Απολιθωμένα οστά κητωδών από εννέα διαφορετικές θέσεις της επαρχίας Λευκωσίας – Fossil cetacean bones from nine different sites in Nicosia District – Cyprus

  See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Below in English

Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – επαρχία Λευκωσίας, Κύπρος.

Απολιθωμένα οστά κητωδών από εννέα διαφορετικές θέσεις της επαρχίας Λευκωσίας

Οι φωτογραφίες της παρούσας ανάρτησης παρουσιάζουν απολιθωμένα οστά που αποδίδονται σε κητώδη (Cetacea) και τα οποία εντοπίσαμε μαζί με τη γυναίκα μου, Φανή Κωνσταντίνου, σε εννέα διαφορετικά σημεία της επαρχίας Λευκωσίας.

Οι εννέα αυτές ανεξάρτητες καταγραφές έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, επειδή δείχνουν ότι κατάλοιπα μεγάλων θαλάσσιων σπονδυλωτών μπορούν να εμφανίζονται σε διαφορετικές θέσεις μέσα στα θαλάσσια ιζηματογενή πετρώματα της κεντρικής Κύπρου.

Δεν αποδίδω τα συγκεκριμένα οστά σε συγκεκριμένο γένος ή είδος κητώδους χωρίς λεπτομερή ανατομική και συγκριτική εξέταση. Ο ασφαλέστερος προσδιορισμός για το υλικό είναι:

Cetacea indet. – απροσδιόριστα κητώδη.

Οι εννέα διαφορετικές θέσεις

Τα απολιθώματα δεν προέρχονται από μία μόνο τοποθεσία.

Τα εντοπίσαμε μαζί με τη Φανή Κωνσταντίνου σε εννέα διαφορετικά σημεία της επαρχίας Λευκωσίας, κατά τη διάρκεια επιτόπιων ερευνών μας.

Η ακριβής γεωλογική και στρωματογραφική θέση κάθε ευρήματος δεν έχει τεκμηριωθεί εδώ ξεχωριστά. Για τον λόγο αυτό δεν είναι σωστό να αποδοθούν όλες οι θέσεις στον ίδιο γεωλογικό σχηματισμό ή στην ίδια ακριβώς ηλικία.

Δεν δίνονται επίσης συντεταγμένες, επειδή δεν έχουμε καταγεγραμμένες εδώ τις επιβεβαιωμένες ακριβείς συντεταγμένες και των εννέα σημείων. Δεν θα ήταν σωστό να χρησιμοποιηθούν γενικές συντεταγμένες της επαρχίας Λευκωσίας ως θέσεις των συγκεκριμένων απολιθωμάτων.

Τι είναι τα κητώδη

Τα κητώδη είναι πλήρως υδρόβια θηλαστικά με εξελικτική ιστορία που εκτείνεται για δεκάδες εκατομμύρια χρόνια.

Στη σημερινή πανίδα περιλαμβάνουν δύο μεγάλες εξελικτικές ομάδες: τους Μυστακοκήτες (Mysticeti) και τους Οδοντοκήτες (Odontoceti).

Οι Μυστακοκήτες περιλαμβάνουν τα μεγάλα κητώδη που διαθέτουν μπαλένες αντί για δόντια, ενώ στους Οδοντοκήτες ανήκουν δελφίνια, φυσητήρες και άλλες μορφές με δόντια.

Στα απολιθωμένα οστά της παρούσας καταγραφής δεν υπάρχουν, με βάση τις διαθέσιμες πληροφορίες, αρκετά διαγνωστικά στοιχεία για ασφαλή διάκριση μεταξύ αυτών των ομάδων.

Ποια οστά μπορούν να βρεθούν ως απολιθώματα

Ο σκελετός ενός κητώδους αποτελείται από κρανίο, σπονδυλική στήλη, πλευρές, οστά των πτερυγίων και άλλα σκελετικά στοιχεία.

Μετά τον θάνατο του ζώου, τα διαφορετικά οστά μπορούν να διαχωριστούν κατά την αποσύνθεση και να μετακινηθούν πριν από την τελική ταφή τους.

Γι' αυτό στα απολιθωματοφόρα στρώματα συχνά βρίσκονται μεμονωμένοι σπόνδυλοι, τμήματα πλευρών ή άλλα αποσπασμένα οστά και όχι ένας ολόκληρος αρθρωμένος σκελετός.

Αυτό κάνει τον ακριβή ταξινομικό προσδιορισμό ιδιαίτερα δύσκολο όταν το υλικό αποτελείται μόνο από μεμονωμένα οστά.

Γιατί βρίσκουμε θαλάσσια θηλαστικά στη σημερινή ενδοχώρα

Η παρουσία απολιθωμένων οστών κητωδών στην επαρχία Λευκωσίας εξηγείται από τη γεωλογική εξέλιξη της Κύπρου.

Για μεγάλα χρονικά διαστήματα, περιοχές της σημερινής κεντρικής Κύπρου βρίσκονταν κάτω από τη θάλασσα. Το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης αναφέρει ότι η πλειονότητα των ιζηματογενών πετρωμάτων της Κύπρου σχηματίστηκε σε θαλάσσιο περιβάλλον και, ως αποτέλεσμα, μεγάλο μέρος του απολιθωματικού αρχείου του νησιού αποτελείται από θαλάσσιους οργανισμούς.

Κατά τη σταδιακή ανύψωση του Τροόδους, οι θαλάσσιες συνθήκες γύρω από το αναδυόμενο νησί έγιναν προοδευτικά πιο ρηχές.

Ο Σχηματισμός Πάχνας

Κατά το Μειόκαινο αποτέθηκαν τα πετρώματα του Σχηματισμού Πάχνας, ηλικίας περίπου 22 έως 7 εκατομμυρίων ετών.

Ο σχηματισμός περιλαμβάνει κρητίδες, μάργες, ψαμμίτες και ασβεστόλιθους που σχηματίστηκαν σε θαλάσσιο περιβάλλον.

Το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης καταγράφει στον Σχηματισμό Πάχνας μακροαπολιθώματα δίθυρων, γαστεροπόδων, εχινοειδών, ναυτιλοειδών και ψαριών, επιβεβαιώνοντας τον έντονα θαλάσσιο χαρακτήρα των αποθέσεων αυτής της περιόδου.

Ο Σχηματισμός Λευκωσίας

Μετά την Κρίση Αλατότητας του Μεσσηνίου και την επαναπλήρωση της Μεσογείου, άρχισε ένας νέος κύκλος θαλάσσιας ιζηματογένεσης.

Τα ιζήματα αυτού του κύκλου σχημάτισαν τον Σχηματισμό Λευκωσίας, περίπου από 5,33 έως 2 εκατομμύρια χρόνια πριν.

Περιλαμβάνει μάργες πλούσιες σε μικροαπολιθώματα, αμμώδεις μάργες, ασβεστοψαμμίτες, κροκαλοπαγή και άμμους. Από τους κατώτερους προς τους ανώτερους ορίζοντες παρατηρείται γενικά μετάβαση από λεπτόκοκκα προς χονδρόκοκκα ιζήματα, γεγονός που συνδέεται με τη σταδιακή ρήχυνση της θάλασσας καθώς η Κύπρος ανυψωνόταν.

Η πλούσια θαλάσσια απολιθωματοπανίδα της Λευκωσίας

Τα πλειοκαινικά στρώματα του Σχηματισμού Λευκωσίας είναι ιδιαίτερα πλούσια σε θαλάσσια απολιθώματα.

Το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης αναφέρει ότι σε αρκετές περιοχές της ευρύτερης Λευκωσίας υπάρχουν εντυπωσιακά απολιθωματοφόρα στρώματα που αποτελούνται σχεδόν εξ ολοκλήρου από μακροαπολιθώματα.

Ανάμεσά τους καταγράφονται δίθυρα όπως Ostrea, Pecten και Chlamys, γαστερόποδα, σκαφόποδα, θυσανόποδα, εχινόδερμα και κοράλλια.

Η παρουσία αυτής της πλούσιας θαλάσσιας πανίδας δείχνει πόσο διαφορετικό ήταν το περιβάλλον της σημερινής Λευκωσίας κατά το Νεογενές.

Η αρχαία θαλάσσια λεκάνη της κεντρικής Κύπρου

Καθώς το Τρόοδος ανυψωνόταν, δημιουργήθηκαν γύρω του θαλάσσιες λεκάνες στις οποίες συσσωρεύονταν συνεχώς ιζήματα.

Η θάλασσα γινόταν σταδιακά πιο ρηχή και, τελικά, η συνεχιζόμενη τεκτονική ανύψωση οδήγησε στην ανάδυση μεγάλων περιοχών.

Το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης τοποθετεί μια ιδιαίτερα απότομη φάση ανύψωσης του Τροόδους και του Πενταδακτύλου περίπου πριν από 2 εκατομμύρια χρόνια. Με την ανύψωση και τη διάβρωση, πρώην θαλάσσια ιζήματα βρέθηκαν στην επιφάνεια της σημερινής ξηράς.

Έτσι σήμερα μπορούμε να βρίσκουμε όστρακα, κοράλλια, εχινόδερμα, ψάρια και οστά θαλάσσιων σπονδυλωτών σε λόφους και πεδιάδες της ενδοχώρας.

Πώς διατηρούνται τα οστά

Για να απολιθωθεί ένα οστό πρέπει πρώτα να αποφύγει την πλήρη καταστροφή μετά τον θάνατο του οργανισμού.

Εάν καλυφθεί από ιζήματα, μειώνεται η έκθεσή του στη μηχανική φθορά και στους οργανισμούς που θα μπορούσαν να το καταστρέψουν.

Με την πάροδο του χρόνου, χημικές και διαγενετικές διεργασίες μπορούν να μεταβάλουν το αρχικό οστό. Ορυκτά που μεταφέρονται από νερά μέσα στα ιζήματα μπορούν να εισχωρήσουν στους πόρους του και να συμβάλουν στη μακρόχρονη διατήρησή του.

Η κατάσταση στην οποία τελικά βρίσκεται ένα απολίθωμα εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως η ταχύτητα ταφής, η σύσταση του ιζήματος, η χημεία του περιβάλλοντος και οι μεταγενέστερες γεωλογικές διεργασίες.

Γιατί τα οστά βρίσκονται συχνά απομονωμένα

Ένα νεκρό κητώδες που καταλήγει στον θαλάσσιο πυθμένα δεν παραμένει απαραίτητα ακέραιο.

Κατά την αποσύνθεση, οι αρθρώσεις διαλύονται και ο σκελετός μπορεί να αποσυναρμολογηθεί. Θαλάσσια ρεύματα, κύματα, υποθαλάσσιες κατολισθήσεις και οργανισμοί που τρέφονται με τα υπολείμματα μπορούν να μετακινήσουν τα οστά.

Έτσι, ένας σπόνδυλος ή μια πλευρά μπορεί να ταφεί σε διαφορετικό σημείο από άλλα οστά του ίδιου ζώου.

Για τον λόγο αυτό, τα μεμονωμένα απολιθωμένα οστά δεν πρέπει να θεωρούνται αυτομάτως μέρος ενός πλήρους σκελετού που βρίσκεται στην ίδια θέση.

Μπορούν τα εννέα σημεία να έχουν την ίδια ηλικία;

Όχι απαραίτητα.

Το γεγονός ότι και τα εννέα ευρήματα βρίσκονται στην επαρχία Λευκωσίας δεν σημαίνει ότι προέρχονται από τον ίδιο σχηματισμό ή από την ίδια γεωλογική περίοδο.

Στην επαρχία εμφανίζονται διαφορετικές ιζηματογενείς ενότητες και διαφορετικοί στρωματογραφικοί ορίζοντες.

Για να καθοριστεί η ηλικία κάθε απολιθώματος χρειάζεται να γνωρίζουμε την ακριβή θέση του μέσα στη γεωλογική ακολουθία, καθώς και το πέτρωμα από το οποίο προήλθε.

Γι' αυτό δεν χαρακτηρίζω συλλογικά όλα τα συγκεκριμένα οστά ως Μειοκαινικά ή Πλειοκαινικά.

Μπορούν να ανήκουν όλα στο ίδιο είδος;

Ούτε αυτό μπορεί να υποστηριχθεί.

Οι εννέα διαφορετικές θέσεις μπορεί να αντιπροσωπεύουν διαφορετικά άτομα, διαφορετικές χρονικές περιόδους και ενδεχομένως διαφορετικές ομάδες κητωδών.

Χωρίς κρανία, δόντια ή άλλα διαγνωστικά στοιχεία και χωρίς λεπτομερή συγκριτική μελέτη κάθε δείγματος, οποιαδήποτε προσπάθεια να αποδοθούν όλα σε ένα συγκεκριμένο είδος θα ήταν εικασία.

Η ασφαλέστερη αναφορά παραμένει Cetacea indet.

Οι δικές μας εννέα καταγραφές

Οι φωτογραφίες παρουσιάζουν μέρος των απολιθωμένων οστών που εντοπίσαμε κατά τις έρευνές μας στην επαρχία Λευκωσίας.

Τα ευρήματα προέρχονται από εννέα διαφορετικά σημεία και τα εντοπίσαμε μαζί με τη γυναίκα μου, Φανή Κωνσταντίνου.

Η κάθε θέση αποτελεί ξεχωριστή καταγραφή. Χωρίς πρόσθετη στρωματογραφική μελέτη δεν πρέπει να θεωρηθεί ότι όλες οι θέσεις αντιπροσωπεύουν την ίδια ηλικία, το ίδιο περιβάλλον απόθεσης ή το ίδιο είδος κητώδους.

Αυτό που μπορούν να μας δείξουν με ασφάλεια είναι ότι τα θαλάσσια ιζηματογενή πετρώματα της επαρχίας Λευκωσίας διατηρούν, μαζί με την πλούσια γνωστή πανίδα ασπονδύλων και ψαριών, και κατάλοιπα μεγάλων θαλάσσιων σπονδυλωτών.

Ταξινόμηση

Βασίλειο: Animalia
Φύλο: Chordata
Κλάση: Mammalia
Κλάδος: Cetacea
Προσδιορισμός υλικού: Cetacea indet.
Υλικό: απολιθωμένα οστά από 9 διαφορετικές θέσεις της επαρχίας Λευκωσίας

Πηγές

Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης Κυπριακής Δημοκρατίας – Απολιθώματα της Κύπρου.

Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης Κυπριακής Δημοκρατίας – Γεωλογική εξέλιξη της Κύπρου, Σχηματισμοί Πάχνας και Λευκωσίας.

Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης – στοιχεία για τον Σχηματισμό Λευκωσίας και τις πλούσιες πλειοκαινικές απολιθωματοφόρες στρώσεις της ευρύτερης περιοχής Λευκωσίας.

Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – “Fossils of whales bones at nine sites in Nicosia - Cyprus”, αρχική ανάρτηση.

TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – NICOSIA DISTRICT, CYPRUS.

Fossil cetacean bones from nine different sites in Nicosia District – Cyprus

Fossil cetacean bones from nine different sites in Nicosia District

The photographs in this post show fossilised bones attributed to cetaceans (Cetacea) that my wife, Fani Konstantinou, and I discovered at nine different sites in Nicosia District.

These nine independent records are particularly interesting because they demonstrate that remains of large marine vertebrates can occur at different localities within the marine sedimentary rocks of central Cyprus.

I do not assign these bones to a particular cetacean genus or species without detailed anatomical and comparative study. The safest identification for the material is:

Cetacea indet. – unidentified cetaceans.

Nine different localities

The fossils do not originate from a single locality.

Fani Konstantinou and I found them at nine different sites in Nicosia District during our field investigations.

The precise geological and stratigraphic position of each individual find is not documented separately here. It would therefore be incorrect to assign all nine sites automatically to the same geological formation or precise age.

Coordinates are also not provided because confirmed precise coordinates for all nine sites are not available here. General coordinates for Nicosia District should not be presented as if they represented the actual fossil localities.

What are cetaceans?

Cetaceans are fully aquatic mammals with an evolutionary history extending back tens of millions of years.

Living cetaceans belong to two major evolutionary groups: Mysticeti and Odontoceti.

Mysticetes include the large baleen-bearing cetaceans, while odontocetes include dolphins, sperm whales and other toothed forms.

Based on the available information, the fossil bones presented here do not contain sufficient diagnostic evidence to distinguish confidently between these groups.

Cetacean bones in the fossil record

The cetacean skeleton consists of the skull, vertebral column, ribs, bones of the flippers and other skeletal elements.

After death, individual bones can separate during decomposition and may be transported before final burial.

For this reason, fossil deposits frequently contain isolated vertebrae, rib fragments or other separated skeletal elements rather than complete articulated skeletons.

This makes precise taxonomic identification particularly difficult when the available material consists only of isolated bones.

Why marine mammals occur in modern inland Cyprus

The presence of fossil cetacean bones in Nicosia District can be understood through the geological evolution of Cyprus.

For long periods, areas that now form central Cyprus lay beneath the sea. The Geological Survey Department states that most of the sedimentary rocks of Cyprus were formed in marine environments, and consequently much of the island's fossil record consists of marine organisms.

As the Troodos massif progressively rose, the marine environments surrounding the emerging island gradually became shallower.

The Pakhna Formation

During the Miocene, sediments of the Pakhna Formation, approximately 22–7 million years old, accumulated in marine conditions.

The formation includes chalks, marls, sandstones and limestones.

The Geological Survey Department records macrofossils of bivalves, gastropods, echinoids, nautiloids and fishes within the Pakhna Formation, confirming the strongly marine character of these deposits.

The Nicosia Formation

Following the Messinian Salinity Crisis and the reflooding of the Mediterranean, a new cycle of marine sedimentation began.

The resulting Nicosia Formation was deposited from approximately 5.33 to 2 million years ago.

It consists of microfossil-rich marls, sandy marls, calcarenites, conglomerates and sands. From its lower to upper stratigraphic levels, there is a general progression from fine-grained towards coarser sediments, reflecting increasingly shallow marine conditions as Cyprus continued to rise.

The rich marine fossil fauna of Nicosia

The Pliocene sediments of the Nicosia Formation are exceptionally rich in marine fossils.

The Geological Survey Department reports impressive fossiliferous horizons in several parts of the wider Nicosia region, some composed almost entirely of macrofossils.

These include bivalves such as Ostrea, Pecten and Chlamys, as well as gastropods, scaphopods, barnacles, echinoids and corals.

This rich marine fauna illustrates how different the environment of modern Nicosia was during the Neogene.

The ancient marine basin of central Cyprus

As Troodos rose, marine basins developed around the emerging landmass and continued to accumulate sediments.

The sea progressively shallowed until continuing tectonic uplift eventually raised large areas above sea level.

The Geological Survey Department places a particularly rapid phase of uplift of the Troodos and Pentadaktylos ranges at approximately two million years ago. Erosion following this uplift exposed former marine sediments at the modern land surface.

This is why shells, corals, echinoids, fishes and bones of marine vertebrates can now be found in hills and plains far from the modern coastline.

How bones become fossilised

For a bone to fossilise, it must first escape complete destruction after the death of the animal.

Burial beneath sediment can protect it to some degree from mechanical damage and biological destruction.

Over time, chemical and diagenetic processes may modify the original bone. Minerals carried by water through the sediment can enter its pores and contribute to its long-term preservation.

The final condition of a fossil depends on factors including burial rate, sediment type, environmental chemistry and subsequent geological processes.

Why isolated bones are common

A dead cetacean reaching the seafloor does not necessarily remain intact.

During decomposition, joints break down and the skeleton can disarticulate. Currents, waves, submarine sediment movement and scavenging organisms can transport individual bones.

Consequently, a vertebra or rib can become buried separately from the rest of the skeleton.

Isolated fossil bones should therefore not automatically be assumed to belong to a complete skeleton preserved at the same locality.

Are all nine sites the same age?

Not necessarily.

The fact that all nine discoveries were made within Nicosia District does not mean that they belong to the same geological formation or geological period.

Different sedimentary units and stratigraphic horizons occur within the district.

Determining the age of each fossil requires knowledge of its precise stratigraphic position and the geological unit from which it originated.

For this reason, I do not collectively describe all these bones as Miocene or Pliocene.

Do all nine finds belong to the same species?

This also cannot be established.

The nine localities may represent different individuals, different geological ages and possibly different groups of cetaceans.

Without skulls, teeth or other diagnostic material and without detailed comparative examination of every specimen, assigning all of them to a single species would be speculative.

The safest designation remains Cetacea indet.

Our nine records

The photographs show some of the fossil bones that we discovered during our field investigations in Nicosia District.

The finds come from nine different sites and were discovered by my wife, Fani Konstantinou, and me.

Each locality represents a separate record. Without further stratigraphic study, the localities should not be assumed to represent the same age, depositional environment or cetacean species.

What they safely demonstrate is that the marine sedimentary rocks of Nicosia District preserve, together with their well-known rich fauna of invertebrates and fishes, remains of large marine vertebrates.

Classification

Kingdom: Animalia
Phylum: Chordata
Class: Mammalia
Clade: Cetacea
Material identification: Cetacea indet.
Material: fossil bones from 9 different sites in Nicosia District

Sources

Geological Survey Department, Republic of Cyprus – Fossils of Cyprus.

Geological Survey Department, Republic of Cyprus – Geological evolution of Cyprus and the Pakhna and Nicosia formations.

Geological Survey Department – Nicosia Formation and fossil-rich Pliocene horizons of the wider Nicosia area.

Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – “Fossils of whales bones at nine sites in Nicosia - Cyprus”, original post.