Below in English
Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Μοσφιλωτή, 6/3/2016
Η Παλαιά Εκκλησία της Αγίας Μαρίνας στη Μοσφιλωτή
Στην καρδιά της Μοσφιλωτής, στην επαρχία Λάρνακας, βρίσκεται η Παλαιά Εκκλησία της Αγίας Μαρίνας, ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά εκκλησιαστικά κτίσματα της κοινότητας.
Ο μικρός λιθόκτιστος ναός αποτελεί σημαντική μαρτυρία της παλαιότερης θρησκευτικής ζωής του χωριού. Η ακριβής χρονολογία ανέγερσής του δεν είναι γνωστή, όμως αρκετοί μελετητές, βασιζόμενοι κυρίως στις παλαιές φορητές εικόνες του τέμπλου, τοποθετούν με επιφύλαξη την οικοδόμησή του περίπου στα μέσα του 17ου αιώνα.
Η εκκλησία αναπαλαιώθηκε το 1990, οπότε αποκαταστάθηκαν σημαντικά τμήματα του κτιρίου και συντηρήθηκαν οι παλαιές εικόνες του.
Η αρχική αφιέρωση στην Αγία Παρασκευή
Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο αφορά την αρχική αφιέρωση του ναού.
Σύμφωνα με μαρτυρία Άγγλου περιηγητή που διασώζεται στην επίσημη ιστορία της Μοσφιλωτής, η εκκλησία ήταν αρχικά αφιερωμένη στην Αγία Παρασκευή και όχι στην Αγία Μαρίνα.
Σήμερα ο ναός είναι αφιερωμένος στην Αγία Μαρίνα τη Μεγαλομάρτυρα.
Η πληροφορία για την παλαιότερη αφιέρωση παρουσιάζεται ως ιστορική μαρτυρία και όχι ως απόλυτα εξακριβωμένο αρχαιολογικό δεδομένο.
Χρονολόγηση
Δεν έχει διασωθεί ασφαλής πληροφορία που να επιτρέπει την ακριβή χρονολόγηση της ανέγερσης της εκκλησίας.
Αρκετοί μελετητές την τοποθετούν, με επιφύλαξη, περίπου στα μέσα του 17ου αιώνα. Η εκτίμηση αυτή βασίζεται κυρίως στη χρονολόγηση των φορητών εικόνων του τέμπλου.
Για τον λόγο αυτό δεν είναι σωστό να αναφέρουμε ένα συγκεκριμένο έτος κατασκευής ως βέβαιο.
Αρχιτεκτονική
Η Παλαιά Αγία Μαρίνα είναι ένας μικρός λιθόκτιστος ναός, κατασκευασμένος από ελαφρώς επεξεργασμένες πέτρες της περιοχής.
Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του είναι το μεγάλο πάχος της τοιχοποιίας. Οι τοίχοι έχουν πάχος περίπου 1,20 μέτρα, χαρακτηριστικό που προσδίδει στο μικρό κτίσμα ιδιαίτερα συμπαγή κατασκευή.
Η χρήση τοπικής πέτρας συνδέει άμεσα την αρχιτεκτονική του ναού με το φυσικό περιβάλλον και την παραδοσιακή οικοδομική τεχνική της περιοχής.
Οι αρχικές διαστάσεις
Πριν από την αναπαλαίωση του 1990, ο παλαιός ναός ήταν εξαιρετικά μικρός.
Το μήκος του ήταν περίπου 5 μέτρα και το πλάτος του περίπου 3,5 μέτρα.
Οι περιορισμένες αυτές διαστάσεις δείχνουν τον χαρακτήρα που είχε αρχικά ως μικρή εκκλησία μιας παλαιότερης αγροτικής κοινότητας.
Η επέκταση του 1990
Κατά την αναπαλαίωση του 1990, η εκκλησία επεκτάθηκε προς τη δυτική πλευρά.
Μετά την επέκταση, το συνολικό μήκος του ναού έφθασε σχεδόν τα 10 μέτρα. Με τον τρόπο αυτό σχεδόν διπλασιάστηκε το αρχικό μήκος του κτιρίου.
Η επέμβαση αυτή αποτελεί σημαντικό μέρος της σύγχρονης οικοδομικής ιστορίας του μνημείου και πρέπει να λαμβάνεται υπόψη όταν εξετάζεται η σημερινή μορφή του.
Κατάλοιπα παλαιών τοιχογραφιών
Κατά τις εργασίες αναπαλαίωσης του 1990 έγινε μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα ανακάλυψη.
Στο βόρειο τμήμα της εκκλησίας, στην περιοχή όπου βρίσκεται η εικόνα της Αγίας Μαρίνας, εντοπίστηκαν κατάλοιπα παλαιών τοιχογραφιών.
Οι ερευνητές παρατήρησαν ίχνη χρωστικών ουσιών πάνω στις πέτρες και ακόμη ίχνη ή τρίχες από πινέλα ζωγραφικής.
Τα ευρήματα αυτά δείχνουν ότι τμήματα του εσωτερικού του παλαιού ναού έφεραν κάποτε ζωγραφικό διάκοσμο, μέρος του οποίου χάθηκε με την πάροδο των αιώνων.
Οι εικόνες του ιεροδιακόνου Φιλάρετου
Ιδιαίτερη ιστορική και καλλιτεχνική αξία έχουν οι παλιές εικόνες που κοσμούν το εσωτερικό της εκκλησίας.
Οι εικόνες αποδίδονται στον ιεροδιάκονο Φιλάρετο και χρονολογούνται περίπου στο 1680 ή λίγο αργότερα.
Η χρονολόγηση αυτών των εικόνων αποτελεί έναν από τους βασικούς λόγους για τους οποίους οι μελετητές τοποθετούν με επιφύλαξη την ανέγερση της εκκλησίας περίπου στα μέσα του 17ου αιώνα.
Οι εικόνες συντηρήθηκαν το 1990, ταυτόχρονα με την αναπαλαίωση του ναού, γεγονός που συνέβαλε σημαντικά στη διατήρησή τους.
Η μαρτυρία του Rupert Gunnis
Μια σημαντική ιστορική αναφορά προέρχεται από τον Βρετανό συγγραφέα και μελετητή των κυπριακών αρχαιοτήτων Rupert Gunnis.
Ο Gunnis, γράφοντας το 1935, αναφέρει ότι στην εκκλησία είχε δει μια όμορφη εικόνα της Παναγίας του 16ου αιώνα, καθώς και μια εικόνα του Αγίου Τρύφωνα του 1684.
Η μαρτυρία είναι σημαντική επειδή καταγράφει την ύπαρξη αξιόλογων παλαιών εικόνων στον ναό ήδη κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα.
Η αναπαλαίωση του 1990
Το 1990 αποτελεί καθοριστική χρονολογία στη νεότερη ιστορία της Παλαιάς Αγίας Μαρίνας.
Τότε πραγματοποιήθηκε η αναπαλαίωση του ναού, έγινε η επέκταση προς τα δυτικά και συντηρήθηκαν οι παλαιές εικόνες.
Κατά τις ίδιες εργασίες ήρθαν στο φως και τα κατάλοιπα των παλαιών τοιχογραφιών, προσθέτοντας ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο στην ιστορία του μνημείου.
Η Αγία Μαρίνα
Η σημερινή αφιέρωση του ναού είναι στην Αγία Μαρίνα τη Μεγαλομάρτυρα, μία από τις ιδιαίτερα τιμώμενες αγίες στην Κύπρο.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη της στις 17 Ιουλίου.
Η σχέση της Μοσφιλωτής με την Αγία Μαρίνα είναι ιδιαίτερα ισχυρή, καθώς εκτός από την παλαιά εκκλησία υπάρχει σήμερα και η Νέα Εκκλησία της Αγίας Μαρίνας, που ανεγέρθηκε τη δεκαετία του 1980.
Η νέα Αγία Μαρίνα και η συνέχεια της λατρείας
Η παλαιά εκκλησία παρέμεινε σημαντικό ιστορικό και θρησκευτικό μνημείο ακόμη και μετά την ανέγερση του νέου και μεγαλύτερου ναού.
Η Νέα Εκκλησία της Αγίας Μαρίνας κατασκευάστηκε κατά τη δεκαετία του 1980, όταν η αύξηση του πληθυσμού της Μοσφιλωτής, ιδιαίτερα μετά την εγκατάσταση προσφύγων από την κατεχόμενη Λύση μετά το 1974, δημιούργησε την ανάγκη για μεγαλύτερο χώρο λατρείας.
Οι δύο ναοί αντιπροσωπεύουν επομένως διαφορετικές περιόδους της ιστορίας της Μοσφιλωτής: η παλαιά εκκλησία διατηρεί τη θρησκευτική και καλλιτεχνική κληρονομιά προηγούμενων αιώνων, ενώ η νέα συνδέεται με τη σύγχρονη ανάπτυξη της κοινότητας.
Η ευρύτερη παράδοση της Αγίας Μαρίνας στη Μοσφιλωτή
Η παρουσία της Αγίας Μαρίνας στη θρησκευτική παράδοση της περιοχής δεν περιορίζεται στους δύο ναούς του χωριού.
Στην ευρύτερη περιοχή υπάρχει και άλλο μικρό ξωκλήσι της Αγίας Μαρίνας, κοντά στην περιοχή που είναι γνωστή ως Κακοτρίτη, προς τα Λύμπια.
Η τοπική παράδοση συνδέει την περιοχή με παλαιό οικισμό βοσκών που καταστράφηκε κατά την οθωμανική κατάκτηση του 1570. Η σχετική αφήγηση αποτελεί μέρος της ιστορικής και λαογραφικής παράδοσης της Μοσφιλωτής.
Το παλιό κοιμητήριο και το Αγίασμα
Η επίσημη παρουσίαση της θρησκευτικής ζωής της Μοσφιλωτής αναφέρει επίσης ότι μέχρι το 1940 το πρώτο κοιμητήριο της κοινότητας βρισκόταν στο προαύλιο του ναού.
Αργότερα το κοιμητήριο εγκαταλείφθηκε και μεταφέρθηκε κοντά στην τοποθεσία όπου, σύμφωνα με την τοπική παράδοση, είχε αγιάσει η Αγία Μαρίνα.
Η περιοχή είναι γνωστή ως Αγιάσματα, από το αγίασμα της Αγίας Μαρίνας που υπήρχε εκεί. Στο παρελθόν, σε περιόδους ανομβρίας, οι κάτοικοι πραγματοποιούσαν δεήσεις για βροχή, ενώ πιστοί που έκαναν τάμα στην Αγία συνήθιζαν να αφήνουν κομμάτια υφάσματος στα δέντρα της περιοχής.
Οι πληροφορίες αυτές αποτελούν στοιχεία της θρησκευτικής και λαογραφικής παράδοσης της κοινότητας.
Ιστορική και πολιτιστική αξία
Η Παλαιά Αγία Μαρίνα αποτελεί σημαντικό στοιχείο της πολιτιστικής κληρονομιάς της Μοσφιλωτής.
Η πιθανή χρονολόγησή της στον 17ο αιώνα, οι εικόνες του ιεροδιακόνου Φιλάρετου, η καταγραφή του Rupert Gunnis, τα κατάλοιπα παλαιών τοιχογραφιών και η ίδια η παραδοσιακή λιθόκτιστη αρχιτεκτονική της συνθέτουν ένα μνημείο με ιδιαίτερη ιστορική αξία για την κοινότητα.
Παράλληλα, οι μεταβολές που υπέστη ο ναός, ιδιαίτερα κατά την αναπαλαίωση του 1990, αποτελούν μέρος της νεότερης ιστορίας του και εξηγούν τη σημερινή του μορφή.
Τοποθεσία – Συντεταγμένες – Google Maps
Η Παλαιά Εκκλησία της Αγίας Μαρίνας βρίσκεται στο κέντρο της Μοσφιλωτής, στην επαρχία Λάρνακας.
Η καταχώριση του σημείου στους σύγχρονους χάρτες είναι:
Plus Code: XC2H+3PR, Μοσφιλωτή 7647, Κύπρος
Google Maps:
Παλαιά Εκκλησία Αγίας Μαρίνας – Μοσφιλωτή
Το Plus Code αντιστοιχεί ειδικά στην Παλαιά Εκκλησία Αγίας Μαρίνας και όχι στη νέα εκκλησία.
Δεν δίνω δεκαδικές γεωγραφικές συντεταγμένες χωρίς δεύτερη αξιόπιστη επιβεβαίωση του ακριβούς latitude/longitude. Το ακριβές σημείο όμως έχει επιβεβαιωθεί στον χάρτη με το παραπάνω Plus Code.
Φωτογραφική καταγραφή
Οι φωτογραφίες της παρούσας ανάρτησης λήφθηκαν στη Μοσφιλωτή στις 6 Μαρτίου 2016 από τον Γιώργο Κωνσταντίνου.
Στοιχεία ναού
Ονομασία: Παλαιά Εκκλησία Αγίας Μαρίνας
Αγγλική ονομασία: Old Church of Agia Marina / Old Church of Saint Marina
Σημερινή αφιέρωση: Αγία Μαρίνα η Μεγαλομάρτυς
Παλαιότερη αναφερόμενη αφιέρωση: Αγία Παρασκευή
Θρησκεία: Χριστιανισμός
Δόγμα: Ορθόδοξο
Τύπος: Ιστορικός λιθόκτιστος ναός
Ακριβής χρονολογία ανέγερσης: Άγνωστη
Πιθανή χρονολόγηση: περίπου μέσα 17ου αιώνα, με επιφύλαξη
Υλικό κατασκευής: τοπική πέτρα
Πάχος τοίχων: περίπου 1,20 μ.
Αρχικό μήκος: περίπου 5 μ.
Αρχικό πλάτος: περίπου 3,5 μ.
Σημερινό μήκος: σχεδόν 10 μ. μετά την επέκταση
Αναπαλαίωση και επέκταση: 1990
Κατεύθυνση επέκτασης: δυτικά
Παλαιές τοιχογραφίες: διατηρούνται κατάλοιπα που εντοπίστηκαν κατά την αναπαλαίωση
Αγιογράφος παλαιών εικόνων: ιεροδιάκονος Φιλάρετος
Χρονολόγηση εικόνων Φιλάρετου: περίπου 1680 ή λίγο αργότερα
Συντήρηση εικόνων: 1990
Ιστορική αναφορά Rupert Gunnis: 1935
Εικόνα Παναγίας: αναφερόμενη ως έργο του 16ου αιώνα
Εικόνα Αγίου Τρύφωνα: 1684
Πρώτο κοιμητήριο κοινότητας: στο προαύλιο μέχρι το 1940
Τοποθεσία: κέντρο Μοσφιλωτής
Plus Code: XC2H+3PR
Επαρχία: Λάρνακα
Χώρα: Κύπρος
Εορτή Αγίας Μαρίνας: 17 Ιουλίου
Φωτογράφος: Γιώργος Κωνσταντίνου
Ημερομηνία φωτογραφιών: 6/3/2016
Πηγές
Biodiversity of Cyprus – Η Παλαιά Εκκλησία της Αγίας Μαρίνας στο χωριό Μοσφιλωτή
Biodiversity of Cyprus – Το χωριό Μοσφιλωτή – Mosfiloti Village – Cyprus
Biodiversity of Cyprus – Η νέα εκκλησία της Αγίας Μαρίνας στο χωριό Μοσφιλωτή
Κοινότητα Μοσφιλωτής – Θρησκευτική Ζωή
Κοινότητα Μοσφιλωτής – Ιστορία
TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – Mosfiloti, 6/3/2016
The Old Church of Agia Marina at Mosfiloti
In the heart of Mosfiloti, in the Larnaca District, stands the Old Church of Agia Marina, one of the important historic ecclesiastical buildings of the community.
This small stone-built church preserves important evidence of the earlier religious life of Mosfiloti. Its exact construction date is unknown. Several researchers, principally on the evidence provided by the old portable icons of the iconostasis, cautiously date its construction to approximately the middle of the 17th century.
The church was restored in 1990, when important parts of the building were repaired and its historic icons were conserved.
Original dedication to Agia Paraskevi
A particularly interesting historical detail concerns the church's original dedication.
According to the testimony of an English traveller preserved in the official account of Mosfiloti, the church was originally dedicated to Agia Paraskevi, rather than Agia Marina.
Today the church is dedicated to Agia Marina the Great Martyr.
The earlier dedication is recorded as historical testimony and should not be presented as an archaeologically proven fact.
Dating
No reliable documentary evidence survives that allows the construction of the church to be dated precisely.
Several researchers cautiously place its construction around the middle of the 17th century, principally on the basis of the dating of the portable icons of its iconostasis.
A specific year of construction should therefore not be presented as established fact.
Architecture
The Old Church of Agia Marina is a small stone-built church, constructed from slightly worked local stone.
One particularly notable characteristic is the substantial thickness of its masonry. The walls are approximately 1.20 metres thick, giving the small structure an exceptionally solid form.
The use of local stone connects the architecture of the church directly with the natural environment and traditional building techniques of the area.
Original dimensions
Before the restoration of 1990, the old church was exceptionally small.
It measured approximately 5 metres in length and 3.5 metres in width.
These modest dimensions reflect its original character as a small church serving an older rural community.
Extension in 1990
During the 1990 restoration, the church was extended towards the west.
Following this extension, its total length increased to almost 10 metres, approximately doubling the original length of the building.
This alteration forms an important part of the modern architectural history of the monument and must be considered when examining its present appearance.
Remains of old wall paintings
An important discovery was made during the restoration works of 1990.
Remains of old wall paintings were discovered on the northern part of the church, in the area where the icon of Agia Marina is situated.
Researchers observed traces of pigment on some of the stones and even evidence associated with the brushes used for painting.
These remains indicate that parts of the interior once possessed painted decoration, much of which disappeared over the centuries.
Icons by the deacon Philaretos
The old icons decorating the interior of the church possess considerable historical and artistic importance.
They are attributed to the deacon Philaretos and are dated to approximately 1680 or slightly later.
The dating of these icons is one of the principal reasons researchers cautiously place the construction of the church around the middle of the 17th century.
The icons were conserved in 1990, at the same time as the restoration of the church.
The testimony of Rupert Gunnis
An important historical reference comes from the British writer and scholar of Cypriot antiquities Rupert Gunnis.
Writing in 1935, Gunnis reported seeing in the church a beautiful 16th-century icon of the Virgin Mary, as well as an icon of Saint Tryphon dated 1684.
His account is valuable because it documents the presence of significant old icons in the church during the first half of the 20th century.
Restoration in 1990
The year 1990 represents a major turning point in the modern history of the Old Church of Agia Marina.
The church was restored, extended westwards and its historic icons were conserved.
During the same restoration works, remains of the old wall paintings were discovered, adding another important element to our understanding of the history of the monument.
Agia Marina
The church is presently dedicated to Agia Marina the Great Martyr, one of the saints widely venerated in Cyprus.
Her feast is celebrated by the Orthodox Church on 17 July.
Mosfiloti has a particularly strong association with Agia Marina, since the village also possesses the New Church of Agia Marina, constructed during the 1980s.
The New Church and continuity of worship
The historic church remained an important religious and cultural monument even after construction of the newer and considerably larger church.
The New Church of Agia Marina was constructed during the 1980s, when population growth at Mosfiloti, particularly following the settlement of refugees from occupied Lysi after 1974, created a need for a larger place of worship.
The two churches therefore represent different periods in the history of Mosfiloti: the old church preserves the religious and artistic heritage of earlier centuries, while the new church is associated with the modern development of the community.
The wider tradition of Agia Marina at Mosfiloti
The presence of Agia Marina in the religious traditions of the area is not limited to the two churches in the present village.
Another small chapel dedicated to Agia Marina stands in the wider area near the locality known as Kakotriti, towards Lympia.
Local tradition associates this locality with an old shepherds' settlement destroyed during the Ottoman conquest in 1570. This account forms part of the historical and folkloric tradition of Mosfiloti.
The old cemetery and Agiasmata
The official account of religious life at Mosfiloti also records that until 1940, the first cemetery of the community stood in the churchyard.
It was subsequently abandoned and transferred near the place where, according to local tradition, Agia Marina had sanctified the site.
The locality is known as Agiasmata, after the holy water associated with Agia Marina. In earlier times, prayers for rain were held there during periods of drought, while people making vows to the saint traditionally left pieces of cloth on nearby trees.
These practices form part of the religious and folkloric heritage of the community.
Historical and cultural importance
The Old Church of Agia Marina forms an important part of the cultural heritage of Mosfiloti.
Its probable 17th-century date, the icons attributed to the deacon Philaretos, the historical testimony of Rupert Gunnis, the surviving remains of earlier wall paintings and its traditional stone-built architecture combine to give the monument considerable historical value.
The alterations made to the building, particularly during the restoration of 1990, are themselves part of its more recent history and explain its present architectural form.
Location – Coordinates – Google Maps
The Old Church of Agia Marina is situated in the centre of Mosfiloti, Larnaca District.
Its mapped location is:
Plus Code: XC2H+3PR, Mosfiloti 7647, Cyprus
Google Maps:
Old Church of Agia Marina – Mosfiloti
The Plus Code identifies the Old Church of Agia Marina specifically, rather than the New Church.
Decimal latitude and longitude are not supplied without a second reliable confirmation of the exact coordinates.
Photographic record
The photographs accompanying this article were taken at Mosfiloti on 6 March 2016 by George Konstantinou.
Church details
Name: Old Church of Agia Marina
Alternative English name: Old Church of Saint Marina
Present dedication: Agia Marina the Great Martyr
Reported earlier dedication: Agia Paraskevi
Religion: Christianity
Denomination: Orthodox
Type: Historic stone-built church
Exact construction date: Unknown
Probable dating: approximately mid-17th century, cautiously proposed
Building material: local stone
Wall thickness: approximately 1.20 m
Original length: approximately 5 m
Original width: approximately 3.5 m
Present length: almost 10 m following extension
Restoration and extension: 1990
Direction of extension: westwards
Historic wall paintings: remains discovered during restoration
Painter of historic icons: Deacon Philaretos
Date of Philaretos icons: approximately 1680 or slightly later
Conservation of icons: 1990
Rupert Gunnis record: 1935
Icon of the Virgin Mary: reported as 16th century
Icon of Saint Tryphon: 1684
First community cemetery: churchyard until 1940
Location: centre of Mosfiloti
Plus Code: XC2H+3PR
District: Larnaca
Country: Cyprus
Feast of Agia Marina: 17 July
Photographer: George Konstantinou
Date of photographs: 6/3/2016
Sources
Biodiversity of Cyprus – The Old Church of Agia Marina at Mosfiloti Village
Biodiversity of Cyprus – Mosfiloti Village – Cyprus
Biodiversity of Cyprus – The New Church of Agia Marina at Mosfiloti Village
Community of Mosfiloti – Religious Life
Community of Mosfiloti – History
