Η εκκλησία άγιος Νικόλαος στο κατεχόμενο χωριό Ελιά
Below in English
Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Ελιά Καραβά, 20/10/2016
Η Ελιά Καραβά
Η Ελιά είναι μικρό κατεχόμενο χωριό της επαρχίας Κερύνειας, στην περιοχή του Καραβά και στους βόρειους πρόποδες της οροσειράς του Πενταδακτύλου. Βρίσκεται πολύ κοντά στον Καραβά και συνδέεται γεωγραφικά και ιστορικά με τις γειτονικές μικρές κοινότητες Φτέρυχα, Μότιδες και Παλαιόσοφο.
Πριν από την τουρκική εισβολή του 1974 ήταν ελληνοκυπριακό χωριό. Οι νόμιμοι κάτοικοί του εκτοπίστηκαν μετά την κατάληψη της περιοχής και η Ελιά βρίσκεται έκτοτε στην περιοχή της Κυπριακής Δημοκρατίας που τελεί υπό τουρκική στρατιωτική κατοχή.
Η ονομασία Ελιά Καραβά είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για τη διάκριση του χωριού από την άλλη Ελιά της περιοχής Μόρφου.
Γεωγραφική θέση και φυσικό περιβάλλον
Η Ελιά βρίσκεται νοτιοανατολικά του Καραβά. Στα βόρεια συνδεόταν οδικά με τον κύριο δρόμο Λευκωσίας–Κερύνειας, στα νότια με τα Φτέρυχα και στα δυτικά με τους Μότιδες. Ο Καραβάς, το μεγάλο οικονομικό και κοινωνικό κέντρο της περιοχής, βρίσκεται σε πολύ μικρή απόσταση.
Το τοπίο γύρω από το χωριό χαρακτηριζόταν από τη βλάστηση των βόρειων υπωρειών του Πενταδακτύλου. Στα νότια αναφέρονται κυπαρίσσια, αγριόπευκα, ξισταρκές, αντρουκλιές και τριμιθιές, μαζί με άλλα είδη της φυσικής κυπριακής βλάστησης.
Η θέση της Ελιάς ανάμεσα στις πλαγιές του Πενταδακτύλου και την εύφορη παράκτια περιοχή του Καραβά δημιούργησε ένα περιβάλλον στο οποίο συνυπήρχαν η φυσική βλάστηση, οι γεωργικές εκτάσεις και οι καλλιέργειες.
Η ονομασία του χωριού
Η ονομασία Ελιά θεωρείται φυτωνυμική και, σύμφωνα με τις καταγραφές της κοινότητας, προέρχεται από το ομώνυμο δέντρο, την ελιά (Olea europaea).
Η ελιά αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικότερα δέντρα της κυπριακής υπαίθρου και καλλιεργείται στο νησί από την αρχαιότητα. Η παρουσία της στην περιοχή ήταν αρκετά χαρακτηριστική ώστε να συνδεθεί με την ονομασία του οικισμού.
Ιστορική παρουσία στην περιοχή
Η ιστορία της περιοχής φαίνεται να είναι πολύ παλαιότερη από τη νεότερη μορφή του χωριού.
Στην Ελιά είχαν εντοπιστεί κατάλοιπα παλαιού υδραγωγείου, γρανίτης και λαξευμένο μάρμαρο. Έχει διατυπωθεί η άποψη ότι ορισμένα από αυτά τα κατάλοιπα πιθανόν να προέρχονταν από πύργο ή άλλο οικοδόμημα που υπήρχε στην περιοχή κατά τους μεσαιωνικούς χρόνους. Έχει επίσης διατυπωθεί η πιθανότητα η περιοχή να είχε κατοικηθεί ήδη από την αρχαιότητα.
Τα στοιχεία αυτά πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ενδείξεις και όχι ως απόδειξη για συγκεκριμένο αρχαίο ή μεσαιωνικό οικισμό, εφόσον δεν υπάρχει επαρκής αρχαιολογική τεκμηρίωση που να επιτρέπει ασφαλέστερα συμπεράσματα.
Η Ελιά κατά την Τουρκοκρατία
Η περιοχή της Ελιάς συνδέεται και με την ιστορία των αγροτικών κτημάτων της περιόδου της Τουρκοκρατίας. Παλαιότερες τοπικές καταγραφές αναφέρουν ότι η Ελιά υπήρξε τσιφλίκι, δηλαδή μεγάλο αγρόκτημα, στην κατοχή Τούρκων αγάδων.
Η πληροφορία αυτή βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα την εξέλιξη της γαιοκτησίας στην περιοχή και τη σχέση της μικρής κοινότητας με τον ευρύτερο χώρο του Καραβά.
Πληθυσμιακή εξέλιξη 1881–1973
Η Ελιά παρέμεινε μικρή κοινότητα σε ολόκληρη τη νεότερη ιστορία της. Οι διαθέσιμες απογραφές καταγράφουν την ακόλουθη εξέλιξη του πληθυσμού:
| Έτος | Κάτοικοι |
|---|---|
| 1881 | 59 |
| 1891 | 35 |
| 1901 | 31 |
| 1911 | 49 |
| 1921 | 72 |
| 1931 | 46 |
| 1946 | 61 |
| 1960 | 77 |
| 1973 | 96 |
Οι αριθμοί παρουσιάζουν αρκετές αυξομειώσεις. Από 59 κατοίκους το 1881 ο πληθυσμός μειώθηκε στους 31 το 1901, αυξήθηκε στους 72 το 1921, μειώθηκε και πάλι στους 46 το 1931 και στη συνέχεια ακολούθησε σταθερότερη άνοδο.
Το 1946 καταγράφηκαν 61 κάτοικοι, το 1960 77 και το 1973 η Ελιά είχε 96 κατοίκους, τον μεγαλύτερο αριθμό που καταγράφεται στις συγκεκριμένες απογραφές πριν από την τουρκική εισβολή.
Η σχέση με τον Καραβά και τα γειτονικά χωριά
Παρά το μικρό μέγεθός της, η Ελιά δεν αποτελούσε απομονωμένο οικισμό.
Ο γειτονικός Καραβάς ήταν ένα από τα μεγαλύτερα οικονομικά και πληθυσμιακά κέντρα της επαρχίας Κερύνειας. Το 1973 είχε 2.251 κατοίκους και ήταν ο τρίτος μεγαλύτερος οικισμός της επαρχίας, μετά την πόλη της Κερύνειας και τη Λάπηθο.
Οι κάτοικοι των μικρότερων χωριών της γύρω περιοχής συνδέονταν στενά με τον Καραβά για εργασία, εμπόριο, εκπαίδευση και άλλες καθημερινές ανάγκες.
Παράλληλα, η Ελιά διατηρούσε ιδιαίτερα στενούς δεσμούς με τα Φτέρυχα και τον Παλαιόσοφο, κάτι που φαίνεται χαρακτηριστικά και από την κοινή εκκλησιαστική τους ζωή.
Γεωργία και καθημερινή ζωή
Η οικονομία της μικρής κοινότητας ήταν στενά συνδεδεμένη με τη γη και με την ευρύτερη αγροτική οικονομία της περιοχής του Καραβά.
Το φυσικό και καλλιεργημένο τοπίο της περιοχής περιλάμβανε ελιές και άλλα οπωροφόρα και μεσογειακά δέντρα, ενώ η γειτνίαση με τον Καραβά έδινε στους κατοίκους τη δυνατότητα να αναζητούν εργασία και έξω από το χωριό.
Η ζωή της Ελιάς ήταν έτσι μέρος ενός ευρύτερου δικτύου μικρών κοινοτήτων που αλληλοσυμπληρώνονταν οικονομικά και κοινωνικά.
Η εκκλησία του Αγίου Νικολάου
Η κύρια εκκλησία της Ελιάς είναι αφιερωμένη στον Άγιο Νικόλαο.
Ο σημερινός ναός ανοικοδομήθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα. Στον βόρειο τοίχο του υπήρχε ιδιαίτερα σημαντική γύψινη ανάγλυφη πλάκα, στην οποία απεικονιζόταν πάνοπλος άνδρας περίπου σε φυσικό μέγεθος, μαζί με οικόσημο.
Το ανάγλυφο έχει συνδεθεί με μεσαιωνική ταφική παράδοση και αποτελεί σημαντικό τεκμήριο για την παλαιότερη ιστορία της περιοχής.
Η παρουσία ενός τέτοιου παλαιού μνημείου σε έναν πολύ νεότερο ναό δείχνει ότι κατά την ανοικοδόμησή του διατηρήθηκαν στοιχεία που συνδέονταν με παλαιότερες ιστορικές φάσεις της Ελιάς.
Ο ερειπωμένος ναός του Αρχαγγέλου Μιχαήλ
Περίπου 1,5 χιλιόμετρο από το χωριό βρίσκεται ερειπωμένη εκκλησία αφιερωμένη στον Αρχάγγελο Μιχαήλ.
Στον παλαιό αυτό ναό είχαν καταγραφεί κατάλοιπα τοιχογραφιών, γεγονός που τον καθιστά ιδιαίτερα ενδιαφέρον για την εκκλησιαστική ιστορία της περιοχής.
Η ύπαρξη του Αγίου Νικολάου, του ερειπωμένου ναού του Αρχαγγέλου Μιχαήλ και των άλλων αρχιτεκτονικών καταλοίπων υποδηλώνει μια ιστορική συνέχεια στην περιοχή πολύ μεγαλύτερη από ό,τι θα μπορούσε να υποθέσει κανείς από το μικρό μέγεθος της νεότερης κοινότητας.
Η κοινή εκκλησιαστική ζωή με τα Φτέρυχα και τον Παλαιόσοφο
Η Ελιά, τα Φτέρυχα και ο Παλαιόσοφος είχαν ιδιαίτερα στενές εκκλησιαστικές σχέσεις.
Για πολλά χρόνια πριν από την εισβολή ο παπά-Αριστοτέλης λειτουργούσε εκ περιτροπής στον Άγιο Νικόλαο της Ελιάς, στην εκκλησία των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου στα Φτέρυχα και στην Αγία Παρασκευή στον Παλαιόσοφο.
Οι μεγάλες γιορτές, όπως τα Χριστούγεννα, η Πρωτοχρονιά, τα Θεοφάνεια και η Λαμπρή, εορτάζονταν επίσης εκ περιτροπής στις τρεις κοινότητες.
Όταν λειτουργούσε μία από τις εκκλησίες, οι κάτοικοι των τριών χωριών συγκεντρώνονταν μαζί. Η πρακτική αυτή αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα των στενών κοινωνικών δεσμών που υπήρχαν μεταξύ των μικρών κοινοτήτων της περιοχής.
Εκπαίδευση και σχέση με τα Φτέρυχα
Η στενή σχέση μεταξύ των δύο χωριών φαίνεται και στην εκπαίδευση των παιδιών.
Το μικρό δημοτικό σχολείο των Φτερύχων λειτουργούσε με έναν δάσκαλο και εξυπηρετούσε όχι μόνο τα παιδιά των Φτερύχων αλλά και παιδιά από τη γειτονική Ελιά.
Τα παιδιά της Ελιάς περπατούσαν μέχρι το σχολείο των Φτερύχων, μεταφέροντας μαζί τους και το φαγητό τους για τις ημέρες κατά τις οποίες η διδασκαλία συνεχιζόταν το απόγευμα.
Αυτή η μικρή λεπτομέρεια της καθημερινότητας αποτυπώνει παραστατικά τον τρόπο με τον οποίο οι γειτονικές κοινότητες συνεργάζονταν για να αντιμετωπίζουν τις πρακτικές δυσκολίες που δημιουργούσε ο μικρός πληθυσμός τους.
Η τουρκική εισβολή του 1974
Το καλοκαίρι του 1974 η ιστορική συνέχεια της κοινότητας διακόπηκε βίαια από την τουρκική εισβολή.
Η Ελιά καταλήφθηκε από τις τουρκικές στρατιωτικές δυνάμεις και οι Ελληνοκύπριοι κάτοικοί της αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια και τις περιουσίες τους.
Μετά την προσφυγοποίηση των νόμιμων κατοίκων, εγκαταστάθηκε στο χωριό μικρός αριθμός Τουρκοκυπρίων.
Η Ελιά παραμένει από το 1974 στην κατεχόμενη περιοχή της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Η απώλεια της καθημερινής κοινοτικής ζωής
Για ένα χωριό μόλις 96 κατοίκων, ο εκτοπισμός δεν σήμαινε μόνο την απώλεια σπιτιών και περιουσιών. Σήμαινε τη διάλυση μιας μικρής αλλά στενά δεμένης κοινότητας.
Η καθημερινότητα που είχε δημιουργηθεί γύρω από τις οικογένειες, τις καλλιέργειες, την εκκλησία του Αγίου Νικολάου, τις σχέσεις με τα Φτέρυχα, τον Παλαιόσοφο, τους Μότιδες και τον Καραβά έπαψε να υπάρχει στον φυσικό της χώρο.
Οι κάτοικοι διασκορπίστηκαν ως πρόσφυγες στις ελεύθερες περιοχές, αλλά η κοινότητα εξακολούθησε να υπάρχει θεσμικά και στη συλλογική μνήμη των εκτοπισμένων κατοίκων και των απογόνων τους.
Η Ελιά σήμερα και η διατήρηση της μνήμης
Η Ελιά αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας από τις πολύ μικρές κοινότητες της επαρχίας Κερύνειας των οποίων η ιστορία μπορεί εύκολα να χαθεί αν δεν καταγραφεί.
Οι απογραφές, οι εκκλησίες, οι παλιές γεωργικές δραστηριότητες, τα κατάλοιπα παλαιότερων οικοδομημάτων, η κοινή εκκλησιαστική ζωή με τα γειτονικά χωριά και ακόμη και η καθημερινή διαδρομή των παιδιών προς το σχολείο αποτελούν κομμάτια της ίδιας ιστορίας.
Η καταγραφή αυτών των πληροφοριών είναι ιδιαίτερα σημαντική για τις νεότερες γενιές, επειδή διασώζει όχι μόνο την ύπαρξη του χωριού στον χάρτη, αλλά και στοιχεία από την πραγματική ζωή της κοινότητας πριν από το 1974.
Ταξινόμηση
Ονομασία: Ελιά Καραβά
Αγγλική ονομασία: Elia
Τύπος: Χωριό / κοινότητα
Επαρχία: Κερύνειας
Περιοχή: Καραβάς
Χαρακτήρας πριν από το 1974: Ελληνοκυπριακή κοινότητα
Πληθυσμός 1881: 59
Πληθυσμός 1891: 35
Πληθυσμός 1901: 31
Πληθυσμός 1911: 49
Πληθυσμός 1921: 72
Πληθυσμός 1931: 46
Πληθυσμός 1946: 61
Πληθυσμός 1960: 77
Πληθυσμός 1973: 96
Κύρια εκκλησία: Άγιος Νικόλαος
Άλλο εκκλησιαστικό μνημείο: Ερειπωμένος ναός Αρχαγγέλου Μιχαήλ
Καθεστώς: Κατεχόμενη κοινότητα της Κυπριακής Δημοκρατίας από το 1974
Φωτογράφος: Γιώργος Κωνσταντίνου
Τοποθεσία φωτογραφιών: Ελιά Καραβά, επαρχία Κερύνειας
Ημερομηνία φωτογραφιών: 20/10/2016
Πηγές
Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας – Ελιά
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια / Polignosi – Ελιά Κερύνειας
TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – ELIA, KARAVAS, 20/10/2016
Elia, Karavas
Elia is a small occupied village in Kyrenia District, situated in the Karavas area on the northern foothills of the Kyrenia mountain range. It lies very close to Karavas and is geographically and historically connected with the neighbouring small communities of Ftericha, Motides and Palaiosofos.
Before the Turkish invasion of 1974, Elia was a Greek Cypriot village. Its lawful inhabitants were displaced following the occupation of the area, and the village has since remained within the territory of the Republic of Cyprus under Turkish military occupation.
The designation Elia, Karavas is particularly useful for distinguishing the village from the other village named Elia in the Morphou area.
Geographical setting and natural environment
Elia lies southeast of Karavas. It was connected northwards with the main Nicosia–Kyrenia road, southwards with Ftericha and westwards with Motides. Karavas, the major economic and social centre of the surrounding area, lies only a short distance away.
The landscape around the village was characterised by the vegetation of the northern foothills of the Kyrenia range. Cypress, wild pine, Cistus, strawberry trees and terebinths were among the plants recorded south of the village.
Its position between the slopes of the Kyrenia mountains and the fertile coastal area of Karavas created a landscape where natural Mediterranean vegetation, agricultural land and cultivated trees occurred together.
Origin of the name
The name Elia is considered to derive from the Greek word for the olive tree, a characteristic tree of the Cypriot countryside.
The olive (Olea europaea) has been cultivated in Cyprus since antiquity and its importance in the landscape was sufficient for a number of Cypriot localities to acquire names associated with it.
Evidence of an older settlement history
The history of the area appears to extend much further back than the modern village.
Remains of an old aqueduct, granite and worked marble had been recorded at Elia. It has been suggested that some of these architectural remains may have belonged to a tower or another building that existed in the area during medieval times. The possibility that the locality had been inhabited since antiquity has also been proposed.
These should be regarded as indications rather than proof of a particular ancient or medieval settlement, since the available archaeological evidence does not permit a more definite conclusion.
Elia during Ottoman rule
Older local accounts also connect Elia with the history of land ownership during the Ottoman period. The area is recorded as having been a çiftlik, or large agricultural estate, belonging to Turkish aghas.
This information provides useful context for understanding the historical development of land ownership in the area and the relationship of the small settlement with the wider Karavas region.
Population history, 1881–1973
Elia remained a small community throughout its modern history. Available census records give the following population figures:
| Year | Population |
|---|---|
| 1881 | 59 |
| 1891 | 35 |
| 1901 | 31 |
| 1911 | 49 |
| 1921 | 72 |
| 1931 | 46 |
| 1946 | 61 |
| 1960 | 77 |
| 1973 | 96 |
The figures show considerable fluctuations. The population declined from 59 in 1881 to 31 in 1901, rose to 72 in 1921, fell again to 46 in 1931 and subsequently entered a more sustained period of growth.
There were 61 inhabitants in 1946, 77 in 1960 and 96 in 1973, the highest figure recorded in these censuses before the Turkish invasion.
Relations with Karavas and neighbouring villages
Despite its small size, Elia was not an isolated settlement.
Neighbouring Karavas was one of the largest population and economic centres in Kyrenia District. In 1973 it had 2,251 inhabitants and was the third-largest settlement in the district after Kyrenia and Lapithos.
The inhabitants of the smaller surrounding villages depended on Karavas for employment, trade, education and many other everyday needs.
Elia also maintained particularly close relations with Ftericha and Palaiosofos, something clearly demonstrated by their shared ecclesiastical life.
Agriculture and everyday life
The economy of the small community was closely connected with the land and the wider agricultural economy of the Karavas region.
The natural and cultivated landscape included olive trees and other Mediterranean trees, while proximity to Karavas also enabled inhabitants to seek employment outside their village.
Life in Elia was therefore part of a wider network of neighbouring communities that were economically and socially interconnected.
The Church of Agios Nikolaos
The principal church of Elia is dedicated to Agios Nikolaos – Saint Nicholas.
The present church was rebuilt in the early twentieth century. Its north wall incorporated a particularly important relief slab depicting a fully armed man approximately life-size, accompanied by a coat of arms.
The relief has been associated with a medieval funerary monument and provides important evidence for the earlier history of the area.
The survival of such an old monument within a much later church demonstrates how material from earlier historical phases of Elia was preserved within the modern village.
The ruined Church of Archangel Michael
Approximately 1.5 kilometres from the village stands a ruined church dedicated to Archangel Michael.
Remains of wall paintings had been recorded within the ruined church, making it particularly important for the ecclesiastical history of the area.
The presence of Agios Nikolaos, the ruined Church of Archangel Michael and other architectural remains indicates an historical depth considerably greater than might be expected from the small size of the modern community.
Shared ecclesiastical life with Ftericha and Palaiosofos
Elia, Ftericha and Palaiosofos maintained particularly close ecclesiastical relations.
For many years before the invasion, Father Aristotelis served in rotation at Agios Nikolaos in Elia, the Church of the Apostles Peter and Paul in Ftericha and Agia Paraskevi in Palaiosofos.
Major religious celebrations, including Christmas, New Year, Epiphany and Easter, were also celebrated in rotation among the three communities.
When one of the churches was holding the service, inhabitants of all three villages gathered there. This practice provides a valuable record of the close social relationships that existed between the small communities of the area.
Education and the connection with Ftericha
The close relationship between the neighbouring communities was also evident in education.
The small primary school at Ftericha operated with a single teacher and served not only the children of Ftericha but also children from neighbouring Elia.
Children from Elia walked to the school at Ftericha and carried their food with them when lessons continued into the afternoon.
Such details of everyday life provide an important picture of how small neighbouring communities cooperated to overcome the practical difficulties created by their limited populations.
The Turkish invasion of 1974
In the summer of 1974, the historical continuity of the community was violently interrupted by the Turkish invasion.
Elia came under Turkish military occupation and its Greek Cypriot inhabitants were forced from their homes and properties.
Following the displacement of its lawful inhabitants, a small number of Turkish Cypriots settled in the village.
Elia has remained within the occupied territory of the Republic of Cyprus since 1974.
Loss of everyday community life
For a village of only 96 inhabitants, displacement meant much more than the loss of houses and property. It meant the dispersal of a small but closely connected community.
The everyday world built around families, cultivation of the land, the Church of Agios Nikolaos and relations with Ftericha, Palaiosofos, Motides and Karavas ceased to exist in its original setting.
The inhabitants were dispersed as refugees throughout the government-controlled areas, but the community continued to exist institutionally and in the collective memory of the displaced villagers and their descendants.
Elia today and the preservation of memory
Elia is representative of the very small communities of Kyrenia District whose history can easily disappear unless it is systematically recorded.
Census figures, churches, agricultural activities, remains of older structures, shared religious traditions with neighbouring villages and even the daily journeys of children to school are all parts of the same history.
Recording such information preserves not merely the location of Elia on a map but something of the real life of the community before 1974 for younger generations who never had the opportunity to know the village themselves.
Classification
Name: Elia, Karavas
Greek name: Ελιά Καραβά
Type: Village / community
District: Kyrenia
Region: Karavas
Community before 1974: Greek Cypriot
Population 1881: 59
Population 1891: 35
Population 1901: 31
Population 1911: 49
Population 1921: 72
Population 1931: 46
Population 1946: 61
Population 1960: 77
Population 1973: 96
Principal church: Agios Nikolaos
Other ecclesiastical monument: Ruined Church of Archangel Michael
Status: Occupied community of the Republic of Cyprus since 1974
Photographer: George Konstantinou
Photo location: Elia, Karavas, Kyrenia District
Date photographed: 20/10/2016
Sources
Union of Communities of Kyrenia District – Elia
Great Cyprus Encyclopedia / Polignosi – Elia, Kyrenia District
Biodiversity of Cyprus – The occupied village of Elia, Karavas
No comments:
Post a Comment