Απολιθωμένη πλευρά κητώδους από τα Πέρα Ορεινής – Fossil cetacean rib from Pera Oreinis – Cyprus

Photos by George Konstantinou

Below in English

Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Πέρα Ορεινής, επαρχία Λευκωσίας.

Απολιθωμένη πλευρά κητώδους από τα Πέρα Ορεινής

Το απολίθωμα της παρούσας ανάρτησης είναι τμήμα μεγάλης απολιθωμένης πλευράς που αποδίδεται σε κητώδες (Cetacea).

Την απολιθωμένη πλευρά τη βρήκα στα Πέρα Ορεινής, στην επαρχία Λευκωσίας, μαζί με τη γυναίκα μου, Φανή Κωνσταντίνου.

Η ανακάλυψη ενός οστού κητώδους σε περιοχή που σήμερα βρίσκεται στην ενδοχώρα της Κύπρου αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του πόσο διαφορετικό ήταν το γεωλογικό περιβάλλον του νησιού στο παρελθόν.

Αναγνώριση του απολιθώματος

Το απολίθωμα παρουσιάζει τη μορφολογία ενός πλευρικού οστού μεγάλου θαλάσσιου σπονδυλωτού και αποδίδεται σε κητώδες.

Δεν είναι όμως δυνατό να καθοριστεί με ασφάλεια το γένος ή το είδος του ζώου μόνο από μία μεμονωμένη πλευρά. Για τον λόγο αυτό δεν χρησιμοποιείται κάποια συγκεκριμένη ονομασία φάλαινας ή άλλου κητώδους.

Η ασφαλέστερη επιστημονική αναφορά είναι:

Cetacea indet. – απροσδιόριστο κητώδες.

Η συντομογραφία indet. χρησιμοποιείται στην παλαιοντολογία όταν το υλικό μπορεί να αποδοθεί σε μια ευρύτερη ταξινομική ομάδα αλλά δεν διαθέτει αρκετά διαγνωστικά χαρακτηριστικά για ακριβέστερη ταυτοποίηση.

Τα κητώδη

Τα κητώδη είναι πλήρως υδρόβια θηλαστικά που εξελίχθηκαν από χερσαίους προγόνους και προσαρμόστηκαν ολοκληρωτικά στη ζωή στο νερό.

Σήμερα η ομάδα περιλαμβάνει δύο κύριες εξελικτικές γραμμές: τους Μυστακοκήτες (Mysticeti), που διαθέτουν μπαλένες, και τους Οδοντοκήτες (Odontoceti), που διαθέτουν δόντια.

Το απολίθωμα από τα Πέρα Ορεινής δεν προσφέρει από μόνο του αρκετές πληροφορίες για να καθοριστεί σε ποια από αυτές τις ομάδες ανήκε το ζώο.

Η πλευρά ως μέρος του σκελετού

Οι πλευρές σχηματίζουν τον θωρακικό κλωβό και προστατεύουν ζωτικά όργανα όπως την καρδιά και τους πνεύμονες.

Στα κητώδη οι πλευρές είναι συνήθως επιμήκη και καμπυλωμένα οστά. Στα μεγάλα ζώα μπορούν να αποκτήσουν σημαντικές διαστάσεις.

Ωστόσο, το μέγεθος ενός μεμονωμένου πλευρικού οστού δεν αρκεί για ασφαλή εκτίμηση του συνολικού μήκους του ζώου.

Πώς ένα οστό κητώδους βρέθηκε στην ενδοχώρα της Κύπρου

Η παρουσία θαλάσσιων απολιθωμάτων στην περιοχή της Λευκωσίας εξηγείται από τη γεωλογική ιστορία της Κύπρου.

Για μεγάλα χρονικά διαστήματα περιοχές που σήμερα αποτελούν την κεντρική Κύπρο βρίσκονταν κάτω από τη θάλασσα. Με την προοδευτική ανύψωση του Τροόδους, τα θαλάσσια περιβάλλοντα γύρω από το αναδυόμενο νησί έγιναν σταδιακά ρηχότερα.

Το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης αναφέρει ότι ο Σχηματισμός Πάχνας, ηλικίας περίπου 22–7 εκατομμυρίων ετών, περιλαμβάνει θαλάσσιες κρητίδες, μάργες, ψαμμίτες και ασβεστόλιθους. Αργότερα αποτέθηκαν οι μάργες και οι ασβεστοψαμμίτες του Σχηματισμού Λευκωσίας, περίπου από 5,33 έως 2 εκατομμύρια χρόνια πριν.

Ο Σχηματισμός Λευκωσίας και η αρχαία θάλασσα της Μεσαορίας

Ο Σχηματισμός Λευκωσίας αποτελείται από θαλάσσια ιζήματα που αποτέθηκαν μετά την επαναπλήρωση της Μεσογείου με νερό από τον Ατλαντικό.

Περιλαμβάνει μάργες πλούσιες σε μικροαπολιθώματα, αμμώδεις μάργες, ασβεστοψαμμίτες, κροκαλοπαγή και άμμους.

Καθώς περνάμε προς τα νεότερα στρώματα του σχηματισμού, τα ιζήματα γίνονται γενικά πιο χονδρόκοκκα. Αυτό αντανακλά τη σταδιακή μετάβαση σε όλο και πιο ρηχά θαλάσσια περιβάλλοντα καθώς η Κύπρος συνέχιζε να ανυψώνεται.

Η πλούσια απολιθωματοφόρα περιοχή της Λευκωσίας

Τα πλειοκαινικά ιζήματα του Σχηματισμού Λευκωσίας είναι ιδιαίτερα πλούσια σε απολιθώματα.

Το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης αναφέρει εντυπωσιακές απολιθωματοφόρες στρώσεις στην ευρύτερη περιοχή της Λευκωσίας, οι οποίες αποτελούνται σε ορισμένες περιπτώσεις σχεδόν εξ ολοκλήρου από μακροαπολιθώματα.

Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται δίθυρα, γαστερόποδα, σκαφόποδα, θυσανόποδα, εχινόδερμα και κοράλλια.

Η αφθονία τέτοιων θαλάσσιων απολιθωμάτων αποδεικνύει ότι η σημερινή περιοχή της Λευκωσίας αποτελούσε κάποτε μέρος μιας ενεργής θαλάσσιας λεκάνης.

Η αρχαία λεκάνη της Μεσαορίας

Κατά το Πλειόκαινο η λεκάνη της Μεσαορίας βρισκόταν ανάμεσα στο αναδυόμενο Τρόοδος στα νότια και την περιοχή του Πενταδακτύλου στα βόρεια.

Γεωλογικές μελέτες δείχνουν ότι προς το τέλος του Πλειοκαίνου η λεκάνη εξελισσόταν σε μια σχετικά στενή και ρηχή αμμώδη θαλάσσια πλατφόρμα.

Η μεταγενέστερη τεκτονική ανύψωση μετέτρεψε τελικά τον θαλάσσιο πυθμένα σε ξηρά.

Έτσι, απολιθώματα θαλάσσιων οργανισμών βρίσκονται σήμερα σε λόφους και πεδιάδες αρκετά μακριά από τη σύγχρονη ακτογραμμή.

Πώς μπορεί να απολιθώθηκε η πλευρά

Μετά τον θάνατο του κητώδους, το σώμα του θα πρέπει να κατέληξε στον θαλάσσιο πυθμένα.

Τα μαλακά μέρη αποσυντέθηκαν ή καταναλώθηκαν από άλλους οργανισμούς και τα οστά μπορούσαν να διασκορπιστούν πριν από την ταφή τους.

Εάν ένα οστό καλυφθεί αρκετά γρήγορα από ιζήματα, προστατεύεται σε κάποιο βαθμό από περαιτέρω καταστροφή. Με την πάροδο πολύ μεγάλων χρονικών διαστημάτων, χημικές και διαγενετικές διεργασίες μπορούν να μεταβάλουν το αρχικό οστό και να οδηγήσουν στη διατήρησή του ως απολίθωμα.

Δεν γνωρίζουμε ακόμη την ακριβή ηλικία του δείγματος

Παρόλο που η περιοχή της κεντρικής Κύπρου διαθέτει εκτεταμένες νεογενείς θαλάσσιες αποθέσεις, δεν είναι σωστό να αποδώσουμε στο συγκεκριμένο απολίθωμα συγκεκριμένη ηλικία μόνο από την εμφάνισή του ή από το γεγονός ότι βρέθηκε στα Πέρα Ορεινής.

Για ακριβέστερη χρονολόγηση θα έπρεπε να γνωρίζουμε την ακριβή στρωματογραφική θέση από την οποία προήλθε το οστό και να προσδιοριστεί η γεωλογική ενότητα του πετρώματος.

Επομένως δεν χαρακτηρίζεται εδώ αυθαίρετα ως Μειοκαινικό ή Πλειοκαινικό.

Η ανακάλυψη στα Πέρα Ορεινής

Η προσωπική πληροφορία για την ανακάλυψη αποτελεί σημαντικό μέρος της ιστορίας του συγκεκριμένου δείγματος.

Την απολιθωμένη πλευρά την ανακαλύψαμε μαζί με τη γυναίκα μου, Φανή Κωνσταντίνου, στα Πέρα Ορεινής της επαρχίας Λευκωσίας.

Η ανακάλυψη ενός απολιθωμένου οστού κητώδους σε αυτή την περιοχή αποτελεί ακόμη μία απτή μαρτυρία ότι το σημερινό τοπίο της κεντρικής Κύπρου έχει περάσει από τεράστιες γεωλογικές αλλαγές.

Εκεί όπου σήμερα υπάρχουν λόφοι, χωράφια και χωριά, κάποτε υπήρχε θάλασσα.

Ταξινόμηση

Βασίλειο: Animalia
Φύλο: Chordata
Κλάση: Mammalia
Κλάδος: Cetacea
Προσδιορισμός δείγματος: Cetacea indet.
Ανατομικό στοιχείο: πλευρά

Πηγές

Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης Κυπριακής Δημοκρατίας – Απολιθώματα της Κύπρου.

Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης Κυπριακής Δημοκρατίας – Γεωλογική εξέλιξη της Κύπρου και Σχηματισμός Λευκωσίας.

Theodorou, G. et al. – Παλαιοντολογικές μελέτες των πλειοκαινικών απολιθωματοφόρων στρωμάτων του Σχηματισμού Λευκωσίας και της λεκάνης της Μεσαορίας.

Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – “First rib of whale fossil from Nicosia - Cyprus”, αρχική ανάρτηση και φωτογραφίες.

TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – PERA OREINIS, NICOSIA DISTRICT, CYPRUS.

Fossil cetacean rib from Pera Oreinis – Cyprus

Fossil cetacean rib from Pera Oreinis

The fossil presented in this post is part of a large fossilised rib attributed to a cetacean (Cetacea).

I found this fossil rib at Pera Oreinis in Nicosia District together with my wife, Fani Konstantinou.

The discovery of a cetacean bone in an area that today lies within the interior of Cyprus is a striking example of how different the geological environment of the island was in the past.

Identification of the fossil

The specimen displays the general morphology of a rib belonging to a large marine vertebrate and is attributed to a cetacean.

However, it is not possible to determine the genus or species of the animal confidently from a single isolated rib. For this reason, no particular whale or other cetacean species is assigned to the specimen.

The safest scientific designation is:

Cetacea indet. – unidentified cetacean.

The abbreviation indet. is used in palaeontology when material can be assigned to a broader taxonomic group but lacks sufficient diagnostic features for a more precise identification.

Cetaceans

Cetaceans are fully aquatic mammals that evolved from terrestrial ancestors and became completely adapted to life in water.

Living cetaceans belong to two major evolutionary lineages: the Mysticeti, which possess baleen, and the Odontoceti, which possess teeth.

The Pera Oreinis fossil rib alone does not contain enough information to determine to which of these groups the animal belonged.

The rib as part of the skeleton

Ribs form the thoracic cage and protect vital organs including the heart and lungs.

In cetaceans, ribs are generally elongated and curved bones. In larger animals they can reach considerable dimensions.

However, the dimensions of a single rib cannot by themselves provide a reliable estimate of the total body size of the animal.

Why a cetacean bone occurs in inland Cyprus

The presence of marine fossils in Nicosia District is explained by the geological history of Cyprus.

For long periods, areas that now form central Cyprus lay beneath the sea. As the Troodos massif progressively rose, the marine environment around the emerging island gradually became shallower.

The Geological Survey Department records the Pakhna Formation, approximately 22–7 million years old, as consisting of marine chalks, marls, sandstones and limestones. These were followed by the marls and calcarenites of the Nicosia Formation, deposited from about 5.33 to 2 million years ago.

The Nicosia Formation and the ancient sea of Mesaoria

The Nicosia Formation consists of marine sediments deposited after the Mediterranean was reflooded by Atlantic water.

It includes fossil-rich marls, sandy marls, calcarenites, conglomerates and sands.

Up-section, the sediments generally become progressively coarser, reflecting increasingly shallow marine conditions as Cyprus continued to rise.

A fossil-rich region

The Pliocene sediments of the Nicosia Formation are particularly rich in fossils.

The Geological Survey Department reports remarkable fossiliferous horizons in the wider Nicosia area, some consisting almost entirely of marine macrofossils.

These include bivalves, gastropods, scaphopods, barnacles, echinoids and corals.

Their abundance provides strong evidence that the modern inland landscape of the Nicosia region once formed part of an active marine basin.

The ancient Mesaoria Basin

During the Pliocene, the Mesaoria Basin developed between the emerging Troodos region to the south and the Kyrenia region to the north.

Geological research indicates that by the end of the Pliocene it had developed into a relatively narrow, shallow sandy marine platform.

Subsequent tectonic uplift eventually raised these marine sediments above sea level.

This explains why fossils of marine organisms can today be discovered in hills and plains far from the modern coastline.

How the rib may have fossilised

After the cetacean died, its body would have eventually reached the seafloor.

The soft tissues decomposed or were consumed, while skeletal elements could become separated and dispersed before burial.

If a bone was buried sufficiently rapidly by sediment, it could be protected from complete destruction. Over long geological periods, chemical and diagenetic processes could alter the original bone and preserve it as a fossil.

The precise age remains uncertain

Although central Cyprus contains extensive Neogene marine deposits, the precise age of this specimen cannot safely be determined solely from its appearance or from the fact that it was found at Pera Oreinis.

A more precise age would require identification of the exact stratigraphic horizon from which the fossil originated and confirmation of the geological formation containing it.

The specimen is therefore not arbitrarily described here as either Miocene or Pliocene.

Discovery at Pera Oreinis

The circumstances of discovery form an important part of the history of this particular specimen.

My wife, Fani Konstantinou, and I discovered this fossil cetacean rib together at Pera Oreinis in Nicosia District.

The discovery provides another tangible reminder of the enormous geological changes experienced by central Cyprus.

Where hills, fields and villages exist today, there was once a marine environment inhabited by cetaceans and numerous other forms of marine life.

Classification

Kingdom: Animalia
Phylum: Chordata
Class: Mammalia
Clade: Cetacea
Specimen identification: Cetacea indet.
Anatomical element: rib

Sources

Geological Survey Department, Republic of Cyprus – Fossils of Cyprus.

Geological Survey Department, Republic of Cyprus – Geological evolution of Cyprus and the Nicosia Formation.

Theodorou, G. et al. – palaeontological studies of the fossil-rich Pliocene deposits of the Nicosia Formation and Mesaoria Basin.

Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – “First rib of whale fossil from Nicosia - Cyprus”, original post and photographs.