Tο χωριό Στύλλοι της επαρχίας Αμμοχώστου - The village of Stylloi in the district of Famagusta - Cyprus
Photos 8/9/2016 by George Konstantinou
Below in English
Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Στύλλοι Αμμοχώστου, 8/9/2016
Η Εκκλησία του Προφήτη Ηλία είναι ο κύριος ιστορικός ναός του κατεχόμενου χωριού Στύλλοι της επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται στην πεδινή περιοχή της ανατολικής Μεσαορίας, κοντά στην κοίτη του Πεδιαίου, και αποτελούσε μέχρι το 1974 το θρησκευτικό κέντρο της ελληνοκυπριακής κοινότητας. Η τοπική κοινότητα τιμούσε ιδιαίτερα τον Προφήτη Ηλία στις 20 Ιουλίου, οπότε γινόταν μεγάλη πανήγυρη με τη συμμετοχή των κατοίκων.
Ιστορία και χρονολόγηση
Η ακριβής οικοδομική ιστορία του ναού έγινε σαφέστερη μετά τις πρόσφατες εργασίες τεκμηρίωσης και συντήρησης. Το UNDP αναφέρει ότι η εκκλησία μπορεί γενικά να τοποθετηθεί στα τέλη του 19ου ή στις αρχές του 20ού αιώνα, με πιθανές εργασίες ανακαίνισης στις αρχές της δεκαετίας του 1950.
Πιο συγκεκριμένα, όμως, στοιχεία που δημοσιοποιήθηκαν από τον Ελληνοκύπριο συμπρόεδρο της Δικοινοτικής Τεχνικής Επιτροπής για την Πολιτιστική Κληρονομιά, Σώτο Κτωρή, βασίζονται σε εφημερίδα της εποχής και σε σχετική επιγραφή στη δυτική είσοδο του ναού και τοποθετούν την ανέγερσή του στο 1919. Ως δημιουργός του αναφέρεται ο Ιάκωβος Παύλου, γνωστός και ως Μάστρε-Γιακουμής. Η εκκλησία χαρακτηρίζεται ως κτίσμα μεγάλων διαστάσεων, μορφολογικά διαφορετικό από τα συνήθη πρότυπα της εποχής του.
Η χρονολογία 8 Νοεμβρίου 1953 αφορά τα εγκαίνια του ναού και καταγράφεται από την Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου. Την ίδια περίοδο θεωρείται ότι ολοκληρώθηκε και το κωδωνοστάσιο, γεγονός που εξηγεί γιατί ορισμένες παλαιότερες αναφορές συνδέουν ολόκληρο τον ναό με το 1953.
Έτσι, η ασφαλέστερη σήμερα εικόνα είναι ότι ο βασικός ναός ανεγέρθηκε το 1919, ενώ σημαντικές εργασίες και η ολοκλήρωση του κωδωνοστασίου πραγματοποιήθηκαν γύρω στο 1953, έτος κατά το οποίο έγιναν και τα εγκαίνιά του.
Ο δημιουργός του ναού
Η απόδοση του έργου στον Ιάκωβο Παύλου ή Μάστρε-Γιακουμή είναι ένα σημαντικό στοιχείο για την ιστορία της νεότερης εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής της Κύπρου. Η επιγραφή στη δυτική είσοδο και η σχετική δημοσίευση της εποχής αποτέλεσαν τη βάση για την ταύτιση του δημιουργού και τη χρονολόγηση του ναού στο 1919.
Η μεγάλη κλίμακα του οικοδομήματος και η μορφολογική του διαφοροποίηση από άλλες αγροτικές εκκλησίες της ίδιας περιόδου δείχνουν ότι η κοινότητα των Στύλλων επένδυσε σημαντικά στην κατασκευή ενός επιβλητικού ενοριακού ναού.
Αρχιτεκτονική
Ο Προφήτης Ηλίας είναι ναός μεγάλων διαστάσεων, χαρακτηριστικό που επισημαίνεται ειδικά στην τεκμηρίωση της Δικοινοτικής Τεχνικής Επιτροπής. Η σύνθεσή του αποκλίνει μορφολογικά από αρκετά από τα πιο συνηθισμένα πρότυπα εκκλησιών που ανεγείρονταν στις κυπριακές αγροτικές κοινότητες στις αρχές του 20ού αιώνα.
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι το κωδωνοστάσιο, το οποίο αποτελεί σύνθετη κατασκευή από πέτρα και οπλισμένο σκυρόδεμα. Η μικτή αυτή τεχνική προκάλεσε σοβαρά προβλήματα διατήρησης με την πάροδο του χρόνου, κυρίως λόγω της οξείδωσης του μεταλλικού οπλισμού. Κατά τη συντήρηση κρίθηκε αναγκαία η ανακατασκευή του, αλλά διατηρήθηκαν η αρχική κατασκευαστική λογική, η μορφή και οι διαστάσεις του.
Το κωδωνοστάσιο πιθανότατα ολοκληρώθηκε το 1953, την ίδια χρονιά που έγιναν τα επίσημα εγκαίνια του ναού.
Ο Προφήτης Ηλίας και το νερό
Η θέση του ναού σε μια περιοχή που συνδέεται στενά με τα νερά του Πεδιαίου έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η εκπαιδευτική καταγραφή για τις κατεχόμενες εκκλησίες αναφέρει ότι η εκκλησία βρίσκεται κοντά στην κοίτη του ποταμού και συνδέει την αφιέρωσή της στον Προφήτη Ηλία με την παραδοσιακή επίκληση του αγίου για βροχή και επάρκεια νερού.
Η σύνδεση αυτή ταιριάζει με την αγροτική φυσιογνωμία των Στύλλων. Από το χωριό περνούν οι ποταμοί Πεδιαίος και Γιαλιάς, ενώ οι κάτοικοι πριν από το 1974 ασχολούνταν κυρίως με τη γεωργία και την κτηνοτροφία, καλλιεργώντας μεταξύ άλλων σιτάρι, κριθάρι και βαμβάκι.
Η πανήγυρη της 20ής Ιουλίου
Η μνήμη του Προφήτη Ηλία του Θεσβίτη εορτάζεται στις 20 Ιουλίου. Στους Στύλλους η ημέρα αυτή αποτελούσε μία από τις σημαντικότερες θρησκευτικές και κοινωνικές εκδηλώσεις του χωριού. Η Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου καταγράφει ότι γινόταν μεγάλη πανήγυρη, στην οποία συγκεντρώνονταν οι κάτοικοι της κοινότητας.
Η εκκλησία, επομένως, δεν λειτουργούσε απλώς ως χώρος λατρείας αλλά ως βασικό σημείο αναφοράς για την κοινωνική και θρησκευτική ζωή των Στύλλων.
Μετά το 1974
Μετά την τουρκική εισβολή του 1974, οι Στύλλοι περιήλθαν υπό τουρκικό στρατιωτικό έλεγχο και οι Ελληνοκύπριοι κάτοικοι εκτοπίστηκαν. Η Εκκλησία του Προφήτη Ηλία παρέμεινε στην κατεχόμενη περιοχή και για δεκαετίες υπέστη τις συνέπειες εγκατάλειψης και έλλειψης συστηματικής συντήρησης.
Σε επίσκεψη στο χωριό το 2015, το κτίριο περιγραφόταν ως άδειο, με σπασμένα ή ανύπαρκτα τζάμια στα παράθυρα, ενώ στον περίβολο υπήρχαν κατεστραμμένα μνήματα. Οι εκτοπισμένοι κάτοικοι είχαν ήδη ζητήσει τότε στοιχειώδεις παρεμβάσεις για την προστασία του εσωτερικού από τα πουλιά και τις καιρικές συνθήκες.
Παράλληλα, η Εκκλησία της Κύπρου και η Ιερά Μητρόπολη Κωνσταντίας και Αμμοχώστου διατήρησαν τη σύνδεση της εκτοπισμένης κοινότητας με τον ναό. Μετά από αιτήματα μέσω των Ηνωμένων Εθνών δόθηκαν κατά καιρούς άδειες για τέλεση Θείας Λειτουργίας, όπως στις 2 Δεκεμβρίου 2018 και στις 17 Νοεμβρίου 2019.
Συντήρηση και αποκατάσταση
Η Εκκλησία του Προφήτη Ηλία εντάχθηκε στο πρόγραμμα προστασίας της Δικοινοτικής Τεχνικής Επιτροπής για την Πολιτιστική Κληρονομιά, με χρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση και υλοποίηση από το UNDP. Οι εργασίες ολοκληρώθηκαν και το μνημείο παραδόθηκε στις 3 Νοεμβρίου 2023.
Το έργο εντάχθηκε στο ευρύτερο πρόγραμμα «Support to cultural heritage monuments of great importance for Cyprus». Η επίσημη ανακοίνωση του UNDP επιβεβαιώνει ότι η παράδοση του συντηρημένου μνημείου έγινε παρουσία της Τεχνικής Επιτροπής, της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, του UNDP και μελών του κοινού.
Ιδιαίτερα απαιτητική ήταν η στατική και αρχιτεκτονική αποκατάσταση του κωδωνοστασίου. Η οξείδωση του οπλισμού είχε προκαλέσει σοβαρή φθορά και αυξημένη τρωτότητα. Για τον λόγο αυτό αποφασίστηκε η ανακατασκευή του με την ίδια δομική λογική, καθώς και με διατήρηση της αυθεντικής μορφής και των αρχικών διαστάσεων.
Τα έργα στον Προφήτη Ηλία αποτελούν μέρος ενός ευρύτερου προγράμματος συντήρησης μνημείων στις κατεχόμενες περιοχές. Το UNDP καταγράφει τον ναό των Στύλλων μεταξύ των πολιτιστικών μνημείων που εντάχθηκαν στα σχετικά προγράμματα της Τεχνικής Επιτροπής.
Ο Προφήτης Ηλίας
Ο Προφήτης Ηλίας ο Θεσβίτης είναι μία από τις σημαντικότερες μορφές της Παλαιάς Διαθήκης. Η ορθόδοξη παράδοση τον συνδέει ιδιαίτερα με τον ζήλο για την πίστη, αλλά και με τη βροχή και την ανομβρία μέσα από τη βιβλική διήγηση της εποχής του βασιλιά Αχαάβ. Η Εκκλησία της Κύπρου σημειώνει ότι το όνομα Ηλίας προέρχεται από το εβραϊκό Eliyahu και σημαίνει «ο Θεός μου είναι ο Γιαχβέ».
Η μνήμη του τιμάται στις 20 Ιουλίου, ημερομηνία που στους Στύλλους αποτελούσε την ημέρα της μεγάλης πανήγυρης του χωριού.
Οι φωτογραφίες του 2016
Οι φωτογραφίες της παρούσας ανάρτησης λήφθηκαν από τον Γιώργο Κωνσταντίνου στις 8 Σεπτεμβρίου 2016. Αποτυπώνουν τον Προφήτη Ηλία αρκετά χρόνια πριν από την ολοκλήρωση των μεγάλων εργασιών συντήρησης του 2023 και αποτελούν σημαντική φωτογραφική τεκμηρίωση της προηγούμενης κατάστασης του μνημείου.
Ταξινόμηση
Ονομασία: Εκκλησία Προφήτη Ηλία
Αγγλικά: Church of Prophet Elias / Profitis Elias
Αφιέρωση: Προφήτης Ηλίας ο Θεσβίτης
Εορτή: 20 Ιουλίου
Χωριό: Στύλλοι
Επαρχία: Αμμοχώστου
Εκκλησιαστική περιφέρεια: Ιερά Μητρόπολη Κωνσταντίας και Αμμοχώστου
Θέση: κοντά στην κοίτη του Πεδιαίου
Χρονολογία κύριου ναού: 1919, σύμφωνα με επιγραφή στη δυτική είσοδο και δημοσίευμα της εποχής· το UNDP δίνει γενικότερα τέλη 19ου–αρχές 20ού αιώνα.
Δημιουργός: Ιάκωβος Παύλου – Μάστρε-Γιακουμής
Εγκαίνια: 8 Νοεμβρίου 1953
Κωδωνοστάσιο: πιθανή ολοκλήρωση το 1953, σύμμικτη κατασκευή από πέτρα και οπλισμένο σκυρόδεμα
Συντήρηση: ολοκληρώθηκε και παραδόθηκε 3/11/2023
Φορείς συντήρησης: Δικοινοτική Τεχνική Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονομιά – UNDP – Ευρωπαϊκή Ένωση
Καθεστώς περιοχής: κατεχόμενο τμήμα της Κυπριακής Δημοκρατίας από το 1974
Φωτογράφος: Γιώργος Κωνσταντίνου
Ημερομηνία φωτογραφιών: 8/9/2016
Δεν εντόπισα από αξιόπιστη επίσημη ή επιστημονική πηγή επιβεβαιωμένες ακριβείς συντεταγμένες του ίδιου του ναού, επομένως δεν χρησιμοποιώ συντεταγμένες του χωριού ως υποκατάστατο.
Πηγές
Biodiversity of Cyprus – Η εκκλησία Προφήτης Ηλίας στο κατεχόμενο χωριό Στύλλοι Αμμοχώστου
UNDP Cyprus – Completion of Conservation Works at the Profitis Elias Church in the Famagusta area
Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου – Στύλλοι
Εκκλησία της Κύπρου – Θεία Λειτουργία στον Προφήτη Ηλία στους κατεχόμενους Στύλλους
TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – STYLLOI, FAMAGUSTA DISTRICT, 8 SEPTEMBER 2016
The Church of Prophet Elias is the principal historic church of the occupied village of Stylloi in Famagusta District. It stands in the lowlands of eastern Mesaoria, close to the bed of the Pedieos River, and until 1974 formed the main religious centre of the Greek Cypriot community. Prophet Elias was particularly honoured on 20 July, when the villagers gathered for a major annual religious festival.
History and dating
The construction history of the church has become much clearer following recent documentation and conservation work. UNDP broadly dates the monument to the late nineteenth or early twentieth century, with possible renovation works during the early 1950s.
More precise evidence published by Sotos Ktoris, Greek Cypriot co-chair of the Technical Committee on Cultural Heritage, is based on a contemporary newspaper report and an inscription over the western entrance. These sources date the construction of the church to 1919 and identify its builder as Iakovos Pavlou, also known as Mastre-Yakoumis. The church is described as a building of considerable size whose morphology differed from the common architectural models of its time.
The church was formally inaugurated on 8 November 1953, according to the Union of Displaced Communities of Famagusta. The bell tower is also believed to have been completed around that date. This explains why some earlier accounts associated the whole building with 1953.
The most consistent interpretation of the available evidence is therefore that the main church was built in 1919, while important later works, including the completion of the bell tower, took place around 1953, when the church was inaugurated.
The builder
The attribution of the church to Iakovos Pavlou, known as Mastre-Yakoumis, is an important contribution to the history of modern church architecture in Cyprus. The inscription at the western entrance and the contemporary newspaper reference provided the basis for both the identification of the builder and the 1919 date.
The unusual scale and morphology of the building demonstrate the considerable effort invested by the Stylloi community in the construction of a substantial parish church.
Architecture
Prophet Elias is a church of large dimensions, a feature specifically noted in documentation connected with the Technical Committee on Cultural Heritage. Its architectural form differs from several of the more standard models employed for rural Cypriot churches of the early twentieth century.
The bell tower is particularly important. It is an unusual composite structure built from stone and reinforced concrete. This combination created major conservation problems over time, especially because corrosion of the metal reinforcement weakened the structure. During the recent conservation project it was therefore decided to reconstruct the tower while preserving its original structural logic, form and dimensions.
The bell tower is believed to have been completed in 1953, the same year in which the church was formally inaugurated.
Prophet Elias and water
The location of the church near the Pedieos River is noteworthy. An educational study of occupied churches records that the church stands close to the riverbed and associates its dedication to Prophet Elias with the traditional appeal for rain and adequate water supplies.
This association is particularly appropriate in the agricultural landscape of Stylloi. Both the Pedieos and Yialias rivers pass through the area, while before 1974 the villagers were mainly engaged in agriculture and animal husbandry, growing crops such as wheat, barley and cotton.
The feast of 20 July
The Orthodox Church celebrates Prophet Elias the Thesbite on 20 July. At Stylloi this date was one of the most important religious and communal occasions of the year. The Union of Displaced Communities of Famagusta records that a large festival was held and attended by the villagers.
The church therefore served not only as a place of worship but also as an important centre of the social and communal life of Stylloi.
After 1974
Following the Turkish invasion of Cyprus in 1974, Stylloi came under Turkish military control and its Greek Cypriot inhabitants were displaced. The Church of Prophet Elias remained in the occupied area and suffered for decades from abandonment and lack of systematic maintenance.
During a visit to Stylloi in 2015, the building was described as empty, with missing or broken window panes, while damaged graves were visible in the churchyard. Displaced villagers were already seeking permission for basic protective work to keep birds and the weather out of the building.
The displaced community nevertheless maintained its religious connection with the church. Following applications submitted through the United Nations, permission was granted on various occasions for Divine Liturgies to be held there, including on 2 December 2018 and 17 November 2019.
Conservation and restoration
The Church of Prophet Elias was included in the programme of the Technical Committee on Cultural Heritage, co-funded by the European Union and implemented by UNDP. The conservation works were completed and the monument was formally handed over on 3 November 2023.
The project formed part of the wider programme supporting cultural heritage monuments of major importance for Cyprus. The official UNDP announcement records that the completion event was attended by representatives of the Technical Committee, the European Commission, UNDP and members of the public.
One of the most demanding aspects of the project was the structural and architectural restoration of the bell tower. Corrosion of the reinforcement had seriously weakened the mixed stone-and-concrete construction. The tower was consequently reconstructed using the same structural logic while retaining its original form and dimensions.
Prophet Elias
Prophet Elias the Thesbite is one of the major prophetic figures of the Old Testament. In Orthodox tradition he is strongly associated with zeal for faith and, through the biblical narrative, with rain and drought. The Church of Cyprus notes that the name Elias derives from the Hebrew Eliyahu, meaning “my God is Yahweh”.
His feast is celebrated on 20 July, the traditional feast day of the church and community of Stylloi.
The photographs of 2016
The photographs accompanying this article were taken by George Konstantinou on 8 September 2016. They document the Church of Prophet Elias several years before the major conservation project completed in 2023 and therefore preserve an important visual record of the monument's earlier condition.
Classification
Name: Church of Prophet Elias
Greek name: Εκκλησία Προφήτη Ηλία
Dedication: Prophet Elias the Thesbite
Feast day: 20 July
Village: Stylloi
District: Famagusta
Ecclesiastical jurisdiction: Holy Metropolis of Constantia and Famagusta
Location: close to the bed of the Pedieos River
Date of main church: 1919, according to the inscription over the western entrance and a contemporary newspaper report; UNDP more broadly places it in the late nineteenth or early twentieth century.
Builder: Iakovos Pavlou – Mastre-Yakoumis
Inauguration: 8 November 1953
Bell tower: probably completed in 1953; composite stone and reinforced-concrete construction
Conservation completed: 3 November 2023
Conservation bodies: Technical Committee on Cultural Heritage – UNDP – European Union
Area status: occupied part of the Republic of Cyprus since 1974
Photographer: George Konstantinou
Date of photographs: 8 September 2016
I did not find a sufficiently reliable official or scholarly source giving verified exact coordinates for the church itself, so I have not substituted approximate village coordinates.
Sources
Biodiversity of Cyprus – Church of Prophet Elias at occupied Stylloi
UNDP Cyprus – Completion of Conservation Works at the Profitis Elias Church in the Famagusta area
Union of Displaced Communities of Famagusta – Stylloi
Church of Cyprus – Divine Liturgy at Prophet Elias in occupied Stylloi
