Below in English
Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου.
Φωτογραφίες: Κώστας Κωνσταντίνου – 4/10/2016.
Αθερίνα – Atherina hepsetus
Η Atherina hepsetus, γνωστή στα αγγλικά ως Mediterranean sand smelt, είναι μικρό, λεπτόσωμο, κοπαδιαστό ψάρι της οικογένειας Atherinidae. Αποτελεί χαρακτηριστικό είδος των παράκτιων νερών και συναντάται κυρίως κοντά στις ακτές, όπου μπορεί να σχηματίζει πολυάριθμα κοπάδια.
Παρά το μικρό της μέγεθος, αποτελεί σημαντικό μέρος της παράκτιας τροφικής αλυσίδας, καθώς καταναλώνει μικρούς ζωικούς οργανισμούς και ταυτόχρονα αποτελεί λεία για μεγαλύτερα αρπακτικά ψάρια.
Περιγραφή και αναγνώριση
Το σώμα της είναι επίμηκες, λεπτό και μέτρια πλευρικά συμπιεσμένο. Το κεφάλι είναι σχετικά μικρό, το ρύγχος εμφανές και το στόμα προεκτεινόμενο και στραμμένο ελαφρά προς τα επάνω. Φέρει μικρά δόντια, ενώ τόσο το κεφάλι όσο και το σώμα καλύπτονται από λέπια.
Έχει δύο σαφώς χωρισμένα ραχιαία πτερύγια. Το ουραίο πτερύγιο είναι διχαλωτό, μορφολογία κατάλληλη για ένα δραστήριο πελαγικό-νηριτικό ψάρι που κινείται συχνά σε κοπάδια.
Το χρώμα του σώματος είναι ασημόλευκο, σκουρότερο στη ράχη. Ένα από τα χαρακτηριστικότερα γνωρίσματα είναι η εμφανής ασημένια έως γαλαζωπή επιμήκης λωρίδα κατά μήκος των πλευρών. Η ασημένια εμφάνιση είναι χαρακτηριστική πολλών ειδών της οικογένειας Atherinidae.
Στη μέση πλευρική σειρά αναφέρονται περίπου 59–65 λέπια, χαρακτηριστικό που μπορεί να χρησιμοποιηθεί μαζί με άλλα μορφολογικά γνωρίσματα για την αναγνώριση του είδους.
Μέγεθος
Πρόκειται για μικρό ψάρι. Το FishBase αναφέρει μέγιστο συνολικό μήκος περίπου 20 cm, ενώ το συνηθισμένο μήκος είναι περίπου 15 cm.
Τα περισσότερα άτομα που συναντώνται σε παράκτια κοπάδια είναι μικρά και το λεπτό ασημένιο σώμα τους τα κάνει ιδιαίτερα ευκίνητα μέσα στο νερό.
Διαφορά από άλλα είδη αθερίνας
Η αναγνώριση των αθερινών χρειάζεται προσοχή, επειδή διαφορετικά είδη της οικογένειας μπορεί εξωτερικά να μοιάζουν πολύ.
Στην ίδια ευρύτερη ομάδα ανήκει και η Atherina boyeri. Για ασφαλή επιστημονικό προσδιορισμό δεν πρέπει να βασιζόμαστε αποκλειστικά στο μέγεθος ή στη γενική ασημένια εμφάνιση, αλλά σε συνδυασμό μορφολογικών και μεριστικών χαρακτηριστικών.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε φωτογραφικές καταγραφές, όπου ορισμένα από τα διαγνωστικά χαρακτηριστικά μπορεί να μην είναι ορατά.
Εξάπλωση
Η Atherina hepsetus είναι είδος της Μεσογείου και της ευρύτερης ανατολικής περιοχής του Ατλαντικού. Το FishBase καταγράφει παρουσία στις ακτές της Ισπανίας και του Μαρόκου, καθώς και στη Μαδέρα και στις Κανάριες Νήσους, ενώ καταγράφεται επίσης στη Μεσόγειο, την Αδριατική και τη Μαύρη Θάλασσα.
Η εξάπλωσή της αυτή επιβεβαιώνει ότι δεν πρόκειται για λεσσεψιανό εισβολέα από την Ερυθρά Θάλασσα, αλλά για ψάρι που ανήκει στη φυσική ιχθυοπανίδα της ευρύτερης περιοχής.
Παρουσία στην Κύπρο
Η Atherina hepsetus αποτελεί μέρος της θαλάσσιας ιχθυοπανίδας της Κύπρου και απαντά στα παράκτια νερά του νησιού.
Οι ακτές της Κύπρου προσφέρουν κατάλληλα ρηχά παράκτια ενδιαιτήματα για το είδος, ιδιαίτερα σε περιοχές όπου υπάρχουν συγκεντρώσεις μικρών πλαγκτονικών και βενθικών οργανισμών που αποτελούν την τροφή του.
Η συγκεκριμένη φωτογραφική καταγραφή του Biodiversity of Cyprus έγινε στις 4 Οκτωβρίου 2016 από τον Κώστα Κωνσταντίνου.
Βιότοπος
Είναι κυρίως παράκτιο πελαγικό-νηριτικό είδος και παρατηρείται συχνά κοντά στην ακτή. Μπορεί επίσης να χρησιμοποιεί υφάλμυρα περιβάλλοντα, λιμνοθάλασσες και εκβολικά συστήματα.
Η δυνατότητα αξιοποίησης τόσο θαλάσσιων όσο και υφάλμυρων ενδιαιτημάτων δείχνει την οικολογική προσαρμοστικότητα του είδους.
Συμπεριφορά
Η Atherina hepsetus είναι έντονα κοπαδιαστό ψάρι. Τα άτομα συγκεντρώνονται σε ομάδες που κινούνται συντονισμένα στα παράκτια νερά.
Ο σχηματισμός κοπαδιών προσφέρει σημαντικά πλεονεκτήματα σε μικρά ψάρια. Μπορεί να μειώνει τον ατομικό κίνδυνο θήρευσης και να βοηθά στον εντοπισμό περιοχών με διαθέσιμη τροφή.
Τα κοπάδια αθερίνας αποτελούν παράλληλα σημαντική τροφική πηγή για μεγαλύτερα σαρκοφάγα ψάρια.
Διατροφή
Η διατροφή της είναι ζωική και περιλαμβάνει μικρούς οργανισμούς. Έχουν καταγραφεί ιδιαίτερα πελαγικά κωπήποδα και βενθικά καρκινοειδή.
Η τροφή της συνδέει επομένως το μικροσκοπικό ζωοπλαγκτόν και τα μικρά ασπόνδυλα με μεγαλύτερους θηρευτές που τρέφονται με αθερίνες.
Αναπαραγωγή
Η αναπαραγωγή πραγματοποιείται σε παράκτια νερά. Στην παλαιότερη βιβλιογραφία που χρησιμοποιήθηκε στην αρχική ανάρτηση αναφέρεται αναπαραγωγική περίοδος στη Μεσόγειο από τον χειμώνα έως την άνοιξη.
Τα αυγά των αθερινών είναι προσαρμοσμένα ώστε να προσκολλώνται στο υπόστρωμα ή σε υδρόβια βλάστηση αντί να παρασύρονται ελεύθερα ως απλά πελαγικά αυγά.
Η αναπαραγωγική στρατηγική του είδους συνδέεται στενά με τα ρηχά παράκτια οικοσυστήματα, γεγονός που αυξάνει τη σημασία της καλής οικολογικής κατάστασης αυτών των περιοχών.
Οικολογικός ρόλος
Παρότι μικρή, η Atherina hepsetus κατέχει σημαντική θέση στο παράκτιο τροφικό πλέγμα.
Τρέφεται με μικρά καρκινοειδή και άλλους οργανισμούς, ενώ η ίδια καταναλώνεται από μεγαλύτερα ψάρια και άλλους θαλάσσιους θηρευτές. Η αφθονία μικρών κοπαδιαστών ψαριών αποτελεί σημαντικό στοιχείο για τη μεταφορά ενέργειας από τα χαμηλότερα προς τα υψηλότερα τροφικά επίπεδα των παράκτιων οικοσυστημάτων.
Αλιευτική σημασία και χρήση
Παρά το μικρό της μέγεθος, η αθερίνα έχει αλιευτική αξία σε διάφορες περιοχές της Μεσογείου. Στην αρχική καταγραφή αναφέρονται μικρής κλίμακας αλιευτικά εργαλεία όπως παράκτια δίχτυα και άλλα εργαλεία μικρού ανοίγματος ματιού.
Μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί ως ζωντανό δόλωμα για μεγαλύτερα αρπακτικά ψάρια, ακριβώς επειδή αποτελεί φυσικό θήραμά τους.
Ως βρώσιμο ψάρι καταναλώνεται συνήθως ολόκληρο όταν είναι μικρό, ιδιαίτερα τηγανητό, ενώ μεγαλύτερα άτομα μπορούν να χρησιμοποιηθούν και σε άλλες παρασκευές.
Κατάσταση διατήρησης και πιέσεις
Το FishBase εμφανίζει σήμερα το είδος ως NE – Not Evaluated ως προς την παγκόσμια IUCN Red List αξιολόγηση. Επομένως δεν πρέπει να του αποδώσουμε αυθαίρετα κατηγορία LC ως παγκόσμια επίσημη αξιολόγηση της IUCN.
Σε τοπικό επίπεδο, η κατάσταση παράκτιων και λιμνοθαλάσσιων οικοσυστημάτων μπορεί να επηρεάζεται από απώλεια ή υποβάθμιση ενδιαιτημάτων, ευτροφισμό και ρύπανση.
Ταξινόμηση
Βασίλειο: Animalia
Συνομοταξία: Chordata
Ομοταξία: Actinopterygii
Τάξη: Atheriniformes
Οικογένεια: Atherinidae
Υποοικογένεια: Atherininae
Γένος: Atherina
Είδος: Atherina hepsetus Linnaeus, 1758
Αγγλική κοινή ονομασία: Mediterranean sand smelt
Ελληνική κοινή ονομασία: Αθερίνα
Περιβάλλον: Θαλάσσιο και υφάλμυρο, πελαγικό-νηριτικό
Μέγιστο αναφερόμενο μήκος: 20 cm TL
Διατροφή: Κυρίως μικρά καρκινοειδή, συμπεριλαμβανομένων πελαγικών κωπηπόδων και βενθικών καρκινοειδών
Καθεστώς στην Κύπρο: Αυτόχθονο θαλάσσιο είδος – όχι ξενικό/λεσσεψιανό
IUCN: NE – Not Evaluated / Δεν έχει αξιολογηθεί
Ημερομηνία φωτογραφιών: 4/10/2016
Φωτογράφος: Κώστας Κωνσταντίνου
Πηγές
Biodiversity of Cyprus – αρχική φωτογραφική καταγραφή και πληροφορίες για Atherina hepsetus.
FishBase – Atherina hepsetus Linnaeus, 1758, ταξινομία, εξάπλωση, βιολογία και μορφολογία.
NCBI Taxonomy – Atherina hepsetus, τρέχουσα ταξινομική καταχώριση.
Text by George Konstantinou.
Photos: Costas Constantinou – 4/10/2016.
Mediterranean sand smelt – Atherina hepsetus
Atherina hepsetus, commonly known as the Mediterranean sand smelt, is a small, slender, schooling fish belonging to the family Atherinidae. It is characteristic of coastal waters and is frequently encountered close to shore, where it may form numerous schools.
Despite its small size, it forms an important component of coastal food webs, consuming small animal organisms while itself providing prey for larger predatory fishes.
Description and identification
The body is elongate, slender and moderately compressed laterally. The head is relatively small, the snout conspicuous and the protrusible mouth is directed slightly upwards. It possesses small teeth, and both the head and body are scaled.
There are two clearly separated dorsal fins. The caudal fin is forked, a form well suited to an active pelagic-neritic fish that frequently moves in schools.
The body is silvery white and darker dorsally. One of its most conspicuous features is the silvery to bluish longitudinal stripe running along the sides. This bright silvery appearance is characteristic of many members of the family Atherinidae.
Approximately 59–65 scales are reported in the midlateral series, a character that can be used together with other morphological features in identification.
Size
This is a small fish. FishBase reports a maximum total length of approximately 20 cm, with a common length of around 15 cm.
Most individuals encountered in coastal schools are small, and their slender silvery bodies make them highly mobile in the water.
Distinction from other sand smelts
Identification of sand smelts requires care because different members of the family can appear superficially very similar.
Atherina boyeri belongs to the same broader group. Reliable scientific identification should therefore not depend solely on size or general silvery appearance but on a combination of morphological and meristic characters.
This is particularly important when working from photographs in which some diagnostic characters may not be visible.
Distribution
Atherina hepsetus is a Mediterranean and eastern Atlantic species. FishBase records it from the Atlantic coasts of Spain and Morocco, including Madeira and the Canary Islands, as well as from the Mediterranean, Adriatic and Black Seas.
This distribution confirms that it is not a Lessepsian alien originating from the Red Sea, but a fish belonging naturally to the fauna of the wider region.
Presence in Cyprus
Atherina hepsetus forms part of the marine fish fauna of Cyprus and occurs in the island's coastal waters.
Cyprus provides suitable shallow coastal habitats for the species, particularly where concentrations of small planktonic and benthic organisms provide feeding opportunities.
The photographic record presented by Biodiversity of Cyprus was made on 4 October 2016 by Costas Constantinou.
Habitat
It is primarily a coastal pelagic-neritic species and is frequently encountered close to shore. It can also use brackish environments, lagoons and estuarine systems.
Its ability to use both marine and brackish habitats demonstrates considerable ecological adaptability.
Behaviour
Atherina hepsetus is strongly gregarious, with individuals forming schools that move in a coordinated manner through coastal waters.
Schooling provides important advantages for small fishes. It can reduce individual predation risk and assist in locating areas where food is available.
Schools of sand smelt are themselves an important food resource for larger predatory fishes.
Diet
The diet is animal-based and consists of small organisms. Pelagic copepods and benthic crustaceans are specifically reported among its prey.
Its feeding ecology therefore links small zooplankton and benthic invertebrates with larger predators that consume sand smelts.
Reproduction
Reproduction occurs in coastal waters. Earlier literature used in the original record reports a Mediterranean spawning period extending from winter into spring.
The eggs of sand smelts are adapted to attach to substrate or aquatic vegetation rather than simply drifting freely as pelagic eggs.
This reproductive strategy closely links the species to shallow coastal ecosystems, increasing the importance of maintaining these habitats in good ecological condition.
Ecological role
Although small, Atherina hepsetus occupies an important position within coastal food webs.
It feeds on small crustaceans and other organisms and is itself consumed by larger fishes and other marine predators. Abundant small schooling fishes play an important role in transferring energy from lower to higher trophic levels in coastal ecosystems.
Fisheries importance and use
Despite its small size, the Mediterranean sand smelt has fisheries value in various parts of the Mediterranean. The original record mentions small-scale fishing gears including coastal nets and other fine-mesh fishing methods.
It can also be used as live bait for larger predatory fishes because it naturally forms part of their prey.
As a food fish, small individuals are commonly eaten whole, particularly fried, while larger specimens may also be used in other preparations.
Conservation status and pressures
FishBase currently lists the species as NE – Not Evaluated in relation to a global IUCN Red List assessment. It would therefore be inappropriate to assign it LC as an official global IUCN category without supporting evidence.
At local scales, coastal and lagoon habitats may be affected by habitat degradation, eutrophication and pollution.
Classification
Kingdom: Animalia
Phylum: Chordata
Class: Actinopterygii
Order: Atheriniformes
Family: Atherinidae
Subfamily: Atherininae
Genus: Atherina
Species: Atherina hepsetus Linnaeus, 1758
Accepted English common name: Mediterranean sand smelt
Greek common name: Αθερίνα
Environment: Marine and brackish; pelagic-neritic
Maximum reported length: 20 cm TL
Diet: Mainly small crustaceans, including pelagic copepods and benthic crustaceans
Status in Cyprus: Native marine species – not alien/Lessepsian
IUCN: NE – Not Evaluated
Date of photographs: 4/10/2016
Photographer: Costas Constantinou
Sources
Biodiversity of Cyprus – original photographic record and information on Atherina hepsetus.
FishBase – Atherina hepsetus Linnaeus, 1758, taxonomy, distribution, biology and morphology.
NCBI Taxonomy – Atherina hepsetus, current taxonomic record.
