Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou: Amusium cristatum (Bronn, 1827) – Fossils from Dali, Nicosia – Απολιθώματα Amusium cristatum από το Δάλι, Λευκωσία

See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Photos Nicosia by George Konstantinou

Below in English

Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Δάλι, επαρχία Λευκωσίας, Κύπρος.

Τα απολιθώματα που παρουσιάζονται εδώ προέρχονται από το Δάλι και βρέθηκαν από τον Γιώργο Κωνσταντίνου, τη Φανή Κωνσταντίνου και τον εγγονό τους Γιώργο Κωνσταντίνου. Ανήκουν στο εξαφανισμένο θαλάσσιο δίθυρο Amusium cristatum (Bronn, 1827) της οικογένειας Pectinidae, δηλαδή της ίδιας οικογένειας στην οποία ανήκουν τα σύγχρονα χτένια. Η παρουσία του συγκεκριμένου είδους στο απολιθωματολογικό αρχείο της Κύπρου είναι επιστημονικά τεκμηριωμένη.

Το παλιό άρθρο του Biodiversity of Cyprus καταγράφει τα δείγματα ως Amusium cristatum, αναφέρει φωτογραφίες από τη Λευκωσία και περιλαμβάνει επίσης φωτογραφίες από το Δάλι στις 26 Αυγούστου 2023.

Περιγραφή

Το Amusium cristatum ήταν ένα σχετικά λεπτό και εύθραυστο πηκτινίδιο με σχεδόν κυκλικό, πολύ κανονικό κέλυφος. Οι δύο βαλβίδες ήταν σχεδόν ίσες και το περίγραμμα αρκετά συμμετρικό. Σε αντίθεση με πολλά άλλα Pectinidae, η εξωτερική επιφάνεια του κελύφους ήταν σχετικά λεία, με κυρίως λεπτές αυξητικές γραμμές, ενώ στην εσωτερική επιφάνεια υπήρχαν χαρακτηριστικές ακτινωτές πλευρές. Σε καλά διατηρημένα δείγματα έχουν περιγραφεί περίπου 24–28 εσωτερικές ακτινωτές πλευρές.

Οι πλευρικές προεκτάσεις κοντά στην κορυφή του κελύφους, τα λεγόμενα auricles, ήταν σχετικά μικρές. Ο συνδυασμός του πολύ λεπτού κελύφους, της λείας εξωτερικής επιφάνειας και της εσωτερικής ακτινωτής γλυπτικής αποτελεί σημαντικό γνώρισμα για την αναγνώριση του είδους.

Η λεπτότητα του κελύφους εξηγεί και γιατί πολλά απολιθωμένα δείγματα βρίσκονται σπασμένα ή με ελλιπή περιθώρια. Παρ’ όλα αυτά, σε λεπτόκοκκα ιζήματα μπορούν να διατηρηθούν εντυπωσιακά καλά.

Τρόπος ζωής

Το Amusium cristatum ήταν ελεύθερο βενθικό δίθυρο και, όπως άλλα λεπτόκελυφα πηκτινίδια, θεωρείται ότι είχε την ικανότητα ενεργητικής κολύμβησης. Τα χτένια μετακινούνται με απότομο κλείσιμο των βαλβίδων τους, εξωθώντας νερό και δημιουργώντας ώθηση.

Η μορφολογία του A. cristatum —λεπτό και σχετικά συμμετρικό κέλυφος χωρίς ισχυρή μόνιμη προσκόλληση με βύσσο στα ενήλικα άτομα— είναι συμβατή με έναν περισσότερο κινητικό τρόπο ζωής πάνω ή λίγο επάνω από τον θαλάσσιο πυθμένα.

Όπως τα άλλα Pectinidae, ήταν αιωρηματοφάγο, φιλτράροντας από το νερό μικροσκοπικά οργανικά σωματίδια και πλαγκτόν.

Θαλάσσιο περιβάλλον και βάθος

Το είδος συνδέεται στο Πλειόκαινο της Μεσογείου με ιλύες και λεπτόκοκκες άμμους. Μελέτες από την Ισπανία αναφέρουν ότι ήταν ιδιαίτερα άφθονο σε τέτοια ιζήματα και μπορούσε να σχηματίζει πυκνές συγκεντρώσεις.

Για την Κύπρο υπάρχει ακόμη πιο ενδιαφέρουσα πληροφορία. Παλαιοντολογική μελέτη του κυπριακού υλικού αναφέρει ότι κοινότητες όπου κυριαρχούν το Amusium cristatum, το Neopycnodonte navicularis και άλλα Pectinidae αντιστοιχούν σε θαλάσσιο περιβάλλον περίπου 130 μέτρων βάθους. Η παρουσία του Glossus humanus και βραχιοπόδων στην ίδια πανίδα υποστηρίζει επίσης συνθήκες κανονικής θαλάσσιας αλατότητας και καλής οξυγόνωσης.

Η εκτίμηση αυτή αφορά τις συγκεκριμένες απολιθωματοφόρες συναθροίσεις που μελετήθηκαν και δεν σημαίνει ότι κάθε μεμονωμένο δείγμα A. cristatum από την επαρχία Λευκωσίας προέρχεται υποχρεωτικά από ακριβώς το ίδιο βάθος.

Το Amusium cristatum στην Κύπρο

Το είδος έχει ιδιαίτερη σημασία για την παλαιοντολογία της Κύπρου επειδή δεν πρόκειται απλώς για γενική αναφορά του γένους. Στην επιστημονική έκθεση για την παλαιοντολογία της Κύπρου καταγράφεται συγκεκριμένα ως Amussium cristatum (Bronn, 1827) —με την παλαιότερη/εναλλακτική γραφή Amussium— ανάμεσα στα χαρακτηριστικά δίθυρα της λεκάνης της Λευκωσίας.

Στην ίδια μελέτη το είδος συγκαταλέγεται στα πιο άφθονα στοιχεία μιας απολιθωμένης πανίδας περίπου 20 ειδών, μαζί με Neopycnodonte navicularis, Glossus humanus, διάφορα Chlamys και Pecten jacobaeus.

Η ορθογραφία Amusium cristatum χρησιμοποιείται ευρέως στη σύγχρονη παλαιοντολογική βιβλιογραφία, ενώ η μορφή Amussium cristatum εμφανίζεται σε παλαιότερες και ορισμένες κυπριακές δημοσιεύσεις. Σύγχρονες συλλογές φυσικής ιστορίας καταγράφουν το είδος ως Amusium cristatum (Bronn, 1827).

Η ηλικία του είδους και το Πλειόκαινο

Το Amusium cristatum είναι χαρακτηριστικό στοιχείο των πλειοκαινικών θαλάσσιων πανίδων της Μεσογείου. Καλά τεκμηριωμένα δείγματα υπάρχουν από πλειοκαινικές αποθέσεις της Ιταλίας και της Ισπανίας.

Στην Κύπρο, ο Σχηματισμός Λευκωσίας περιλαμβάνει πλειοκαινικά θαλάσσια ιζήματα εξαιρετικά πλούσια σε μακροαπολιθώματα. Το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης αναφέρει στους ανώτερους ορίζοντες αφθονία από δίθυρα όπως Pecten και Chlamys, μαζί με γαστερόποδα, σκαφόποδα, θυσσανόποδα, εχινοειδή και κοράλλια.

Επειδή το A. cristatum έχει καταγραφεί επιστημονικά μέσα στην πλειοκαινική πανίδα της λεκάνης της Λευκωσίας, η παρουσία του στο Δάλι ταιριάζει πολύ καλά με το γνωστό παλαιοντολογικό πλαίσιο της περιοχής. Ωστόσο, η ακριβής ηλικία των συγκεκριμένων δειγμάτων απαιτεί γνώση του στρώματος από το οποίο προήλθαν.

Παλαιοοικολογική σημασία

Το Amusium cristatum είναι ιδιαίτερα χρήσιμο όχι μόνο για τον ταξινομικό προσδιορισμό αλλά και για την κατανόηση του αρχαίου περιβάλλοντος. Οι κοινότητες στις οποίες εμφανίζεται μαζί με βαθύτερα θαλάσσια δίθυρα και βραχιόποδα δείχνουν ότι τμήματα της σημερινής ενδοχώρας της Κύπρου καλύπτονταν κάποτε από κανονικής αλατότητας, καλά οξυγονωμένα θαλάσσια νερά.

Η σημερινή περιοχή του Δαλιού βρίσκεται πλέον στην ξηρά, όμως τα απολιθωμένα θαλάσσια κελύφη αποτελούν άμεση μαρτυρία των μεγάλων γεωλογικών αλλαγών που συνόδευσαν τη σταδιακή ανύψωση της Κύπρου.

Τα απολιθώματα από το Δάλι

Τα δείγματα από το Δάλι είναι ιδιαίτερα ενδιαφέροντα επειδή το Amusium cristatum αποτελεί επιστημονικά καταγεγραμμένο είδος της πλειοκαινικής πανίδας της Κύπρου και όχι απλώς γενική ταυτοποίηση ενός χτενιού.

Το λεπτό κέλυφος του είδους καθιστά την καλή διατήρηση των απολιθωμάτων αξιοσημείωτη. Οι λεπτομέρειες της εξωτερικής και ιδιαίτερα της εσωτερικής επιφάνειας μπορούν να είναι πολύ χρήσιμες για επιβεβαίωση του προσδιορισμού και σύγκριση με δημοσιευμένο κυπριακό υλικό.

Ταξινόμηση

Βασίλειο: Animalia
Φύλο: Mollusca
Κλάση: Bivalvia
Τάξη: Pectinida
Υπεροικογένεια: Pectinoidea
Οικογένεια: Pectinidae
Γένος: Amusium Röding, 1798
Είδος: Amusium cristatum (Bronn, 1827)
Συνώνυμη/παλαιότερη γραφή στη βιβλιογραφία: Amussium cristatum
Κατάσταση: Εξαφανισμένο – γνωστό ως απολίθωμα
Τοποθεσία: Δάλι, επαρχία Λευκωσίας, Κύπρος
Συλλέκτες: Γιώργος Κωνσταντίνου, Φανή Κωνσταντίνου και Γιώργος Κωνσταντίνου (εγγονός)

Πηγές

Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – Amusium cristatum fossils – Cyprus

Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης Κύπρου – Απολιθώματα

Geological Survey Department of Cyprus – Palaeontology of Cyprus report

Jiménez, Aguirre & Rivas – Pliocene Pectinidae and Amusium cristatum

Museums Victoria – Amusium cristatum (Bronn, 1827)

Photos Dali 26/8/2023 by George Konstantinou

TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – DALI, NICOSIA DISTRICT, CYPRUS.

The fossils presented here come from Dali and were found by George Konstantinou, Fani Konstantinou and their grandson George Konstantinou. They belong to the extinct marine bivalve Amusium cristatum (Bronn, 1827) of the family Pectinidae, the same family that includes modern scallops. The occurrence of this particular species in the fossil record of Cyprus is scientifically documented.

The original Biodiversity of Cyprus post identifies the material as Amusium cristatum, records photographs from Nicosia and also includes photographs taken at Dali on 26 August 2023.

Description

Amusium cristatum was a relatively thin and delicate pectinid with an almost circular and very regular shell. The two valves were nearly equal and the outline was comparatively symmetrical.

Unlike many other Pectinidae, the external shell surface was relatively smooth, bearing mainly fine growth lines, whereas the inner surface carried distinctive radial ribs. Well-preserved specimens have been described with approximately 24–28 regularly spaced internal radial ribs.

The lateral projections close to the umbo, known as auricles, were comparatively small. The combination of a very thin shell, smooth external surface and internally ribbed valves is an important diagnostic feature of the species.

Its extremely thin shell also explains why fossil specimens are frequently found with damaged margins. Under favourable burial conditions in fine-grained sediment, however, remarkably complete shells may be preserved.

Lifestyle

Amusium cristatum was a free-living benthic bivalve and, like other thin-shelled pectinids, is considered to have been capable of active swimming. Scallops move by rapidly closing their valves and expelling jets of water, which propel the animal above the seabed.

The morphology of A. cristatum—a thin, relatively symmetrical shell without strong permanent byssal attachment in the adult stage—is consistent with a comparatively mobile lifestyle on or just above the sea floor.

Like other Pectinidae, it was a suspension feeder, filtering plankton and fine suspended organic particles from seawater.

Marine environment and depth

In the Mediterranean Pliocene, Amusium cristatum is associated particularly with silts and fine-grained sands. Studies from Spain show that it could be very abundant in such sediments and could occur in dense concentrations.

Cyprus provides especially valuable palaeoecological information. A study of Cypriot fossil assemblages reports that communities dominated by Amusium cristatum, Neopycnodonte navicularis and other Pectinidae indicate a marine environment at approximately 130 m depth. The associated occurrence of Glossus humanus and brachiopods was interpreted as evidence of normal marine salinity and well-oxygenated conditions.

This depth estimate applies to the studied assemblages and should not be assumed to represent the precise palaeodepth of every individual A. cristatum fossil from Nicosia District.

Amusium cristatum in Cyprus

The species is particularly important in Cypriot palaeontology because it is not merely a general genus-level record. The scientific report on the palaeontology of Cyprus explicitly records Amussium cristatum (Bronn, 1827)—using the alternative historical spelling Amussium—among the characteristic bivalves of the Nicosia Basin.

In that study, the species is among the most abundant members of an assemblage of approximately 20 species, together with Neopycnodonte navicularis, Glossus humanus, several Chlamys species and Pecten jacobaeus.

The spelling Amusium cristatum is widely used in modern palaeontological literature, whereas Amussium cristatum occurs in older publications and in some Cypriot scientific records. Modern natural-history collections record the species as Amusium cristatum (Bronn, 1827).

Geological age and the Pliocene

Amusium cristatum is a characteristic element of Pliocene Mediterranean marine faunas. Well-documented Pliocene records are known from Italy and Spain.

In Cyprus, the Nicosia Formation contains Pliocene marine sediments exceptionally rich in macrofossils. The Geological Survey Department records abundant bivalves such as Pecten and Chlamys in its upper horizons, together with gastropods, scaphopods, barnacles, echinoids and corals.

Because A. cristatum has been scientifically recorded from the Pliocene fauna of the Nicosia Basin, its presence at Dali fits very well within the known palaeontological setting of the region. The precise age of the individual specimens, however, depends on their exact stratigraphic horizon.

Palaeoecological significance

Amusium cristatum is valuable not only taxonomically but also palaeoecologically. Assemblages containing this species together with deeper-water bivalves and brachiopods show that parts of the present-day interior of Cyprus were once covered by normal-salinity, well-oxygenated marine waters.

Dali is now far inland, but these marine fossils provide direct evidence of the profound geological changes that accompanied the gradual uplift of Cyprus.

The fossils from Dali

The Dali specimens are especially interesting because Amusium cristatum is a scientifically documented species of the Pliocene fossil fauna of Cyprus, rather than merely a broadly identified scallop.

Because its shell was so thin, well-preserved specimens are noteworthy. Details of both the external and especially the internal valve surfaces can be valuable for confirming identification and comparing the material with published Cypriot specimens.

Classification

Kingdom: Animalia
Phylum: Mollusca
Class: Bivalvia
Order: Pectinida
Superfamily: Pectinoidea
Family: Pectinidae
Genus: Amusium Röding, 1798
Species: Amusium cristatum (Bronn, 1827)
Historical/alternative spelling in the literature: Amussium cristatum
Status: Extinct – known from the fossil record
Locality: Dali, Nicosia District, Cyprus
Collectors: George Konstantinou, Fani Konstantinou and his grandson, George Konstantinou