Below in English
Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Συριανοχώρι, επαρχία Λευκωσίας, Κύπρος.
Απολιθωμένος άτλαντας κητώδους από το Συριανοχώρι
Το απολίθωμα της παρούσας ανάρτησης είναι ένας μεγάλος σπόνδυλος που αποδίδεται στον άτλαντα, τον πρώτο αυχενικό σπόνδυλο (C1), ενός κητώδους.
Το βρήκα μαζί με τη γυναίκα μου, Φανή Κωνσταντίνου, στην παραλία του κατεχόμενου χωριού Συριανοχώρι, μετά από σφοδρή θαλασσοταραχή.
Η ισχυρή θαλασσοταραχή είχε αναμοχλεύσει την παράκτια ζώνη και το απολίθωμα εμφανίστηκε στην παραλία. Η πληροφορία αυτή αφορά τις πραγματικές συνθήκες κάτω από τις οποίες βρήκαμε το συγκεκριμένο δείγμα και αποτελεί σημαντικό στοιχείο της καταγραφής του.
Η περιοχή εύρεσης
Το Συριανοχώρι βρίσκεται στην επαρχία Λευκωσίας, στο λεκανοπέδιο και στον κόλπο της Μόρφου. Το χωριό βρίσκεται περίπου 1,5 χιλιόμετρο από τον κόλπο της Μόρφου και σε πολύ χαμηλό υψόμετρο, περίπου 10 μέτρων. Η παράκτια θέση του συνδεόταν παλαιότερα με την αλιεία, ενώ πριν από το 1974 λειτουργούσαν στην περιοχή αλιευτικό καταφύγιο και πειραματικός σταθμός καλλιέργειας θαλάσσιων ειδών.
Το Συριανοχώρι βρίσκεται στην κατεχόμενη περιοχή της Κυπριακής Δημοκρατίας. Η περιοχή βρίσκεται από το 1974 υπό τουρκική στρατιωτική κατοχή και εκτός του αποτελεσματικού ελέγχου της Κυπριακής Δημοκρατίας. Οι Ελληνοκύπριοι κάτοικοί του εκτοπίστηκαν κατά την τουρκική εισβολή του 1974.
Οι συντεταγμένες του οικισμού Συριανοχωρίου είναι περίπου:
35.2248° N, 32.9405° E
Google Maps:
https://www.google.com/maps?q=35.2248,32.9405
Οι συντεταγμένες αυτές αφορούν το χωριό και όχι το ακριβές σημείο στην παραλία όπου βρέθηκε το απολίθωμα, αφού δεν διαθέτουμε επιβεβαιωμένες συντεταγμένες του ίδιου του ευρήματος. Η καταγεγραμμένη θέση του οικισμού αντιστοιχεί περίπου σε 35°13′29″ N, 32°56′26″ E.
Τι είναι ο άτλαντας
Ο άτλαντας είναι ο πρώτος αυχενικός σπόνδυλος της σπονδυλικής στήλης. Βρίσκεται ακριβώς κάτω από το κρανίο και σχηματίζει την κύρια άρθρωση μεταξύ του κεφαλιού και της σπονδυλικής στήλης.
Σε αντίθεση με τους περισσότερους σπονδύλους, έχει πολύ ιδιαίτερη κατασκευή. Διαθέτει μεγάλες αρθρικές επιφάνειες που έρχονται σε επαφή με τους ινιακούς κονδύλους του κρανίου και σχηματίζει έναν ισχυρό δακτυλιοειδή σκελετικό σχηματισμό γύρω από τον νωτιαίο μυελό.
Στα κητώδη ο αυχένας έχει υποστεί σημαντικές εξελικτικές τροποποιήσεις λόγω της πλήρους προσαρμογής τους στο υδάτινο περιβάλλον. Η κεφαλή συνδέεται στενά με το σώμα και η κινητικότητα του αυχένα είναι συνήθως πολύ μικρότερη από εκείνη των περισσότερων χερσαίων θηλαστικών.
Ο άτλαντας στα κητώδη
Η μορφολογία του άτλαντα στα κητώδη μπορεί να είναι εντυπωσιακή, ιδιαίτερα στα μεγαλόσωμα είδη.
Ο σπόνδυλος διαθέτει δύο μεγάλες αρθρικές επιφάνειες για την ένωση με το κρανίο, νευρικό τόξο και πλευρικές προεκτάσεις. Το κεντρικό άνοιγμα επιτρέπει τη διέλευση του νωτιαίου μυελού.
Η ακριβής μορφή του άτλαντα διαφέρει μεταξύ των διαφορετικών ομάδων κητωδών και γι' αυτό μπορεί να δώσει ταξινομικές πληροφορίες όταν ένα δείγμα είναι πλήρες και συγκρίνεται με καλά τεκμηριωμένο σκελετικό υλικό.
Ωστόσο, η απλή γενική ομοιότητα ενός απολιθωμένου άτλαντα με εκείνον ενός συγκεκριμένου σύγχρονου είδους δεν είναι αρκετή για ασφαλή προσδιορισμό σε είδος.
Γιατί δεν το ονομάζω φυσητήρα
Ο φυσητήρας, Physeter macrocephalus, είναι μεγάλο οδοντοκήτος και διαθέτει πολύ χαρακτηριστικό κρανίο και σκελετική ανατομία. Στον φυσητήρα ο άτλαντας αποτελεί ξεχωριστό πρώτο αυχενικό σπόνδυλο, ενώ οι επόμενοι αυχενικοί σπόνδυλοι παρουσιάζουν σημαντικές συγχωνεύσεις και τροποποιήσεις. Σύγχρονες ανατομικές μελέτες επιβεβαιώνουν τη χαρακτηριστική κατασκευή της αυχενικής περιοχής του είδους.
Όμως το συγκεκριμένο εύρημα δεν έχει εξεταστεί συγκριτικά με διαγνωστικό σκελετικό υλικό ούτε συνοδεύεται από κρανίο, δόντια ή άλλα οστά που να επιτρέπουν ασφαλή ταυτοποίηση.
Για τον λόγο αυτό η επιστημονικά σωστή αναφορά είναι:
Cetacea indet. – απροσδιόριστο κητώδες.
Η παλαιότερη απόδοση σε φυσητήρα πρέπει να θεωρείται πιθανή παλαιότερη ταυτοποίηση και όχι επιβεβαιωμένος προσδιορισμός.
Τα κητώδη
Τα κητώδη είναι πλήρως υδρόβια θηλαστικά με εξελικτική ιστορία δεκάδων εκατομμυρίων ετών.
Σήμερα διακρίνονται σε δύο βασικές εξελικτικές ομάδες: τους Μυστακοκήτες (Mysticeti), που περιλαμβάνουν τα κητώδη με μπαλένες, και τους Οδοντοκήτες (Odontoceti), που περιλαμβάνουν τα οδοντωτά κητώδη, μεταξύ αυτών και τον φυσητήρα.
Ο σκελετός τους έχει υποστεί πολλές προσαρμογές για τη ζωή στο νερό. Τα εμπρόσθια άκρα μετατράπηκαν σε πτερύγια, τα οπίσθια άκρα σχεδόν εξαφανίστηκαν εξωτερικά και η σπονδυλική στήλη έγινε το κύριο μηχανικό σύστημα που μεταφέρει τις κινήσεις της ουράς.
Πώς μπορεί ένας σπόνδυλος να απολιθωθεί
Μετά τον θάνατο ενός κητώδους στη θάλασσα, το σώμα μπορεί να επιπλέει για κάποιο διάστημα και στη συνέχεια να βυθιστεί στον πυθμένα.
Κατά την αποσύνθεση τα διάφορα τμήματα του σκελετού μπορούν να αποχωριστούν και να διασκορπιστούν. Θαλάσσια ρεύματα, κύματα και οργανισμοί που τρέφονται με νεκρή οργανική ύλη μπορούν να μετακινήσουν τα οστά πριν από την τελική ταφή τους.
Εάν ένα οστό καλυφθεί από ίζημα και προστατευθεί από περαιτέρω καταστροφή, μπορεί με την πάροδο του γεωλογικού χρόνου να υποστεί μεταλλοποίηση και άλλες διαγενετικές αλλαγές.
Τα ορυκτά που κυκλοφορούν μέσα στα ιζήματα μπορούν να διεισδύσουν στους πόρους του οστού, διατηρώντας σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό την αρχική του μορφολογία.
Το θαλάσσιο γεωλογικό παρελθόν της Κύπρου
Το μεγαλύτερο μέρος των ιζηματογενών πετρωμάτων της Κύπρου σχηματίστηκε σε θαλάσσιο περιβάλλον. Γι' αυτό η παλαιοντολογική πανίδα του νησιού περιλαμβάνει σε μεγάλο ποσοστό θαλάσσιους οργανισμούς. Το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης καταγράφει πληθώρα θαλάσσιων απολιθωμάτων σε διαφορετικές γεωλογικές ενότητες της Κύπρου.
Κατά το Μειόκαινο, περίπου 22–7 εκατομμύρια χρόνια πριν, τα θαλάσσια ιζήματα του Σχηματισμού Πάχνας αποτέθηκαν καθώς η περιοχή γύρω από το αναδυόμενο Τρόοδος γινόταν σταδιακά ρηχότερη.
Μετά την Κρίση Αλατότητας του Μεσσηνίου και την επαναπλήρωση της Μεσογείου, αποτέθηκαν μεταξύ περίπου 5,33 και 2 εκατομμυρίων ετών πριν οι μάργες και οι ασβεστοψαμμίτες του Σχηματισμού Λευκωσίας. Η μεγάλη ανύψωση του Τροόδους και του Πενταδακτύλου επιταχύνθηκε περίπου πριν από δύο εκατομμύρια χρόνια.
Η αρχαία θάλασσα της Μεσαορίας και της Μόρφου
Η σημερινή Μεσαορία και οι γύρω χαμηλές περιοχές αποτελούσαν κατά το Νεογενές τμήματα μιας θαλάσσιας λεκάνης.
Κατά το Πλειόκαινο η λεκάνη της Μεσαορίας βρισκόταν μεταξύ του αναδυόμενου Τροόδους και της περιοχής του Πενταδακτύλου. Προς το τέλος του Πλειοκαίνου εξελίχθηκε σε σχετικά στενή και ρηχή αμμώδη θαλάσσια πλατφόρμα.
Οι τεκτονικές κινήσεις και η ανύψωση της Κύπρου μετέτρεψαν σταδιακά μεγάλο μέρος αυτών των παλαιών θαλάσσιων πυθμένων σε ξηρά.
Μπορούμε να γνωρίζουμε την ηλικία του συγκεκριμένου σπονδύλου;
Όχι ακόμη με ασφάλεια.
Το γεγονός ότι πρόκειται για απολιθωμένο οστό κητώδους και ότι βρέθηκε στην παραλία του Συριανοχωρίου δεν επαρκεί για να του αποδώσουμε συγκεκριμένη ηλικία.
Επιπλέον, το εύρημα βρέθηκε μετά από ισχυρή θαλασσοταραχή. Αυτό σημαίνει ότι το κύμα μπορεί να το είχε αποσπάσει από υποθαλάσσιο ή παράκτιο γεωλογικό στρώμα και να το μετέφερε στην παραλία. Επομένως, το σημείο όπου βρέθηκε στην επιφάνεια δεν πρέπει να θεωρηθεί αυτομάτως το αρχικό σημείο απολίθωσής του.
Για επιστημονική χρονολόγηση θα χρειαζόταν να εντοπιστεί το στρώμα από το οποίο προήλθε ή να υπάρξουν πρόσθετα γεωλογικά και παλαιοντολογικά δεδομένα.
Για τον λόγο αυτό δεν χαρακτηρίζω το συγκεκριμένο δείγμα αυθαίρετα ως Μειοκαινικό ή Πλειοκαινικό.
Η θαλασσοταραχή και η ανακάλυψη
Οι συνθήκες εύρεσης είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες.
Μετά από σφοδρή θαλασσοταραχή επισκέφθηκα την παραλία του Συριανοχωρίου μαζί με τη γυναίκα μου, Φανή Κωνσταντίνου, και εκεί ανακαλύψαμε τον απολιθωμένο σπόνδυλο.
Η έντονη δράση των κυμάτων μπορεί να διαβρώσει παράκτια πετρώματα, να αποκαλύψει υλικό που παρέμενε θαμμένο και να μετακινήσει μεγάλα αντικείμενα στην ακτή.
Δεν γνωρίζουμε επομένως εάν το απολίθωμα προερχόταν από το ακριβές σημείο της παραλίας όπου το βρήκαμε ή εάν μεταφέρθηκε εκεί από κοντινό υποθαλάσσιο ή παράκτιο στρώμα.
Αυτή η διάκριση είναι σημαντική για να μην αποδώσουμε στο εύρημα γεωλογική προέλευση που δεν έχει επιβεβαιωθεί.
Ταξινόμηση
Βασίλειο: Animalia
Φύλο: Chordata
Κλάση: Mammalia
Κλάδος: Cetacea
Προσδιορισμός δείγματος: Cetacea indet.
Ανατομικό στοιχείο: Άτλαντας – πρώτος αυχενικός σπόνδυλος (C1)
Πηγές
Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης Κυπριακής Δημοκρατίας – Απολιθώματα της Κύπρου.
Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης Κυπριακής Δημοκρατίας – Γεωλογική εξέλιξη της Κύπρου.
Ιερά Μητρόπολις Μόρφου – Συριανοχώρι.
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια / Polignosi – Συριανοχώρι.
Ανατομική και παλαιοντολογική βιβλιογραφία για τον άτλαντα των κητωδών και την αυχενική ανατομία του Physeter macrocephalus.
Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – “Sperm whale atlas vertebrae fossil - Cyprus”, αρχική ανάρτηση και φωτογραφικό υλικό.
TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – SYRIANOCHORI, NICOSIA DISTRICT, CYPRUS.
Fossil cetacean atlas vertebra from Syrianochori coast – Cyprus
Fossil cetacean atlas vertebra from Syrianochori
The fossil presented in this post is a large vertebra identified as the atlas, the first cervical vertebra (C1), of a cetacean.
I found it together with my wife, Fani Konstantinou, on the coast of the occupied village of Syrianochori after a severe sea storm.
The storm had strongly disturbed the coastal zone, and the fossil appeared on the beach. This information records the actual circumstances in which this particular specimen was discovered.
Location of the find
Syrianochori is situated in Nicosia District, within the Morphou basin and close to Morphou Bay. The village lies approximately 1.5 km from the bay at a very low average elevation of about 10 metres. Its coastal position historically supported fishing, and before 1974 there was a fishing shelter and an experimental marine aquaculture station in the area.
Syrianochori is situated in the occupied area of the Republic of Cyprus. The area has been under Turkish military occupation since 1974 and lies outside the effective control of the Republic of Cyprus. Its Greek Cypriot inhabitants were displaced during the Turkish invasion of 1974.
Approximate coordinates of Syrianochori village:
35.2248° N, 32.9405° E
Google Maps:
https://www.google.com/maps?q=35.2248,32.9405
These coordinates refer to the settlement and not to the precise point on the beach where the fossil was found, because confirmed coordinates for the actual find spot are not available. The recorded position of the settlement is approximately 35°13′29″ N, 32°56′26″ E.
What is the atlas?
The atlas is the first cervical vertebra of the spinal column. It lies immediately below the skull and forms the principal articulation between the head and vertebral column.
Unlike most vertebrae, it has a distinctive construction. It bears large articular surfaces that contact the occipital condyles of the skull and forms a strong ring around the spinal cord.
In cetaceans, the neck has undergone major evolutionary modification associated with complete adaptation to aquatic life. The head is closely integrated with the body, and cervical mobility is generally much more restricted than in most terrestrial mammals.
The atlas in cetaceans
The atlas can be an impressive bone in cetaceans, particularly in large-bodied species.
It possesses two large articular surfaces for the skull, a neural arch and lateral processes. Its central opening accommodates the spinal cord.
Atlas morphology differs among cetacean groups and can therefore provide useful taxonomic information when a specimen is sufficiently complete and can be compared with well-documented skeletal material.
However, a general resemblance between an isolated fossil atlas and that of a particular living species is not sufficient for confident species identification.
Why I do not identify it as a sperm whale
The sperm whale, Physeter macrocephalus, is a large odontocete with highly distinctive cranial and skeletal anatomy. In the sperm whale, the atlas forms a separate first cervical vertebra, while the following cervical elements show substantial fusion and modification. Anatomical studies document this specialised cervical construction.
However, this fossil has not been subjected to detailed comparative examination with diagnostic skeletal material and is not associated with a skull, teeth or other elements that would allow a secure identification.
The scientifically safer designation is therefore:
Cetacea indet. – unidentified cetacean.
The earlier attribution to a sperm whale should consequently be regarded as a possible previous identification rather than a confirmed species-level determination.
Cetaceans
Cetaceans are fully aquatic mammals with an evolutionary history extending back tens of millions of years.
Living cetaceans belong to two principal evolutionary groups: Mysticeti, the baleen-bearing cetaceans, and Odontoceti, the toothed cetaceans, which include the sperm whale.
Their skeleton has undergone extensive modification for aquatic life. The forelimbs evolved into flippers, the external hind limbs were almost completely lost, and the vertebral column became the principal mechanical structure transmitting the movements generated by the tail.
How a vertebra can become fossilised
After a cetacean dies at sea, its body may remain afloat for a period before eventually reaching the seafloor.
During decomposition, skeletal elements can separate and become dispersed. Currents, waves and scavenging organisms may move the bones before their final burial.
If a bone becomes covered by sediment and is protected from complete destruction, mineralisation and other diagenetic changes may occur over geological time.
Mineral-rich water moving through the sediment can enter the pores of the bone, allowing varying degrees of its original morphology to be preserved.
The marine geological past of Cyprus
Most sedimentary rocks of Cyprus were deposited in marine environments, which explains why the fossil record of the island is dominated by marine organisms. The Geological Survey Department records numerous marine fossils from several geological units of Cyprus.
During the Miocene, approximately 22–7 million years ago, sediments of the Pakhna Formation accumulated as the marine environment surrounding the rising Troodos massif progressively became shallower.
Following the Messinian Salinity Crisis and the reflooding of the Mediterranean, marls and calcarenites of the Nicosia Formation were deposited from approximately 5.33 to 2 million years ago. Major uplift of the Troodos and Pentadaktylos ranges accelerated around two million years ago.
The ancient sea of Mesaoria and Morphou
Modern Mesaoria and the surrounding lowlands formed parts of a marine basin during the Neogene.
During the Pliocene, the Mesaoria Basin lay between the rising Troodos region and the Kyrenia Range. Towards the end of the Pliocene it developed into a relatively narrow, shallow sandy marine platform.
Subsequent tectonic uplift gradually raised large areas of these former seabeds above sea level.
Can the precise age of this vertebra be determined?
Not safely at present.
The fact that this is a fossil cetacean bone found on the coast of Syrianochori is not sufficient to assign it a precise geological age.
Furthermore, the specimen was discovered following a severe sea storm. Wave action may have eroded it from an offshore or coastal geological layer and transported it onto the beach. The location where it was found on the surface therefore cannot automatically be regarded as its original fossil-bearing horizon.
Accurate dating would require identification of the geological layer from which it originated or additional stratigraphic and palaeontological evidence.
For this reason, the specimen is not arbitrarily described here as either Miocene or Pliocene.
The storm and the discovery
The circumstances of discovery are particularly interesting.
Following a severe sea storm, I visited the beach at Syrianochori together with my wife, Fani Konstantinou, and there we discovered the fossil vertebra.
Strong wave action can erode coastal deposits, expose previously buried material and move even substantial objects onto the shore.
We therefore do not know whether the fossil originated directly from the precise place where we found it or whether it was transported from a nearby submerged or coastal fossil-bearing layer.
This distinction is important in order to avoid assigning an unconfirmed geological provenance to the specimen.
Classification
Kingdom: Animalia
Phylum: Chordata
Class: Mammalia
Clade: Cetacea
Specimen identification: Cetacea indet.
Anatomical element: Atlas – first cervical vertebra (C1)
Sources
Geological Survey Department, Republic of Cyprus – Fossils of Cyprus.
Geological Survey Department, Republic of Cyprus – Geological evolution of Cyprus.
Holy Bishopric of Morphou – Syrianochori.
Polignosi / Great Cyprus Encyclopaedia – Syrianochori.
Anatomical and palaeontological literature on the cetacean atlas and the cervical anatomy of Physeter macrocephalus.
Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – “Sperm whale atlas vertebrae fossil - Cyprus”, original post and photographic material.
No comments:
Post a Comment