται σημαντικά κατάλοιπα. Στην αψίδα του Ιερού Βήματος, από την παράσταση των συλλειτουργούντων ιεραρχών, σώζεται ο Άγιος Αυξίβιος. Στον βόρειο τοίχο του κυρίως ναού εικονίζονται οι Άγιοι Κωνσταντίνος και Ελένη, ενώ στο φουρνικό σώζεται τμήμα της Γέννησης του Χριστού.
Στον βόρειο τοίχο του νάρθηκα σώζεται μορφή αγίου που δεν έχει ταυτιστεί, ενώ στον πεσσό του βόρειου σφαιρικού τριγώνου εικονίζεται ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, ο οποίος αποτελούσε μέρος παράστασης της Δέησης. Στον νότιο τοίχο υπήρχε επίσης μορφή αρχαγγέλου.
Η εφέστια εικόνα της Παναγίας
Ιδιαίτερα σημαντικό κειμήλιο του ναού είναι η μεγάλων διαστάσεων εφέστια εικόνα της Παναγίας. Η Θεοτόκος απεικονίζεται βρεφοκρατούσα στον τύπο της Κυκκώτισσας και η εικόνα χρονολογείται στα τέλη του 13ου αιώνα.
Για λόγους ασφαλείας η εικόνα δεν παραμένει πλέον μόνιμα στο απομονωμένο ξωκλήσι. Σύμφωνα με την Κοινότητα Κάτω Πύργου και την παλιά καταγραφή του Biodiversity of Cyprus, φυλάσσεται στον ναό των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης στον Κάτω Πύργο.
Γιατί ονομάζεται «Γαλόκτιστη»
Η ονομασία του ναού συνδέεται με μια πολύ παλιά τοπική παράδοση. Σύμφωνα με τις αφηγήσεις των κατοίκων, στην περιοχή όπου βρίσκεται σήμερα το ξωκλήσι υπήρχε παλαιότερα ένας μικρός οικισμός γνωστός ως «Το Χωρκούι», στον οποίο κατοικούσαν κυρίως βοσκοί. Κάποια χρονιά μια σοβαρή ασθένεια έπληξε τα κοπάδια τους και οι κάτοικοι παρακάλεσαν την Παναγία να τα θεραπεύσει.
Σύμφωνα πάντα με την παράδοση, όταν τα ζώα θεραπεύτηκαν οι βοσκοί θέλησαν να ανοικοδομήσουν τον μισοερειπωμένο ναό προς τιμήν της Παναγίας. Η λάσπη που χρησιμοποιήθηκε για την οικοδόμηση λέγεται ότι ζυμώθηκε με γάλα από τα κοπάδια αντί με νερό, και από αυτό προήλθε η προσωνυμία «Γαλόκτιστη», δηλαδή «χτισμένη με γάλα». Η αφήγηση αποτελεί τοπική θρησκευτική παράδοση και όχι ιστορικά αποδεδειγμένη περιγραφή της κατασκευής του βυζαντινού ναού.
Η σχέση του μνημείου με το γάλα διατηρείται ακόμη και στη λαϊκή λατρευτική παράδοση. Το Μουσείο Ιεράς Μονής Κύκκου καταγράφει ότι ακόμη και σήμερα ο ναός ραίνεται με ζωικό ή ανθρώπινο γάλα στο πλαίσιο παραδοσιακών πρακτικών που συνδέονται με την επίκληση θεραπείας.
Παραδόσεις και θαύματα
Πολλές τοπικές αφηγήσεις συνδέουν τη Γαλόκτιστη με θαύματα. Μία από τις γνωστότερες αφορά μια οικογένεια από τον Ποταμό του Κάμπου. Σύμφωνα με την παράδοση, η μητέρα δεν μπορούσε να παράγει γάλα για να θηλάσει το παιδί της. Η οικογένεια ταξίδεψε με γαϊδούρι μέχρι το ξωκλήσι και προσευχήθηκε στην Παναγία. Η αφήγηση αναφέρει ότι αμέσως μετά την προσευχή η γυναίκα μπόρεσε να θηλάσει το παιδί της.
Άλλη παράδοση αναφέρει ότι στα παλαιότερα χρόνια οι πιστοί πραγματοποιούσαν ολονύκτιες παρακλήσεις έχοντας μαζί τους την εικόνα της Παναγίας. Σε μια τέτοια περίπτωση αποκοιμήθηκαν και, όταν ξύπνησαν, η εικόνα είχε εξαφανιστεί. Αρχικά θεώρησαν ότι είχε κλαπεί. Όταν όμως επέστρεψαν στο ξωκλήσι, σύμφωνα με την τοπική αφήγηση, βρήκαν την εικόνα εκεί μαζί με νερό, αγιολούλουδα και αναμμένα κεριά. Η παράδοση αυτή συνδέεται και με τη μεταγενέστερη φύλαξη της εικόνας στον κεντρικό ναό των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης για μεγαλύτερη ασφάλεια.
Συντήρηση και αποκατάσταση
Το μνημείο έχει αποτελέσει αντικείμενο εργασιών συντήρησης και αποκατάστασης από το Τμήμα Αρχαιοτήτων. Η σχετική επιστημονική βιβλιογραφία περιλαμβάνει ειδική αναφορά της Μαρίνας Σολομίδου Ιερωνυμίδου στις εργασίες συντήρησης και αποκατάστασης εκκλησιαστικών μνημείων που πραγματοποιήθηκαν κατά την περίοδο 1998–2000, καθώς και εκτενή μελέτη του Γεώργιου Φιλοθέου ειδικά για την εκκλησία της Παναγίας της Γαλόκτιστης στον Πύργο Τηλλυρίας.
Η συντήρηση του ναού έχει ιδιαίτερη σημασία όχι μόνο για την προστασία του ίδιου του κτίσματος αλλά και για τα εύθραυστα κατάλοιπα του τοιχογραφικού του διακόσμου, τα οποία αποτελούν πολύτιμη μαρτυρία της μεσοβυζαντινής εκκλησιαστικής τέχνης της Κύπρου.
Ιστορική και πολιτιστική σημασία
Η Παναγία η Γαλόκτιστη παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή συνδυάζει διαφορετικές όψεις της ιστορίας της Τηλλυρίας. Ο αρχιτεκτονικός της πυρήνας ανάγεται πιθανότατα στον 11ο αιώνα, ο νάρθηκας και σημαντική φάση της τοιχογράφησης στον 12ο αιώνα και η εφέστια εικόνα στα τέλη του 13ου αιώνα. Παράλληλα, οι τοπικές παραδόσεις για τους βοσκούς, τα κοπάδια, το γάλα και τα θαύματα διατήρησαν μια ιδιαίτερη σχέση ανάμεσα στον ναό και την κοινωνική ιστορία της περιοχής.
Έτσι, το ξωκλήσι δεν αποτελεί μόνο ένα παλαιό θρησκευτικό οικοδόμημα. Είναι συγχρόνως αρχιτεκτονικό μνημείο, φορέας βυζαντινής τέχνης και τόπος στον οποίο εξακολουθούν να επιβιώνουν στοιχεία της λαϊκής θρησκευτικής παράδοσης της Τηλλυρίας.
Στοιχεία ναού
Ονομασία: Παναγία η Γαλόκτιστη
Τύπος: Μεσοβυζαντινό ξωκλήσι
Αφιέρωση: Παναγία / Θεοτόκος
Τοποθεσία: Σε ύψωμα μεταξύ Κάτω και Πάνω Πύργου Τηλλυρίας
Επαρχία: Λευκωσία
Χρονολόγηση κυρίως ναού: Προτείνεται ο 11ος αιώνας
Νάρθηκας: Μεταγενέστερη προσθήκη, χρονολογούμενη στον 12ο αιώνα
Κυρίως ναός: Μικρός, μονόχωρος, καμαροσκέπαστος
Νάρθηκας: Τετράγωνος με φουρνικό τρούλο
Δομικά υλικά: Τοπικοί ηφαιστειογενείς λίθοι, ψαμμιτόλιθοι και ποτάμιες κροκάλες
Συνδετικό υλικό: Ασβεστοκονίαμα
Αρχική εξωτερική διακόσμηση: Ερυθρόγραφα γεωμετρικά στοιχεία
Δάπεδο: Βότσαλα
Τοιχογραφικός διάκοσμος: Δύο επάλληλα στρώματα, με εκτεταμένες φθορές
Σωζόμενες παραστάσεις: Άγιος Αυξίβιος, Άγιοι Κωνσταντίνος και Ελένη, τμήμα Γέννησης Χριστού, Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, αδιάγνωστος άγιος και ίχνη μορφής αρχαγγέλου
Εφέστια εικόνα: Βρεφοκρατούσα Παναγία τύπου Κυκκώτισσας
Χρονολόγηση εφέστιας εικόνας: Τέλη 13ου αιώνα
Σημερινή φύλαξη εικόνας: Ιερός Ναός Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, Κάτω Πύργος
Σύνδεση της ονομασίας: Τοπική παράδοση οικοδόμησης με γάλα
Φωτογράφος: Γιώργος Κωνσταντίνου
Ημερομηνία φωτογραφιών: 13/5/2016
Τοποθεσία φωτογραφιών: Παναγία Γαλόκτιστη, μεταξύ Κάτω και Πάνω Πύργου Τηλλυρίας
Πηγές
Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – Ξωκλήσι της Παναγίας της Γαλόκτιστης στα χωριά Κάτω και Πάνω Πύργος. Αρχική ανάρτηση, τοπικές παραδόσεις και φωτογραφική καταγραφή της 13/5/2016.
Biodiversity of Cyprus – Παναγία Γαλόκτιστη
Μουσείο Ιεράς Μονής Κύκκου – Παναγία Γαλόκτιστη. Αναλυτικά στοιχεία για την αρχιτεκτονική, τη χρονολόγηση, τα οικοδομικά υλικά, τις τοιχογραφίες και την εφέστια εικόνα.
Μουσείο Ιεράς Μονής Κύκκου – Παναγία Γαλόκτιστη
Κοινότητα Κάτω Πύργου – Ξωκλήσι της Παναγίας της Γαλόκτιστης. Τοπική ιστορία, παραδόσεις και θαύματα που συνδέονται με το ξωκλήσι.
Κοινότητα Κάτω Πύργου – Παναγία Γαλόκτιστη
Σολομίδου Ιερωνυμίδου, Μαρίνα. «Εργασίες συντήρησης και αποκατάστασης σε εκκλησιαστικά μνημεία της μητροπολιτικής περιφέρειας Μόρφου, που αναλήφθησαν από το Τμήμα Αρχαιοτήτων κατά την περίοδο 1998–2000», στο Ιερά Μητρόπολις Μόρφου – 2000 χρόνια τέχνης και αγιότητος, Λευκωσία 2000, σσ. 203–204.
Φιλοθέου, Γεώργιος. «Η εκκλησία της Παναγίας της Γαλόκτιστης στον Πύργο Τηλλυρίας», στο Τηλλυρία: Μνήμες, Ιστορία και Αρχαιολογία, Πρακτικά Συνεδρίου, Λευκωσία 2010, σσ. 97–120.
TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – KATO AND PANO PYRGOS, TYLLIRIA, 13 MAY 2016
Panagia Galoktisti
The Chapel of Panagia Galoktisti stands on a hill between the communities of Kato and Pano Pyrgos in Tylliria, Nicosia District. It is an important Middle Byzantine ecclesiastical monument, with building phases dating to the 11th and 12th centuries, surviving layers of wall paintings and an important devotional icon of the Virgin Mary. The history of the church is closely associated with the traditions of the old pastoral communities of the region and particularly with milk, from which the distinctive epithet “Galoktisti” – “built with milk” – derives.
Dating and building phases
Based on architectural and stylistic evidence, the main church is proposed to date from the 11th century. A square narthex was subsequently added to its western side, and both the narthex and a second phase of wall painting are dated to the 12th century. The monument therefore developed through more than one phase during the Middle Byzantine period.
Architecture
The original church is small, single-aisled and barrel-vaulted. A square narthex was later added to the west and is covered by a domical vault, a feature encountered in a number of Middle Byzantine monuments in Cyprus. Local volcanic stone, sandstone and cobbles collected from the nearby river were used as construction materials. Lime mortar served as a binding material and appears originally to have covered the exterior walls as well.
The external surfaces originally bore red-painted geometric decoration, traces of which survive on the western exterior wall of the narthex. The roof is covered with hydraulic mortar and the floor with pebbles. Two rectangular entrances lead into the narthex, from the north and west respectively, while a small window is located in the apse of the sanctuary.
Wall paintings
The interior was once extensively decorated with wall paintings. Two superimposed painted layers have been identified, although both have suffered considerable deterioration and no complete scene survives from the earliest layer.
Surviving elements include Saint Auxibios in the sanctuary apse, Saints Constantine and Helen on the northern wall of the main church and part of the Nativity of Christ in the domical vault. An unidentified saint survives on the northern wall of the narthex, while Saint John the Baptist, originally part of a Deesis composition, appears on the pier of the northern pendentive. A figure of an archangel was also present on the southern wall.
The devotional icon of the Virgin
An especially important object associated with the chapel is its large devotional icon of the Virgin and Child, depicting the Virgin in the Kykkotissa type. It is dated to the late 13th century.
For security reasons, the icon is no longer permanently kept in the isolated chapel. According to the Kato Pyrgos Community and the original Biodiversity of Cyprus record, it is kept in the Church of Saints Constantine and Helen at Kato Pyrgos.
The origin of the name “Galoktisti”
According to local tradition, a small settlement known as “To Horkoui” once existed around the site and was inhabited mainly by shepherds. One year a serious disease affected their flocks and the inhabitants prayed to the Virgin Mary for their recovery.
After the animals recovered, tradition holds that the shepherds rebuilt the damaged church in honour of the Virgin. Instead of water, milk from their flocks was supposedly used to mix the building mud, giving rise to the name Galoktisti, meaning “built with milk”. This account belongs to local religious tradition rather than to the documented architectural history of the Byzantine building.
The association with milk remains part of local devotional practice. The Kykkos Museum records that the church continues to be sprinkled with animal or human milk in connection with traditional practices seeking healing.
Traditions and miracles
Several local miracle traditions are associated with Panagia Galoktisti. One tells of a family from Potamos tou Kampou whose mother was unable to produce milk to breastfeed her child. According to the story, the family travelled by donkey to the chapel and prayed to the Virgin, after which the woman was immediately able to produce milk.
Another tradition concerns all-night prayers performed with the icon of the Virgin. On one occasion the worshippers fell asleep and awoke to find the icon missing. Believing it had been stolen, they became distressed; when they later returned to the chapel, tradition says that they found it there with water, holy flowers and burning candles. The icon was subsequently kept at the Church of Saints Constantine and Helen in Kato Pyrgos for security.
Conservation and restoration
The monument has undergone conservation and restoration work by the Department of Antiquities. Specialist bibliography records conservation and restoration work on ecclesiastical monuments of the region during 1998–2000, while a dedicated scholarly study by Georgios Filotheou examines the Church of Panagia Galoktisti at Pyrgos Tyllirias in detail.
Historical and cultural importance
Panagia Galoktisti brings together several layers of Tylliria's history. Its main architectural core is proposed to date from the 11th century, its narthex and an important phase of painting from the 12th century, and its major devotional icon from the late 13th century. At the same time, traditions concerning shepherds, flocks, milk and miracles preserve the memory of the pastoral society that surrounded the monument for generations.
The chapel is therefore more than an old religious building. It is simultaneously a monument of Middle Byzantine architecture, a repository of Byzantine art and a living focus of the religious and cultural traditions of Tylliria.
Chapel details
Name: Panagia Galoktisti
Type: Middle Byzantine chapel
Dedication: Virgin Mary / Theotokos
Location: On a hill between Kato and Pano Pyrgos, Tylliria
District: Nicosia
Dating of main church: Proposed 11th century
Narthex: Later addition, dated to the 12th century
Main church: Small, single-aisled and barrel-vaulted
Narthex: Square, covered by a domical vault
Building materials: Local volcanic stone, sandstone and river cobbles
Binding material: Lime mortar
Original exterior decoration: Red-painted geometric motifs
Floor: Pebbles
Wall paintings: Two superimposed layers, extensively damaged
Surviving painted figures/scenes: Saint Auxibios, Saints Constantine and Helen, part of the Nativity, Saint John the Baptist, an unidentified saint and traces of an archangel
Devotional icon: Virgin and Child of the Kykkotissa type
Date of icon: Late 13th century
Present location of icon: Church of Saints Constantine and Helen, Kato Pyrgos
Origin of name: Local tradition of construction using milk
Photographer: George Konstantinou
Date of photographs: 13 May 2016
Photograph location: Panagia Galoktisti, between Kato and Pano Pyrgos, Tylliria
Sources
Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – Chapel of Panagia Galoktisti in the villages of Kato and Pano Pyrgos. Original article, local traditions and photographic record of 13 May 2016.
Biodiversity of Cyprus – Panagia Galoktisti
Kykkos Monastery Museum – Panagia Galoktisti. Detailed architectural, chronological, artistic and iconographic information.
Kykkos Monastery Museum – Panagia Galoktisti
Kato Pyrgos Community – Chapel of Panagia tis Galoktistis. Local history and traditions associated with the chapel.
Kato Pyrgos Community – Panagia Galoktisti
Marina Solomidou-Ieronymidou. “Conservation and restoration works on ecclesiastical monuments of the Morphou metropolitan district undertaken by the Department of Antiquities during 1998–2000”, in Holy Metropolis of Morphou – 2000 Years of Art and Holiness, Nicosia 2000, pp. 203–204.
Georgios Filotheou. “The Church of Panagia Galoktisti at Pyrgos Tyllirias”, in Tylliria: Memories, History and Archaeology, Conference Proceedings, Nicosia 2010, pp. 97–120.
No comments:
Post a Comment