Ξωκλήσι της Παναγίας της Γαλόκτιστης στα χωριά Κάτω και Πάνω Πύργος
Μνημείο Ηρώων της Ε.Ο.Κ.Α, Γεώργιο Νικολάου και Στέλιο Τριταίο στον Κάτω Πύργο
Below in English
Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Κάτω Πύργος 13/5/2016, Πάνω Πύργος 19/9/2020
Πάνω και Κάτω Πύργος της Τηλλυρίας
Ο Πάνω και ο Κάτω Πύργος αποτελούν δύο στενά συνδεδεμένες κοινότητες της Τηλλυρίας, στο βορειοδυτικό τμήμα της επαρχίας Λευκωσίας. Ο Κάτω Πύργος αναπτύσσεται κοντά στη θάλασσα, στους βόρειους πρόποδες του Τροόδους, ενώ ο Πάνω Πύργος βρίσκεται ψηλότερα προς την ενδοχώρα. Μαζί αποτελούν έναν από τους χαρακτηριστικότερους οικιστικούς πυρήνες της απομονωμένης Τηλλυρίας, μιας περιοχής όπου το ορεινό και δασώδες περιβάλλον του Τροόδους φθάνει σχεδόν μέχρι τη βόρεια ακτή της Κύπρου.
Ο Κάτω Πύργος είναι το μεγαλύτερο χωριό και το κύριο διοικητικό, εμπορικό και κοινωνικό κέντρο της Τηλλυρίας. Η περιοχή συνδυάζει ακτογραμμή, εύφορες κοιλάδες και δασωμένες πλαγιές, ενώ διαθέτει αλιευτικό καταφύγιο και αποτελεί σημαντικό σημείο εξυπηρέτησης για τις μικρότερες κοινότητες της δυτικής Τηλλυρίας. Το Visit Cyprus τον περιγράφει ως παράκτιο χωριό στους βόρειους πρόποδες του Τροόδους, γνωστό για τον συνδυασμό θάλασσας και βουνού, τα φρούτα του, τα ροδάκινα του Πύργου και την παραδοσιακή παραγωγή ξυλοκάρβουνου.
Ονομασία και ιστορική εξέλιξη
Η ονομασία «Πύργος» έχει συνδεθεί παραδοσιακά με το Τρουλλί, μικρό παλαιό παρατηρητήριο πάνω σε παραθαλάσσιο ύψωμα. Η Κοινότητα Κάτω Πύργου αναφέρει ότι το κτίσμα έμοιαζε με πύργο και χρησιμοποιήθηκε ως παρατηρητήριο κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας. Νεότερο υλικό του Visit Nicosia χαρακτηρίζει το σωζόμενο μνημείο γενικότερα μεσαιωνικό και το συνδέει με παλαιότερη περίοδο, γεγονός που δείχνει ότι η ακριβής χρονολόγησή του χρειάζεται προσεκτική αντιμετώπιση. Η παραδοσιακή σύνδεση πάντως του Τρουλλιού με το όνομα του Κάτω Πύργου είναι βαθιά ριζωμένη στην τοπική ιστορία.
Ο Πάνω Πύργος αντιπροσωπεύει τον παλαιότερο ορεινότερο οικιστικό πυρήνα της περιοχής. Κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα ο πληθυσμός του μειώθηκε δραματικά, ενώ ο Κάτω Πύργος εξελίχθηκε στον σημαντικότερο οικισμό. Τα στοιχεία των απογραφών δείχνουν καθαρά αυτή τη μεταβολή: ο Πάνω Πύργος από εκατοντάδες κατοίκους στις παλαιότερες απογραφές περιορίστηκε σε λίγες δεκάδες και σήμερα σε λιγότερους από είκοσι μόνιμα απογραφέντες κατοίκους.
Γεωγραφική θέση και απομόνωση της Τηλλυρίας
Η Τηλλυρία βρίσκεται στο βορειοδυτικό άκρο της οροσειράς του Τροόδους και χαρακτηρίζεται από έντονο ανάγλυφο, δασωμένες πλαγιές, μικρές κοιλάδες και απότομη μετάβαση προς τη θάλασσα. Ο Κάτω Πύργος βρίσκεται στη βόρεια ακτή και ο Πάνω Πύργος νοτιότερα και σε μεγαλύτερο υψόμετρο. Το ιδιαίτερο αυτό τοπίο καθορίζει διαχρονικά την οικονομία, την πρόσβαση, τις καλλιέργειες και τον τρόπο ζωής των κατοίκων.
Η τουρκική εισβολή του 1974 και η γεωπολιτική κατάσταση που ακολούθησε επιδείνωσαν σημαντικά την απομόνωση της περιοχής. Αν και διοικητικά ο Κάτω Πύργος ανήκει στην επαρχία Λευκωσίας, η συνήθης οδική πρόσβαση από τις ελεύθερες περιοχές πραγματοποιείται μέσω της επαρχίας Πάφου. Το Visit Cyprus επισημαίνει ειδικά αυτή την ιδιαιτερότητα, η οποία αποτελεί ένα από τα καθοριστικά γεωγραφικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά της σύγχρονης Τηλλυρίας.
Φυσικό περιβάλλον και γεωργία
Το κλίμα και οι εύφορες εκτάσεις γύρω από τον Κάτω Πύργο ευνοούν την καλλιέργεια πολλών ειδών οπωροφόρων δέντρων και λαχανικών. Η περιοχή είναι ιδιαίτερα γνωστή για τα ροδάκινα του Πύργου, αλλά παράγονται επίσης λεμόνια, πορτοκάλια, μανταρίνια, σύκα και άλλα φρούτα. Στην παλαιότερη τοπική παράδοση ξεχωρίζουν και τα παστά σύκα. Η γεωργία αναπτύχθηκε στις κοιλάδες και στις χαμηλότερες πλαγιές, σε ένα περιβάλλον που συνδυάζει το μεσογειακό παράκτιο κλίμα με την άμεση γειτνίαση του δάσους.
Ιδιαίτερη θέση στην παραδοσιακή οικονομία κατέχει η παραγωγή ξυλοκάρβουνου. Ο Πύργος είναι γνωστός σε ολόκληρη την Κύπρο για αυτή την παλιά δραστηριότητα, η οποία συνδέεται άμεσα με το δασικό περιβάλλον της Τηλλυρίας και αποτελούσε για πολλές οικογένειες σημαντικό επάγγελμα.
Παράλληλα, η θάλασσα αποτελούσε και εξακολουθεί να αποτελεί σημαντικό στοιχείο της τοπικής ζωής. Το αλιευτικό καταφύγιο του Κάτω Πύργου εξυπηρετεί την τοπική αλιεία, ενώ οι παραλίες και ο συνδυασμός ακτής και δασωμένων λόφων έχουν ενισχύσει τον παραθεριστικό χαρακτήρα του χωριού.
Αρχαιολογία και η θέση «Αυλή»
Η περιοχή του Πύργου παρουσιάζει σημαντική αρχαιολογική συνέχεια. Ανασκαφές έφεραν στο φως κατάλοιπα της μεσαιωνικής περιόδου, μεταξύ των οποίων τμήματα κτιρίου, τάφοι, κεραμική, πήλινα αγγεία, νομίσματα, δακτυλίδι με εγχάρακτη διακόσμηση, καθώς και χάλκινος σταυρός και καρφίτσα. Η οικονομική συμβολή της Ιεράς Μητρόπολης Κύκκου υπήρξε σημαντική για τις ανασκαφικές εργασίες.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αρχαιολογική θέση «Αυλή» στον Πάνω Πύργο. Τα σωζόμενα οικοδομικά κατάλοιπα έχουν οδηγήσει σε διαφορετικές ερμηνείες για τη χρήση του χώρου. Έχει προταθεί ότι μπορεί να σχετιζόταν με κατοικία ή αγρέπαυλη τοπικού Φράγκου φεουδάρχη, με λατινικό μοναστηριακό συγκρότημα ή με άλλη σημαντική μεσαιωνική εγκατάσταση. Η ακριβής χρήση δεν έχει αποδειχθεί οριστικά και οι διαφορετικές ερμηνείες πρέπει να διατηρούνται ως υποθέσεις.
Στη θέση «Κοιλάδα-Παλιάλωνα» αποκαλύφθηκαν επίσης τάφοι που χρονολογούνται στην Ελληνιστική περίοδο και εξακολούθησαν να χρησιμοποιούνται κατά τους Ρωμαϊκούς χρόνους, ενδεχομένως και αργότερα. Τα ευρήματα καταδεικνύουν ότι η κατοίκηση και η ανθρώπινη δραστηριότητα στην περιοχή δεν περιορίζονται στον Μεσαίωνα αλλά εκτείνονται πολύ βαθύτερα στην αρχαιότητα.
Εκκλησίες και θρησκευτικά μνημεία
Στον Κάτω Πύργο βρίσκεται ο παλαιότερος Ιερός Ναός Αγίας Ειρήνης, που ολοκληρώθηκε το 1923, καθώς και ο νεότερος Μητροπολιτικός Ιερός Ναός Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, ο οποίος αποτελεί σήμερα το κύριο εκκλησιαστικό κέντρο της κοινότητας.
Μεταξύ Πάνω και Κάτω Πύργου βρίσκεται η ιδιαίτερα σημαντική Παναγία η Γαλόκτιστη. Στο εσωτερικό της διατηρούνται τοιχογραφίες που χρονολογούνται στον 12ο και τον 14ο αιώνα. Η τοπική παράδοση αποδίδει την ονομασία «Γαλόκτιστη» σε αφήγηση σύμφωνα με την οποία το παρεκκλήσι οικοδομήθηκε με γάλα αντί για νερό μετά από θαυματουργική επέμβαση της Παναγίας για τα κοπάδια των κατοίκων. Η αφήγηση αυτή αποτελεί τοπική θρησκευτική παράδοση και όχι ιστορικά αποδεδειγμένο γεγονός.
Στην περιοχή του Πάνω Πύργου βρίσκεται επίσης το ξωκλήσι του Προφήτη Ηλία, περίπου ένα χιλιόμετρο βορειοδυτικά του οικισμού. Ο σημερινός ναός ανοικοδομήθηκε το 1917 πάνω στα ερείπια παλαιότερου μεσαιωνικού ναού και στην κατασκευή του χρησιμοποιήθηκαν επαναχρησιμοποιημένοι ψαμμιτόλιθοι από την κοντινή θέση «Αυλή».
Το Τρουλλί και τα ιστορικά μνημεία
Πάνω από την παραθαλάσσια περιοχή του Κάτω Πύργου σώζεται το μικρό παρατηρητήριο που είναι γνωστό ως Τρουλλί. Η θέση του προσφέρει ευρύ οπτικό πεδίο προς τη θάλασσα και είναι χαρακτηριστική παράκτιου σημείου παρατήρησης. Το μνημείο συνδέεται στενά με την ιστορία και την ονομασία της κοινότητας και αποτελεί ένα από τα αναγνωρίσιμα ιστορικά στοιχεία του τοπίου.
Στον Κάτω Πύργο υπάρχουν επίσης μνημεία αφιερωμένα σε ανθρώπους της κοινότητας που έχασαν τη ζωή τους σε διαφορετικές περιόδους της νεότερης κυπριακής ιστορίας, μεταξύ των οποίων μνημεία που σχετίζονται με τον αγώνα της ΕΟΚΑ και άλλα γεγονότα. Η παρουσία τους αποτελεί μέρος της συλλογικής μνήμης της κοινότητας.
Ο ιστορικός δρυς της πλατείας
Χαρακτηριστικό σημείο αναφοράς του Κάτω Πύργου είναι ο μεγάλος δρυς στην πλατεία του χωριού. Η τοπική καταγραφή αναφέρει ότι φυτεύτηκε το 1898, ενώ παλαιότερες μετρήσεις τον περιγράφουν με ύψος περίπου 20 μέτρα και περίμετρο κορμού περίπου 425 εκατοστά. Αποτελεί εδώ και πολλές δεκαετίες φυσικό τοπόσημο και σημαντικό μέρος της εικόνας του κέντρου του χωριού.
Εκπαίδευση και υπηρεσίες
Λόγω του κεντρικού ρόλου του στην Τηλλυρία, στον Κάτω Πύργο συγκεντρώνονται εκπαιδευτικές και άλλες δημόσιες υπηρεσίες που εξυπηρετούν και τις γειτονικές κοινότητες. Η Κοινότητα καταγράφει λειτουργία νηπιαγωγείου, δημοτικού σχολείου και γυμνασίου-λυκείου. Ο Κάτω Πύργος διαθέτει επίσης βασικές υπηρεσίες υγείας και άλλες υποδομές που είναι ιδιαίτερα σημαντικές εξαιτίας της γεωγραφικής απομόνωσης της περιοχής.
Ο Πάνω Πύργος σήμερα
Ο Πάνω Πύργος είναι σήμερα πολύ μικρός οικισμός, αλλά διατηρεί ιδιαίτερη ιστορική σημασία. Η θέση «Αυλή», ο Προφήτης Ηλίας, το αγροτικό τοπίο και τα κατάλοιπα παλαιότερης κατοίκησης συνδέουν τον οικισμό με διαφορετικές περιόδους της ιστορίας της Τηλλυρίας. Η μεγάλη πληθυσμιακή του συρρίκνωση κατά τον 20ό και τον 21ο αιώνα είναι εμφανής στις επίσημες απογραφές. Το 2021 απογράφηκαν μόλις 17 κάτοικοι, έναντι 919 στον Κάτω Πύργο.
Στοιχεία Πάνω και Κάτω Πύργου
Χώρα: Κυπριακή Δημοκρατία
Επαρχία: Λευκωσία
Γεωγραφική περιοχή: Τηλλυρία
Κάτω Πύργος – συντεταγμένες περιοχής κοινότητας: 35.178245, 32.684917
Google Maps: Κάτω Πύργος – Google Maps
Ταχυδρομικός κώδικας: 2940
Πληθυσμός 1960: 1.049
Πληθυσμός 1976: 1.118
Πληθυσμός 1982: 1.017
Πληθυσμός 1992: 1.155
Πληθυσμός 2001: 1.120
Πληθυσμός 2011: 1.036
Πληθυσμός 2021: 919
Πάνω Πύργος – συντεταγμένες περιοχής κοινότητας: 35.131944, 32.670034
Google Maps: Πάνω Πύργος – Google Maps
Ταχυδρομικός κώδικας: 2950
Πληθυσμός 1960: 244
Πληθυσμός 1976: 99
Πληθυσμός 1982: 72
Πληθυσμός 1992: 39
Πληθυσμός 2001: 30
Πληθυσμός 2011: 22
Πληθυσμός 2021: 17
Φωτογράφος: Γιώργος Κωνσταντίνου
Φωτογραφίες Κάτω Πύργου: 13/5/2016
Φωτογραφίες Πάνω Πύργου: 19/9/2020
Πηγές
Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – Τα χωριά Πάνω και Κάτω Πύργος της Τηλλυρίας. Αρχική ανάρτηση και φωτογραφική καταγραφή. Αρχική ανάρτηση Biodiversity of Cyprus
Κοινότητα Κάτω Πύργου – Ιστορία. Ιστορικά, αρχαιολογικά, οικονομικά και εκπαιδευτικά στοιχεία. Κοινότητα Κάτω Πύργου – Ιστορία
Στατιστική Υπηρεσία Κύπρου – Απογραφή Πληθυσμού και Κατοικιών 2021. Επίσημα στοιχεία πληθυσμού Πάνω και Κάτω Πύργου. CYSTAT – Population Census 2021
Visit Cyprus – Kato Pyrgos Village. Γεωγραφία, πρόσβαση, φυσικό περιβάλλον, γεωργία και τοπικά χαρακτηριστικά. Visit Cyprus – Kato Pyrgos Village
Visit Nicosia – Tylliria. Πάνω Πύργος, αρχαιολογική θέση «Αυλή», Προφήτης Ηλίας και Τρουλλί. Visit Nicosia – Tylliria guide
Κοινότητα Κάτω Πύργου – Παναγία η Γαλόκτιστη. Ιστορία, τοιχογραφίες και τοπικές παραδόσεις. Panagia tis Galoktistis
Κοινότητα Κάτω Πύργου – Προφήτης Ηλίας. Ιστορία και αρχιτεκτονικά στοιχεία του ναού στον Πάνω Πύργο. Prophet Elias – Pano Pyrgos
Below in English
Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Κάτω Πύργος 13/5/2016, Πάνω Πύργος 19/9/2020
Πάνω και Κάτω Πύργος της Τηλλυρίας
Ο Πάνω και ο Κάτω Πύργος αποτελούν δύο στενά συνδεδεμένες κοινότητες της Τηλλυρίας, στο βορειοδυτικό τμήμα της επαρχίας Λευκωσίας. Ο Κάτω Πύργος αναπτύσσεται κοντά στη θάλασσα, στους βόρειους πρόποδες του Τροόδους, ενώ ο Πάνω Πύργος βρίσκεται ψηλότερα προς την ενδοχώρα. Μαζί αποτελούν έναν από τους χαρακτηριστικότερους οικιστικούς πυρήνες της απομονωμένης Τηλλυρίας, μιας περιοχής όπου το ορεινό και δασώδες περιβάλλον του Τροόδους φθάνει σχεδόν μέχρι τη βόρεια ακτή της Κύπρου.
Ο Κάτω Πύργος είναι το μεγαλύτερο χωριό και το κύριο διοικητικό, εμπορικό και κοινωνικό κέντρο της Τηλλυρίας. Η περιοχή συνδυάζει ακτογραμμή, εύφορες κοιλάδες και δασωμένες πλαγιές, ενώ διαθέτει αλιευτικό καταφύγιο και αποτελεί σημαντικό σημείο εξυπηρέτησης για τις μικρότερες κοινότητες της δυτικής Τηλλυρίας. Το Visit Cyprus τον περιγράφει ως παράκτιο χωριό στους βόρειους πρόποδες του Τροόδους, γνωστό για τον συνδυασμό θάλασσας και βουνού, τα φρούτα του, τα ροδάκινα του Πύργου και την παραδοσιακή παραγωγή ξυλοκάρβουνου.
Ονομασία και ιστορική εξέλιξη
Η ονομασία «Πύργος» έχει συνδεθεί παραδοσιακά με το Τρουλλί, μικρό παλαιό παρατηρητήριο πάνω σε παραθαλάσσιο ύψωμα. Η Κοινότητα Κάτω Πύργου αναφέρει ότι το κτίσμα έμοιαζε με πύργο και χρησιμοποιήθηκε ως παρατηρητήριο κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας. Νεότερο υλικό του Visit Nicosia χαρακτηρίζει το σωζόμενο μνημείο γενικότερα μεσαιωνικό και το συνδέει με παλαιότερη περίοδο, γεγονός που δείχνει ότι η ακριβής χρονολόγησή του χρειάζεται προσεκτική αντιμετώπιση. Η παραδοσιακή σύνδεση πάντως του Τρουλλιού με το όνομα του Κάτω Πύργου είναι βαθιά ριζωμένη στην τοπική ιστορία.
Ο Πάνω Πύργος αντιπροσωπεύει τον παλαιότερο ορεινότερο οικιστικό πυρήνα της περιοχής. Κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα ο πληθυσμός του μειώθηκε δραματικά, ενώ ο Κάτω Πύργος εξελίχθηκε στον σημαντικότερο οικισμό. Τα στοιχεία των απογραφών δείχνουν καθαρά αυτή τη μεταβολή: ο Πάνω Πύργος από εκατοντάδες κατοίκους στις παλαιότερες απογραφές περιορίστηκε σε λίγες δεκάδες και σήμερα σε λιγότερους από είκοσι μόνιμα απογραφέντες κατοίκους.
Γεωγραφική θέση και απομόνωση της Τηλλυρίας
Η Τηλλυρία βρίσκεται στο βορειοδυτικό άκρο της οροσειράς του Τροόδους και χαρακτηρίζεται από έντονο ανάγλυφο, δασωμένες πλαγιές, μικρές κοιλάδες και απότομη μετάβαση προς τη θάλασσα. Ο Κάτω Πύργος βρίσκεται στη βόρεια ακτή και ο Πάνω Πύργος νοτιότερα και σε μεγαλύτερο υψόμετρο. Το ιδιαίτερο αυτό τοπίο καθορίζει διαχρονικά την οικονομία, την πρόσβαση, τις καλλιέργειες και τον τρόπο ζωής των κατοίκων.
Η τουρκική εισβολή του 1974 και η γεωπολιτική κατάσταση που ακολούθησε επιδείνωσαν σημαντικά την απομόνωση της περιοχής. Αν και διοικητικά ο Κάτω Πύργος ανήκει στην επαρχία Λευκωσίας, η συνήθης οδική πρόσβαση από τις ελεύθερες περιοχές πραγματοποιείται μέσω της επαρχίας Πάφου. Το Visit Cyprus επισημαίνει ειδικά αυτή την ιδιαιτερότητα, η οποία αποτελεί ένα από τα καθοριστικά γεωγραφικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά της σύγχρονης Τηλλυρίας.
Φυσικό περιβάλλον και γεωργία
Το κλίμα και οι εύφορες εκτάσεις γύρω από τον Κάτω Πύργο ευνοούν την καλλιέργεια πολλών ειδών οπωροφόρων δέντρων και λαχανικών. Η περιοχή είναι ιδιαίτερα γνωστή για τα ροδάκινα του Πύργου, αλλά παράγονται επίσης λεμόνια, πορτοκάλια, μανταρίνια, σύκα και άλλα φρούτα. Στην παλαιότερη τοπική παράδοση ξεχωρίζουν και τα παστά σύκα. Η γεωργία αναπτύχθηκε στις κοιλάδες και στις χαμηλότερες πλαγιές, σε ένα περιβάλλον που συνδυάζει το μεσογειακό παράκτιο κλίμα με την άμεση γειτνίαση του δάσους.
Ιδιαίτερη θέση στην παραδοσιακή οικονομία κατέχει η παραγωγή ξυλοκάρβουνου. Ο Πύργος είναι γνωστός σε ολόκληρη την Κύπρο για αυτή την παλιά δραστηριότητα, η οποία συνδέεται άμεσα με το δασικό περιβάλλον της Τηλλυρίας και αποτελούσε για πολλές οικογένειες σημαντικό επάγγελμα.
Παράλληλα, η θάλασσα αποτελούσε και εξακολουθεί να αποτελεί σημαντικό στοιχείο της τοπικής ζωής. Το αλιευτικό καταφύγιο του Κάτω Πύργου εξυπηρετεί την τοπική αλιεία, ενώ οι παραλίες και ο συνδυασμός ακτής και δασωμένων λόφων έχουν ενισχύσει τον παραθεριστικό χαρακτήρα του χωριού.
Αρχαιολογία και η θέση «Αυλή»
Η περιοχή του Πύργου παρουσιάζει σημαντική αρχαιολογική συνέχεια. Ανασκαφές έφεραν στο φως κατάλοιπα της μεσαιωνικής περιόδου, μεταξύ των οποίων τμήματα κτιρίου, τάφοι, κεραμική, πήλινα αγγεία, νομίσματα, δακτυλίδι με εγχάρακτη διακόσμηση, καθώς και χάλκινος σταυρός και καρφίτσα. Η οικονομική συμβολή της Ιεράς Μητρόπολης Κύκκου υπήρξε σημαντική για τις ανασκαφικές εργασίες.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αρχαιολογική θέση «Αυλή» στον Πάνω Πύργο. Τα σωζόμενα οικοδομικά κατάλοιπα έχουν οδηγήσει σε διαφορετικές ερμηνείες για τη χρήση του χώρου. Έχει προταθεί ότι μπορεί να σχετιζόταν με κατοικία ή αγρέπαυλη τοπικού Φράγκου φεουδάρχη, με λατινικό μοναστηριακό συγκρότημα ή με άλλη σημαντική μεσαιωνική εγκατάσταση. Η ακριβής χρήση δεν έχει αποδειχθεί οριστικά και οι διαφορετικές ερμηνείες πρέπει να διατηρούνται ως υποθέσεις.
Στη θέση «Κοιλάδα-Παλιάλωνα» αποκαλύφθηκαν επίσης τάφοι που χρονολογούνται στην Ελληνιστική περίοδο και εξακολούθησαν να χρησιμοποιούνται κατά τους Ρωμαϊκούς χρόνους, ενδεχομένως και αργότερα. Τα ευρήματα καταδεικνύουν ότι η κατοίκηση και η ανθρώπινη δραστηριότητα στην περιοχή δεν περιορίζονται στον Μεσαίωνα αλλά εκτείνονται πολύ βαθύτερα στην αρχαιότητα.
Εκκλησίες και θρησκευτικά μνημεία
Στον Κάτω Πύργο βρίσκεται ο παλαιότερος Ιερός Ναός Αγίας Ειρήνης, που ολοκληρώθηκε το 1923, καθώς και ο νεότερος Μητροπολιτικός Ιερός Ναός Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, ο οποίος αποτελεί σήμερα το κύριο εκκλησιαστικό κέντρο της κοινότητας.
Μεταξύ Πάνω και Κάτω Πύργου βρίσκεται η ιδιαίτερα σημαντική Παναγία η Γαλόκτιστη. Στο εσωτερικό της διατηρούνται τοιχογραφίες που χρονολογούνται στον 12ο και τον 14ο αιώνα. Η τοπική παράδοση αποδίδει την ονομασία «Γαλόκτιστη» σε αφήγηση σύμφωνα με την οποία το παρεκκλήσι οικοδομήθηκε με γάλα αντί για νερό μετά από θαυματουργική επέμβαση της Παναγίας για τα κοπάδια των κατοίκων. Η αφήγηση αυτή αποτελεί τοπική θρησκευτική παράδοση και όχι ιστορικά αποδεδειγμένο γεγονός.
Στην περιοχή του Πάνω Πύργου βρίσκεται επίσης το ξωκλήσι του Προφήτη Ηλία, περίπου ένα χιλιόμετρο βορειοδυτικά του οικισμού. Ο σημερινός ναός ανοικοδομήθηκε το 1917 πάνω στα ερείπια παλαιότερου μεσαιωνικού ναού και στην κατασκευή του χρησιμοποιήθηκαν επαναχρησιμοποιημένοι ψαμμιτόλιθοι από την κοντινή θέση «Αυλή».
Το Τρουλλί και τα ιστορικά μνημεία
Πάνω από την παραθαλάσσια περιοχή του Κάτω Πύργου σώζεται το μικρό παρατηρητήριο που είναι γνωστό ως Τρουλλί. Η θέση του προσφέρει ευρύ οπτικό πεδίο προς τη θάλασσα και είναι χαρακτηριστική παράκτιου σημείου παρατήρησης. Το μνημείο συνδέεται στενά με την ιστορία και την ονομασία της κοινότητας και αποτελεί ένα από τα αναγνωρίσιμα ιστορικά στοιχεία του τοπίου.
Στον Κάτω Πύργο υπάρχουν επίσης μνημεία αφιερωμένα σε ανθρώπους της κοινότητας που έχασαν τη ζωή τους σε διαφορετικές περιόδους της νεότερης κυπριακής ιστορίας, μεταξύ των οποίων μνημεία που σχετίζονται με τον αγώνα της ΕΟΚΑ και άλλα γεγονότα. Η παρουσία τους αποτελεί μέρος της συλλογικής μνήμης της κοινότητας.
Ο ιστορικός δρυς της πλατείας
Χαρακτηριστικό σημείο αναφοράς του Κάτω Πύργου είναι ο μεγάλος δρυς στην πλατεία του χωριού. Η τοπική καταγραφή αναφέρει ότι φυτεύτηκε το 1898, ενώ παλαιότερες μετρήσεις τον περιγράφουν με ύψος περίπου 20 μέτρα και περίμετρο κορμού περίπου 425 εκατοστά. Αποτελεί εδώ και πολλές δεκαετίες φυσικό τοπόσημο και σημαντικό μέρος της εικόνας του κέντρου του χωριού.
Εκπαίδευση και υπηρεσίες
Λόγω του κεντρικού ρόλου του στην Τηλλυρία, στον Κάτω Πύργο συγκεντρώνονται εκπαιδευτικές και άλλες δημόσιες υπηρεσίες που εξυπηρετούν και τις γειτονικές κοινότητες. Η Κοινότητα καταγράφει λειτουργία νηπιαγωγείου, δημοτικού σχολείου και γυμνασίου-λυκείου. Ο Κάτω Πύργος διαθέτει επίσης βασικές υπηρεσίες υγείας και άλλες υποδομές που είναι ιδιαίτερα σημαντικές εξαιτίας της γεωγραφικής απομόνωσης της περιοχής.
Ο Πάνω Πύργος σήμερα
Ο Πάνω Πύργος είναι σήμερα πολύ μικρός οικισμός, αλλά διατηρεί ιδιαίτερη ιστορική σημασία. Η θέση «Αυλή», ο Προφήτης Ηλίας, το αγροτικό τοπίο και τα κατάλοιπα παλαιότερης κατοίκησης συνδέουν τον οικισμό με διαφορετικές περιόδους της ιστορίας της Τηλλυρίας. Η μεγάλη πληθυσμιακή του συρρίκνωση κατά τον 20ό και τον 21ο αιώνα είναι εμφανής στις επίσημες απογραφές. Το 2021 απογράφηκαν μόλις 17 κάτοικοι, έναντι 919 στον Κάτω Πύργο.
Στοιχεία Πάνω και Κάτω Πύργου
Χώρα: Κυπριακή Δημοκρατία
Επαρχία: Λευκωσία
Γεωγραφική περιοχή: Τηλλυρία
Κάτω Πύργος – συντεταγμένες περιοχής κοινότητας: 35.178245, 32.684917
Google Maps: Κάτω Πύργος – Google Maps
Ταχυδρομικός κώδικας: 2940
Πληθυσμός 1960: 1.049
Πληθυσμός 1976: 1.118
Πληθυσμός 1982: 1.017
Πληθυσμός 1992: 1.155
Πληθυσμός 2001: 1.120
Πληθυσμός 2011: 1.036
Πληθυσμός 2021: 919
Πάνω Πύργος – συντεταγμένες περιοχής κοινότητας: 35.131944, 32.670034
Google Maps: Πάνω Πύργος – Google Maps
Ταχυδρομικός κώδικας: 2950
Πληθυσμός 1960: 244
Πληθυσμός 1976: 99
Πληθυσμός 1982: 72
Πληθυσμός 1992: 39
Πληθυσμός 2001: 30
Πληθυσμός 2011: 22
Πληθυσμός 2021: 17
Φωτογράφος: Γιώργος Κωνσταντίνου
Φωτογραφίες Κάτω Πύργου: 13/5/2016
Φωτογραφίες Πάνω Πύργου: 19/9/2020
Πηγές
Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – Τα χωριά Πάνω και Κάτω Πύργος της Τηλλυρίας. Αρχική ανάρτηση και φωτογραφική καταγραφή. Αρχική ανάρτηση Biodiversity of Cyprus
Κοινότητα Κάτω Πύργου – Ιστορία. Ιστορικά, αρχαιολογικά, οικονομικά και εκπαιδευτικά στοιχεία. Κοινότητα Κάτω Πύργου – Ιστορία
Στατιστική Υπηρεσία Κύπρου – Απογραφή Πληθυσμού και Κατοικιών 2021. Επίσημα στοιχεία πληθυσμού Πάνω και Κάτω Πύργου. CYSTAT – Population Census 2021
Visit Cyprus – Kato Pyrgos Village. Γεωγραφία, πρόσβαση, φυσικό περιβάλλον, γεωργία και τοπικά χαρακτηριστικά. Visit Cyprus – Kato Pyrgos Village
Visit Nicosia – Tylliria. Πάνω Πύργος, αρχαιολογική θέση «Αυλή», Προφήτης Ηλίας και Τρουλλί. Visit Nicosia – Tylliria guide
Κοινότητα Κάτω Πύργου – Παναγία η Γαλόκτιστη. Ιστορία, τοιχογραφίες και τοπικές παραδόσεις. Panagia tis Galoktistis
Κοινότητα Κάτω Πύργου – Προφήτης Ηλίας. Ιστορία και αρχιτεκτονικά στοιχεία του ναού στον Πάνω Πύργο. Prophet Elias – Pano Pyrgos
No comments:
Post a Comment