Photos by George Konstantinou
Below in English
Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Βουνί της Ρκάς, περιοχή Αλυκός, μεταξύ Τσερίου και Πέρα Ορεινής, επαρχία Λευκωσίας.
Απολιθωμένη πλευρά κητώδους από το Βουνί της Ρκάς
Το απολίθωμα της παρούσας ανάρτησης είναι τμήμα πλευράς που αποδίδεται σε κητώδες (Cetacea). Το βρήκα στο Βουνί της Ρκάς, τον χαρακτηριστικό μικρό λόφο στην περιοχή Αλυκός, μεταξύ Τσερίου και Πέρα Ορεινής, στην επαρχία Λευκωσίας.
Το Βουνί της Ρκάς είναι το ίδιο σημείο που παρουσιάστηκε σε ξεχωριστό άρθρο του Biodiversity of Cyprus. Πρόκειται για μικρό λόφο με πολύ χαρακτηριστικό σχήμα, γνωστό στην τοπική παράδοση της Πέρα Ορεινής με την ονομασία «Βουνί της Ρκάς». Η προηγούμενη φωτογραφική μου καταγραφή του λόφου έγινε την 1η Μαρτίου 2017.
Αναγνώριση του απολιθώματος
Η μορφολογία του οστού είναι συμβατή με πλευρά μεγάλου θαλάσσιου σπονδυλωτού και το δείγμα αποδίδεται σε κητώδες.
Δεν είναι όμως επιστημονικά ασφαλές να προχωρήσουμε σε προσδιορισμό γένους ή είδους μόνο από αυτό το τμήμα πλευράς. Οι πλευρές των κητωδών παρουσιάζουν μορφολογικές διαφορές, αλλά συνήθως δεν διαθέτουν αρκετά διαγνωστικά χαρακτηριστικά ώστε ένα μεμονωμένο και πιθανώς ατελές απολιθωμένο οστό να επιτρέψει ασφαλή ταυτοποίηση σε χαμηλότερο ταξινομικό επίπεδο.
Για τον λόγο αυτό το δείγμα αναφέρεται εδώ ως:
Cetacea indet. – απροσδιόριστο κητώδες.
Το «indet.» προέρχεται από το λατινικό indeterminatus και χρησιμοποιείται όταν η ομάδα του οργανισμού μπορεί να αναγνωριστεί, αλλά δεν υπάρχουν αρκετά χαρακτηριστικά για ασφαλέστερο προσδιορισμό.
Τι είναι τα κητώδη
Τα κητώδη είναι πλήρως υδρόβια θηλαστικά. Στη σύγχρονη πανίδα περιλαμβάνουν τις δύο μεγάλες εξελικτικές γραμμές των Μυστακοκητών και των Οδοντοκητών.
Η παλαιοντολογική ιστορία τους αρχίζει πολύ πριν από το Μειόκαινο. Μέχρι τη Μειόκαινη εποχή οι βασικές γραμμές των σύγχρονου τύπου κητωδών είχαν ήδη διαφοροποιηθεί και οι θάλασσες φιλοξενούσαν μεγάλη ποικιλία μορφών.
Από ένα μεμονωμένο πλευρικό οστό, όμως, δεν μπορούμε να αποφασίσουμε αν το συγκεκριμένο κυπριακό ζώο ανήκε σε Μυστακοκήτη ή Οδοντοκήτη. Γι' αυτό αποφεύγεται οποιαδήποτε πιο συγκεκριμένη ονομασία.
Οι πλευρές των κητωδών
Οι πλευρές σχηματίζουν μέρος του θώρακα και προστατεύουν ζωτικά όργανα, όπως την καρδιά και τους πνεύμονες.
Στα κητώδη ο σκελετός έχει τροποποιηθεί σε μεγάλο βαθμό μέσα από την προσαρμογή στη μόνιμη ζωή στο νερό. Οι πλευρές είναι γενικά επιμήκη και καμπυλωμένα οστά και μπορούν να αποτελούν σχετικά μεγάλες κατασκευές στα μεγαλύτερα είδη.
Όταν ένα τέτοιο οστό απολιθώνεται, μπορεί να διατηρήσει την εξωτερική μορφή του αλλά να έχει υποστεί μεταλλοποίηση, συμπίεση, θραύση ή άλλες μεταβολές κατά τη διάρκεια της ταφής και της διαγένεσης.
Το θαλάσσιο παρελθόν της περιοχής
Το γεγονός ότι σήμερα βρίσκουμε απολιθώματα θαλάσσιων οργανισμών στο εσωτερικό της Κύπρου δεν είναι παράξενο από γεωλογική άποψη.
Μεγάλα τμήματα της σημερινής κεντρικής Κύπρου καλύπτονταν κατά το Νεογενές από θάλασσα. Καθώς το Τρόοδος ανυψωνόταν, οι συνθήκες εναπόθεσης γύρω του μεταβάλλονταν σταδιακά από βαθύτερα προς ρηχότερα θαλάσσια περιβάλλοντα.
Το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης αναφέρει ότι ο Σχηματισμός Πάχνας, ηλικίας περίπου 22 έως 7 εκατομμυρίων ετών, αποτελείται από κρητίδες, μάργες, ψαμμίτες και ασβεστόλιθους που αποτέθηκαν σε θαλάσσιο περιβάλλον κατά το Μειόκαινο. Αργότερα, μετά την Κρίση Αλατότητας του Μεσσηνίου και την επαναπλήρωση της Μεσογείου, αποτέθηκαν οι μάργες και οι ασβεστοψαμμίτες του Σχηματισμού Λευκωσίας, ηλικίας περίπου 5,33 έως 2 εκατομμυρίων ετών.
Αυτή η γεωλογική ιστορία εξηγεί γιατί η ευρύτερη επαρχία Λευκωσίας διαθέτει πλούσια θαλάσσια απολιθωματοφόρα στρώματα.
Απολιθώματα στην περιοχή της Λευκωσίας
Το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης αναφέρει ότι τα ιζήματα του Σχηματισμού Πάχνας περιέχουν πολλά μακροαπολιθώματα, μεταξύ των οποίων δίθυρα, γαστερόποδα, εχινόδερμα, ναυτιλοειδή και σκελετικά κατάλοιπα ψαριών. Τα νεότερα πλειοκαινικά ιζήματα του Σχηματισμού Λευκωσίας είναι επίσης εξαιρετικά πλούσια σε θαλάσσια μακροαπολιθώματα.
Επιστημονικές μελέτες από την επαρχία Λευκωσίας επιβεβαιώνουν επίσης την ύπαρξη σημαντικών μειοκαινικών θαλάσσιων ακολουθιών. Για παράδειγμα, στο Κοττάφι της Αγροκηπιάς έχουν μελετηθεί κυκλικές θαλάσσιες αποθέσεις του Σχηματισμού Πάχνας του Κάτω έως Μέσου Μειοκαίνου.
Μπορούμε να γνωρίζουμε την ηλικία του συγκεκριμένου οστού;
Όχι με ασφάλεια μόνο από την εμφάνιση της πλευράς.
Για ακριβή γεωλογική ηλικία χρειάζεται να γνωρίζουμε σε ποια ακριβώς στρωματογραφική ενότητα βρισκόταν το απολίθωμα και, ιδανικά, να εξεταστεί το μητρικό πέτρωμα και η γεωλογική θέση του ευρήματος.
Το ότι βρέθηκε στο Βουνί της Ρκάς αποτελεί σημαντική πληροφορία προέλευσης, αλλά δεν αρκεί από μόνο του για να δηλώσουμε συγκεκριμένη ηλικία εκατομμυρίων ετών χωρίς γεωλογική επιβεβαίωση της στρώσης από την οποία προήλθε.
Για τον ίδιο λόγο δεν θα χαρακτηρίσω αυθαίρετα το συγκεκριμένο δείγμα «Μειοκαινικό» ή «Πλειοκαινικό». Η ευρύτερη περιοχή περιλαμβάνει θαλάσσιες νεογενείς αποθέσεις, αλλά η ακριβής ηλικία του συγκεκριμένου οστού χρειάζεται τεκμηρίωση.
Πώς μπορεί να απολιθώθηκε
Μετά τον θάνατο του ζώου, το σώμα του πιθανότατα κατέληξε στον θαλάσσιο πυθμένα. Τα μαλακά μέρη αποσυντέθηκαν ή καταναλώθηκαν, ενώ τμήματα του σκελετού μπορούσαν να διασκορπιστούν πριν καλυφθούν από ιζήματα.
Για να διατηρηθεί ένα οστό για εκατομμύρια χρόνια πρέπει να ταφεί και στη συνέχεια να υποστεί διαγενετικές διεργασίες. Τα αρχικά συστατικά του οστού μπορούν να τροποποιηθούν και οι πόροι του να γεμίσουν με ορυκτά από τα νερά που κυκλοφορούν μέσα στο ίζημα.
Έτσι ένα οργανικό κατάλοιπο μετατρέπεται σταδιακά σε απολίθωμα ενσωματωμένο στο πέτρωμα.
Τι μπορούμε και τι δεν μπορούμε να συμπεράνουμε
Η παρουσία μιας απολιθωμένης πλευράς κητώδους αποτελεί άμεση μαρτυρία ότι κητώδη υπήρχαν στη θάλασσα που κάλυπτε την περιοχή κατά την εποχή απόθεσης του στρώματος.
Δεν μπορούμε όμως από μία πλευρά να προσδιορίσουμε με ασφάλεια το μέγεθος ολόκληρου του ζώου, το ακριβές είδος, το φύλο του ή αν το ζώο πέθανε ακριβώς στο σημείο όπου βρέθηκε το οστό.
Τα οστά θαλάσσιων σπονδυλωτών μπορούν να μετακινηθούν μετά τον θάνατο από ρεύματα, βαρύτητα ή άλλες φυσικές διεργασίες πριν από την τελική ταφή τους.
Το εύρημα στο Βουνί της Ρκάς
Για μένα ιδιαίτερη αξία του συγκεκριμένου απολιθώματος έχει η σαφής πληροφορία προέλευσής του.
Το απολιθωμένο οστό το βρήκα προσωπικά στο Βουνί της Ρκάς, στην περιοχή Αλυκός, μεταξύ Τσερίου και Πέρα Ορεινής, στην επαρχία Λευκωσίας.
Το εύρημα αποτελεί ακόμη ένα στοιχείο του θαλάσσιου παρελθόντος της σημερινής ενδοχώρας της Κύπρου. Η περιοχή που σήμερα αποτελεί λόφους και ξηρά διατηρεί μέσα στα πετρώματά της κατάλοιπα οργανισμών που έζησαν όταν το περιβάλλον ήταν εντελώς διαφορετικό.
Ταξινόμηση
Βασίλειο: Animalia
Φύλο: Chordata
Κλάση: Mammalia
Τάξη: Cetacea
Προσδιορισμός δείγματος: Cetacea indet.
Ανατομικό στοιχείο: πλευρά
Πηγές
Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης Κυπριακής Δημοκρατίας – Γεωλογική εξέλιξη της Κύπρου και απολιθώματα.
Athanasiou, M. et al. – Early-Middle Miocene from Kotaphi Hill section (Nicosia, Cyprus): preliminary biostratigraphy and paleoceanographic implications.
Πέρα Ορεινής – Τοπωνύμια: «Βουνί της Ρκάς».
Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – «Το βουνίν της Ρκάς στο Τσέρι - Πέρα Ορεινής» και «Rib of whale fossil from Nicosia - Cyprus».
TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – VOUNI TIS RKAS, ALYKOS AREA, BETWEEN TSERI AND PERA OREINIS, NICOSIA DISTRICT, CYPRUS.
Fossil cetacean rib from Vouni tis Rkas, Nicosia – Cyprus
Fossil cetacean rib from Vouni tis Rkas
The fossil presented in this post is part of a rib attributed to a cetacean (Cetacea). I found it at Vouni tis Rkas, the distinctive small hill in the Alykos area between Tseri and Pera Oreinis in Nicosia District.
Vouni tis Rkas is the same locality presented in a separate Biodiversity of Cyprus article. It is a small hill with a very distinctive form and is known in the local tradition of Pera Oreinis as “Vouni tis Rkas”. My earlier photographic record of the hill was made on 1 March 2017.
Identification of the fossil
The morphology of the bone is consistent with a rib of a large marine vertebrate, and the specimen is attributed to a cetacean.
It would not, however, be scientifically safe to identify a genus or species from this rib fragment alone. Cetacean ribs show morphological variation, but an isolated and possibly incomplete fossil rib generally lacks enough diagnostic characters for confident identification at a lower taxonomic level.
The specimen is therefore recorded here as:
Cetacea indet. – unidentified cetacean.
The abbreviation “indet.” derives from the Latin indeterminatus and is used when the broader taxonomic group can be recognised but there is insufficient evidence for a more precise identification.
What are cetaceans?
Cetaceans are fully aquatic mammals. Living members belong to the two major evolutionary lineages represented by baleen-bearing mysticetes and toothed odontocetes.
Their fossil history extends back long before the Miocene. By Miocene times, the principal lineages of more modern-type cetaceans had already diversified, and the world's seas supported a considerable variety of forms.
An isolated rib, however, cannot establish whether this particular Cypriot animal belonged to a mysticete or an odontocete. A more specific name is therefore deliberately avoided.
Cetacean ribs
The ribs form part of the thorax and protect vital organs including the heart and lungs.
In cetaceans, the skeleton has undergone extensive modification as a result of adaptation to permanent life in water. Their ribs are generally elongated, curved bones and can be substantial structures in larger animals.
During fossilisation, such a bone may retain its general external form while undergoing mineralisation, compression, breakage and other changes during burial and diagenesis.
The marine past of the area
Finding marine fossils today in the interior of Cyprus is entirely consistent with the island's geological history.
Large areas of what is now central Cyprus were covered by the sea during the Neogene. As the Troodos massif rose, depositional conditions around it gradually changed from deeper to shallower marine environments.
The Geological Survey Department states that the Pakhna Formation, approximately 22–7 million years old, consists of chalks, marls, sandstones and limestones deposited in marine conditions during the Miocene. Later, following the Messinian Salinity Crisis and the reflooding of the Mediterranean, marls and calcarenites of the Nicosia Formation, approximately 5.33–2 million years old, were deposited.
This geological history explains the abundance of marine fossil-bearing strata across the wider Nicosia region.
Fossils of the Nicosia region
The Geological Survey Department records numerous macrofossils from the Pakhna Formation, including bivalves, gastropods, echinoids, nautiloids and fish skeletal remains. The younger Pliocene sediments of the Nicosia Formation are also particularly rich in marine macrofossils.
Scientific studies from Nicosia District also confirm important Miocene marine successions. At Kotaphi Hill near Agrokipia, for example, cyclic marine deposits of the Pakhna Formation dating from the Early to Middle Miocene have been studied in detail.
Can the exact age of this bone be determined?
Not safely from the appearance of the rib alone.
A precise geological age requires identification of the exact stratigraphic unit from which the fossil originated and, ideally, examination of the surrounding rock and geological context.
Knowing that the specimen was found at Vouni tis Rkas is valuable provenance information, but it is not sufficient by itself to assign a precise age in millions of years without confirming the geological layer.
For the same reason, I do not describe the specimen itself as definitively Miocene or Pliocene. The wider area contains Neogene marine deposits, but the precise age of this particular fossil requires stratigraphic confirmation.
How the bone may have become fossilised
After the animal died, its body probably reached the seafloor. Soft tissues decomposed or were consumed, while parts of the skeleton could become separated and dispersed before burial.
For a bone to survive for millions of years it must be buried and subsequently undergo diagenetic processes. Its original components may be altered, while minerals carried by groundwater can enter and fill pore spaces within the bone.
Through these processes, a biological remain can gradually become a fossil preserved within sedimentary rock.
What we can and cannot conclude
A fossil cetacean rib provides direct evidence that cetaceans were present in the sea covering the region during the time in which the relevant sediments accumulated.
However, a single rib cannot reliably reveal the animal's exact species, total body size, sex or whether it died precisely at the location where the bone was eventually found.
Bones of marine vertebrates may be transported after death by currents, gravity or other natural processes before final burial.
The find at Vouni tis Rkas
An important aspect of this specimen is its known provenance.
I personally found this fossil bone at Vouni tis Rkas, in the Alykos area between Tseri and Pera Oreinis, Nicosia District.
The find provides another reminder of the marine past of what is now the interior of Cyprus. The modern hills and dry landscape preserve within their rocks remains of organisms that lived when the environment was entirely different.
Classification
Kingdom: Animalia
Phylum: Chordata
Class: Mammalia
Order: Cetacea
Specimen identification: Cetacea indet.
Anatomical element: rib
Sources
Geological Survey Department, Republic of Cyprus – Geological evolution of Cyprus and fossils.
Athanasiou, M. et al. – Early-Middle Miocene from Kotaphi Hill section (Nicosia, Cyprus): preliminary biostratigraphy and paleoceanographic implications.
Pera Oreinis – Local place names: “Vouni tis Rkas”.
Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – “Το βουνίν της Ρκάς στο Τσέρι - Πέρα Ορεινής” and “Rib of whale fossil from Nicosia - Cyprus”.
No comments:
Post a Comment