See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Underwater photos by Costas Constantinou

Below in English

Κείμενο George Konstantinou.

Υποβρύχιες φωτογραφίες Costas Constantinou.

Τα τεκμηριωμένα κοινά ονόματα

Η ονομασία «Κολαούζος» καταγράφεται ως ελληνικό κοινό όνομα του Naucrates ductor από το World Register of Marine Species. Η ονομασία «Πιλότος» αποτελεί την επίσημη εμπορική ονομασία του είδους στην Κύπρο, σύμφωνα με την ευρωπαϊκή βάση εμπορικών ονομασιών αλιευμάτων.

Στα αγγλικά το καθιερωμένο κοινό όνομα είναι Pilotfish ή Pilot fish.

Επομένως, τα ονόματα «Κολαούζος», «Πιλότος» και «Pilot fish» είναι πραγματικές, καταγεγραμμένες κοινές ονομασίες του είδους και μπορούν να χρησιμοποιηθούν στον τίτλο και στο κείμενο.

Ένα ωκεάνιο ψάρι με εντυπωσιακές συνοδείες

Ο κολαούζος ή πιλότος, Naucrates ductor, είναι ένα πελαγικό ψάρι της οικογένειας Carangidae, στην οποία ανήκουν επίσης τα σαυρίδια, οι λίτσες, τα μαγιάτικα και πολλά άλλα γρήγορα κολυμβητικά ψάρια.

Είναι ιδιαίτερα γνωστό για τη συνήθειά του να συνοδεύει καρχαρίες, σαλάχια, θαλάσσιες χελώνες και μεγάλα πελαγικά ψάρια. Μπορεί επίσης να συγκεντρώνεται γύρω από πλοία, σημαδούρες, σχεδίες, συσκευές συγκέντρωσης ψαριών και άλλα πλωτά αντικείμενα.

Η συμπεριφορά αυτή δημιούργησε την παλαιά πεποίθηση ότι το ψάρι οδηγούσε ή «πιλόταρε» τους καρχαρίες και τα πλοία. Στην πραγματικότητα, ακολουθεί τους μεγάλους οργανισμούς και τα πλωτά αντικείμενα επειδή του προσφέρουν προστασία, τροφή, σκιά και ένα σημείο προσανατολισμού στο ανοιχτό πέλαγος.

Το είδος είναι αυτόχθονο στη Μεσόγειο και αποτελεί φυσικό στοιχείο της θαλάσσιας πανίδας της Κύπρου. Δεν είναι ξενικό ή εισβλητικό είδος.

Επιστημονική ονομασία

Η αποδεκτή επιστημονική ονομασία είναι Naucrates ductor (Linnaeus, 1758).

Ο Carl Linnaeus περιέγραψε αρχικά το είδος το 1758 ως Gasterosteus ductor. Αργότερα μεταφέρθηκε στο γένος Naucrates, γι’ αυτό το όνομα του Linnaeus και η χρονολογία βρίσκονται μέσα σε παρένθεση.

Η λέξη Naucrates προέρχεται από ελληνικές ρίζες που σχετίζονται με το πλοίο και την εξουσία ή κυριαρχία, ενώ το λατινικό ductor σημαίνει οδηγός ή ηγέτης. Τόσο το επιστημονικό όσο και τα κοινά ονόματα παραπέμπουν στην παλαιά αντίληψη ότι το ψάρι καθοδηγούσε πλοία ή μεγάλα θαλάσσια ζώα.

Το γένος Naucrates περιλαμβάνει μόνο ένα αποδεκτό σύγχρονο είδος, το Naucrates ductor.

Περιγραφή

Το σώμα είναι επιμήκες, υδροδυναμικό και ελαφρώς συμπιεσμένο από τα πλάγια. Η μορφή του είναι προσαρμοσμένη στη γρήγορη και συνεχή κολύμβηση στο ανοιχτό νερό.

Το κεφάλι είναι σχετικά μικρό, με μυτερό ρύγχος και στόμα που φτάνει περίπου μέχρι το εμπρόσθιο τμήμα του ματιού. Τα μάτια είναι αρκετά μεγάλα και προσφέρουν καλή όραση στο πελαγικό περιβάλλον.

Πριν από το κύριο ραχιαίο πτερύγιο υπάρχουν τέσσερα έως έξι μικρά, ανεξάρτητα αγκάθια. Το δεύτερο ραχιαίο και το εδρικό πτερύγιο είναι επιμήκη και περίπου αντικριστά.

Ο ουραίος μίσχος είναι στενός και φέρει πλευρικές τρόπιδες, οι οποίες συμβάλλουν στη σταθερότητα κατά τη γρήγορη κολύμβηση. Το ουραίο πτερύγιο είναι βαθιά διχαλωτό, όπως συμβαίνει σε πολλά γρήγορα πελαγικά ψάρια.

Το είδος μπορεί να φτάσει περίπου τα 70 εκατοστά σε ολικό μήκος, αν και τα περισσότερα άτομα που παρατηρούνται είναι μικρότερα, συνήθως μέχρι περίπου 30–40 εκατοστά.

Χρωματισμός

Ο κολαούζος αναγνωρίζεται εύκολα από τις πλατιές, σκούρες κάθετες ζώνες του. Συνήθως υπάρχουν πέντε έως επτά έντονες ζώνες επάνω σε αργυρόλευκο, γκριζωπό ή γαλαζωπό σώμα.

Ορισμένες ζώνες εκτείνονται επάνω στα ραχιαία και εδρικά πτερύγια, με αποτέλεσμα το σχέδιο να φαίνεται συνεχές όταν τα πτερύγια είναι ανοικτά. Το κάτω μέρος του σώματος είναι συνήθως πιο ανοικτόχρωμο.

Τα άκρα του ουραίου πτερυγίου μπορεί να είναι λευκά, ενώ το κεντρικό τμήμα του είναι πιο σκούρο. Παρόμοιες λευκές απολήξεις μπορεί να υπάρχουν και στα υπόλοιπα πτερύγια.

Το ψάρι μπορεί να αλλάζει προσωρινά την ένταση του χρωματισμού του. Όταν είναι διεγερμένο, καταδιώκεται ή βρίσκεται σε διαφορετικές κοινωνικές συνθήκες, οι σκοτεινές ζώνες μπορεί να εξασθενήσουν και το σώμα να γίνει περισσότερο αργυρό.

Πελαγικός τρόπος ζωής

Το Naucrates ductor είναι κυρίως επιπελαγικό και ωκεάνιο είδος. Ζει στο ανοιχτό νερό, από την επιφάνεια μέχρι σημαντικό βάθος, αλλά συνήθως παρατηρείται στα ανώτερα στρώματα της θάλασσας.

Η βιβλιογραφία αναφέρει εύρος βάθους από την επιφάνεια μέχρι περίπου 300 μέτρα. Η πραγματική θέση του στη στήλη του νερού μεταβάλλεται ανάλογα με τη θερμοκρασία, την τροφή, την παρουσία πλωτών αντικειμένων και τη διαθεσιμότητα μεγάλων θαλάσσιων ζώων που μπορεί να ακολουθήσει.

Είναι ικανός και ευκίνητος κολυμβητής. Μπορεί να διατηρεί τη θέση του κοντά σε έναν γρήγορα κινούμενο καρχαρία ή πλοίο και να πραγματοποιεί απότομες αλλαγές κατεύθυνσης για να συλλέγει τροφή.

Παρότι συνδέεται κυρίως με το ανοιχτό πέλαγος, μπορεί να πλησιάσει τις ακτές, ιδιαίτερα όταν ακολουθεί θαλάσσιες χελώνες, σαλάχια ή πλωτά αντικείμενα.

Σχέση με καρχαρίες

Η συνοδεία καρχαριών αποτελεί την πιο γνωστή συμπεριφορά του είδους. Οι κολαούζοι μπορούν να κολυμπούν δίπλα στο κεφάλι, κάτω από το σώμα ή κοντά στα πλευρά και στα πτερύγια ενός καρχαρία.

Το ψάρι αποκτά αρκετά πιθανά πλεονεκτήματα. Η παρουσία του μεγάλου θηρευτή αποθαρρύνει πολλούς μικρότερους θηρευτές, ενώ τα υπολείμματα από τη διατροφή του καρχαρία αποτελούν εύκολη πηγή τροφής.

Ο κολαούζος μπορεί επίσης να καταναλώνει εξωτερικά παράσιτα ή νεκρό ιστό από το δέρμα του συνοδού ζώου. Ωστόσο, η παλαιά περιγραφή της σχέσης ως πλήρως αμοιβαίας συνεργασίας δεν έχει επιβεβαιωθεί σε όλες τις περιπτώσεις.

Το όφελος για τον κολαούζο είναι σαφές. Το όφελος για τον καρχαρία μπορεί να υπάρχει όταν απομακρύνονται παράσιτα ή υπολείμματα τροφής, αλλά η σημασία του πιθανότατα διαφέρει ανάλογα με το είδος του καρχαρία και τις περιστάσεις.

Είναι πολύ σπάνιο να παρατηρηθεί καρχαρίας να επιτίθεται σε κολαούζους που τον συνοδεύουν. Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει συνειδητή «φιλία», αλλά ότι η συγκεκριμένη σχέση είναι οικολογικά ανεκτή και ωφέλιμη κυρίως για το μικρότερο ψάρι.

Άλλοι θαλάσσιοι συνοδοί

Ο κολαούζος δεν ακολουθεί μόνο καρχαρίες. Μπορεί να συνοδεύει σαλάχια, μάντες, θαλάσσιες χελώνες, μεγάλα πελαγικά ψάρια και, περιστασιακά, θαλάσσια θηλαστικά.

Οι θαλάσσιες χελώνες προσφέρουν μια κινούμενη επιφάνεια γύρω από την οποία συγκεντρώνεται τροφή. Οι κολαούζοι μπορούν να καταναλώνουν μικρούς οργανισμούς που βρίσκονται κοντά στη χελώνα, καθώς και υπολείμματα ή εξωτερικά παράσιτα.

Γύρω από μεγάλα σαλάχια και μάντες εκμεταλλεύονται τόσο την προστασία όσο και τους μικρούς οργανισμούς που αναστατώνονται από την κίνηση του ζώου.

Οι συνοδείες δεν είναι μόνιμες. Ένα ψάρι ή μια ομάδα μπορεί να παραμείνει κοντά σε έναν ξενιστή για κάποιο χρονικό διάστημα και αργότερα να μετακινηθεί σε άλλο ζώο ή πλωτό αντικείμενο.

Νεαρά άτομα και πλωτά αντικείμενα

Τα νεαρά άτομα εμφανίζουν ισχυρή τάση να συγκεντρώνονται γύρω από μέδουσες, επιπλέοντα φύκη, ξύλα, σημαδούρες, σχεδίες και άλλα αντικείμενα.

Στο φαινομενικά ομοιόμορφο περιβάλλον του ανοιχτού πελάγους, ένα πλωτό αντικείμενο λειτουργεί ως σημείο αναφοράς. Προσφέρει σκιά, σχετική προστασία και αυξημένη συγκέντρωση μικρών οργανισμών.

Τα νεαρά μπορούν να σχηματίζουν μικρές ομάδες μαζί με άλλα πελαγικά ψάρια. Καθώς μεγαλώνουν, ορισμένα εγκαταλείπουν τα πλωτά αντικείμενα και αρχίζουν να συνοδεύουν μεγαλύτερα θαλάσσια ζώα.

Η τάση συγκέντρωσης γύρω από αντικείμενα αξιοποιείται και από την αλιεία μέσω των συσκευών συγκέντρωσης ψαριών, γνωστών ως FADs.

Συνοδεία πλοίων

Το είδος μπορεί να ακολουθεί πλοία για μεγάλες αποστάσεις. Συνήθως κολυμπά κοντά στην πλώρη, στα πλευρά ή στην πρύμνη, όπου η κίνηση του νερού συγκεντρώνει μικρούς οργανισμούς και υπολείμματα τροφής.

Αυτή η συμπεριφορά πιθανότατα συνέβαλε περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο παράγοντα στην ονομασία Pilot fish. Οι παλαιοί ναυτικοί πίστευαν ότι το ψάρι εμφανιζόταν για να οδηγήσει το πλοίο προς το λιμάνι ή μέσα από ασφαλή περάσματα.

Στην πραγματικότητα, το ψάρι δεν γνωρίζει τον προορισμό του πλοίου και δεν το καθοδηγεί. Χρησιμοποιεί το σκάφος ως κινούμενο πλωτό αντικείμενο που παρέχει προστασία και ευκαιρίες διατροφής.

Η συνοδεία πλοίων μπορεί να συμβάλει στην εμφάνιση του είδους πολύ μακριά από τις συνηθισμένες θερμές περιοχές του, ιδιαίτερα κατά τους θερινούς μήνες.

Διατροφή

Ο κολαούζος είναι κυρίως σαρκοφάγο και ευκαιριακό ψάρι. Τρέφεται με ζωοπλαγκτόν, μικρά καρκινοειδή, αμφίποδα, δεκάποδες προνύμφες, πελαγικά γαστερόποδα, αυγά και προνύμφες ψαριών και μικρά ψάρια.

Μπορεί επίσης να καταναλώνει υπολείμματα από τα γεύματα καρχαριών και άλλων μεγάλων θηρευτών, περιττώματα και εξωτερικά παράσιτα.

Μελέτες νεαρών ατόμων στη Μεσόγειο έδειξαν ότι η διατροφή τους γύρω από πλωτές συσκευές αποτελείται κυρίως από πελαγικά καρκινοειδή, προνύμφες και άλλους μικρούς οργανισμούς.

Η ακριβής σύνθεση της τροφής μεταβάλλεται ανάλογα με το μέγεθος του ψαριού, την περιοχή, την εποχή και το είδος του ζώου ή αντικειμένου που συνοδεύει.

Η περιγραφή του αποκλειστικά ως «καθαριστή καρχαριών» είναι επομένως ελλιπής. Η απομάκρυνση παρασίτων αποτελεί μόνο μία από τις πολλές διαθέσιμες πηγές τροφής.

Αναπαραγωγή

Το Naucrates ductor είναι ωοτόκο είδος. Η αναπαραγωγή πραγματοποιείται στο ανοιχτό νερό και τα αυγά είναι πελαγικά.

Τα αυγά περιέχουν σταγόνα ελαίου που τα βοηθά να παραμένουν στη στήλη του νερού. Μετά την εκκόλαψη, οι μικρές προνύμφες αποτελούν μέρος του πλαγκτού και μεταφέρονται από τα θαλάσσια ρεύματα.

Καθώς αναπτύσσονται, τα νεαρά ψάρια αρχίζουν να συγκεντρώνονται γύρω από μέδουσες, πλωτά φύκη και άλλα αντικείμενα. Αυτή η συμπεριφορά αυξάνει πιθανότατα τις πιθανότητες επιβίωσης σε ένα περιβάλλον με λίγες φυσικές κρυψώνες.

Η ηλικία και η ανάπτυξη του είδους έχουν μελετηθεί σε ορισμένους μεσογειακούς πληθυσμούς που συγκεντρώνονται γύρω από FADs. Ωστόσο, πολλές λεπτομέρειες της αναπαραγωγικής του βιολογίας παραμένουν ανεπαρκώς γνωστές.

Βιότοπος

Ο κύριος βιότοπος του κολαούζου είναι το θερμό, πελαγικό και ωκεάνιο περιβάλλον. Δεν εξαρτάται από έναν συγκεκριμένο τύπο βυθού, επειδή περνά το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στη στήλη του νερού.

Μπορεί να βρεθεί σε παράκτια και υπεράκτια νερά, γύρω από νησιά, κοντά σε υποθαλάσσια υψώματα και σε περιοχές όπου συγκεντρώνονται μεγάλα πελαγικά ζώα.

Η θερμοκρασία του νερού επηρεάζει σημαντικά την εξάπλωσή του. Προτιμά τροπικές, υποτροπικές και θερμές εύκρατες θάλασσες, αλλά περιστασιακά μετακινείται σε ψυχρότερες περιοχές.

Η εξάρτησή του από κινούμενους ξενιστές και πλωτά αντικείμενα σημαίνει ότι η παρουσία του σε μια περιοχή μπορεί να είναι εποχική και απρόβλεπτη.

Εξάπλωση στην Κύπρο

Ο κολαούζος αποτελεί αυτόχθονο αλλά όχι μόνιμα κοινό ψάρι των κυπριακών θαλασσών. Η Κύπρος βρίσκεται μέσα στη φυσική μεσογειακή και παγκόσμια περιοχή εξάπλωσής του.

Μπορεί να εμφανιστεί γύρω από το νησί σε υπεράκτια νερά, κοντά σε πλωτά αντικείμενα ή συνοδεύοντας καρχαρίες, σαλάχια και θαλάσσιες χελώνες.

Η συχνότητα παρατήρησής του εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την παρουσία των ζώων ή των αντικειμένων που ακολουθεί. Για τον λόγο αυτό, μπορεί να φαίνεται σπάνιο ακόμη και όταν υπάρχει στην ευρύτερη περιοχή.

Υποβρύχιες φωτογραφίες που συνοδεύονται από ημερομηνία, τοποθεσία, εκτιμώμενο μέγεθος και στοιχεία για το ζώο ή το αντικείμενο που ακολουθούσε μπορούν να προσφέρουν χρήσιμες πληροφορίες για τη συμπεριφορά του στην Κύπρο.

Παγκόσμια εξάπλωση

Το είδος έχει σχεδόν κυκλοτροπική εξάπλωση και συναντάται στα θερμά και τροπικά νερά του Ατλαντικού, του Ινδικού και του Ειρηνικού Ωκεανού.

Υπάρχει στη Μεσόγειο, στον Εύξεινο Πόντο ως περιστασιακός επισκέπτης, στον ανατολικό και δυτικό Ατλαντικό, στην Καραϊβική, στον Κόλπο του Μεξικού, στον Ινδικό Ωκεανό και σε μεγάλα τμήματα του Ειρηνικού.

Περιστασιακές καταγραφές υπάρχουν πολύ βορειότερα από τη συνηθισμένη περιοχή εξάπλωσής του, ακόμη και κοντά στη Βρετανία και την Ιρλανδία. Αυτές οι εμφανίσεις συνδέονται με θερμά θαλάσσια ρεύματα, πλοία ή κινούμενα μεγάλα ζώα.

Η μεγάλη γεωγραφική του εξάπλωση διευκολύνεται από τα πελαγικά αυγά και τις προνύμφες, καθώς και από την ικανότητα νεαρών και ενηλίκων να συνοδεύουν κινούμενα αντικείμενα και ζώα.

Οικολογική σχέση με τους ξενιστές

Η σχέση του κολαούζου με τα μεγάλα θαλάσσια ζώα περιγράφεται συχνά ως αμοιβαιότητα, αλλά είναι περισσότερο σύνθετη.

Ο κολαούζος αποκομίζει προστασία, τροφή και μειωμένη δαπάνη για την αναζήτηση κατάλληλου ενδιαιτήματος. Ο ξενιστής μπορεί να ωφελείται από την απομάκρυνση εξωτερικών παρασίτων ή υπολειμμάτων.

Σε αρκετές περιπτώσεις, όμως, δεν είναι σαφές εάν ο ξενιστής αποκομίζει σημαντικό όφελος. Η σχέση μπορεί τότε να πλησιάζει περισσότερο στον κομμενσαλισμό, όπου το ένα είδος ωφελείται χωρίς το άλλο να επηρεάζεται ουσιαστικά.

Η φύση της σχέσης μπορεί να μεταβάλλεται ανάλογα με τον ξενιστή, το μέγεθος του κολαούζου, την ποσότητα διαθέσιμης τροφής και τις τοπικές συνθήκες.

Διαφορά από τη ρεμόρα

Ο κολαούζος συγχέεται μερικές φορές με τις ρεμόρες ή κολλησόψαρα της οικογένειας Echeneidae, επειδή και οι δύο ομάδες συνοδεύουν καρχαρίες, χελώνες και άλλα μεγάλα θαλάσσια ζώα.

Οι ρεμόρες διαθέτουν έναν χαρακτηριστικό προσκολλητικό δίσκο επάνω στο κεφάλι. Με αυτόν στερεώνονται στο σώμα του ξενιστή και μπορούν να μεταφέρονται χωρίς συνεχή κολύμβηση.

Ο κολαούζος δεν διαθέτει προσκολλητικό δίσκο. Κολυμπά ενεργά δίπλα στον ξενιστή και διατηρεί τη θέση του με τη δύναμη και την ευκινησία του.

Επιπλέον, οι έντονες κάθετες ζώνες του κολαούζου αποτελούν χαρακτηριστικό γνώρισμα που τον διακρίνει εύκολα από τις περισσότερες ρεμόρες.

Ονομασία, ιστορία και παράδοση

Η ονομασία «πιλότος» προέρχεται από τη συμπεριφορά του ψαριού να κολυμπά μπροστά ή δίπλα σε καρχαρίες και πλοία. Οι ναυτικοί θεωρούσαν ότι τα καθοδηγούσε προς τον προορισμό τους.

Η ελληνική λέξη «κολαούζος» προέρχεται από λέξη που σημαίνει οδηγός ή συνοδός. Χρησιμοποιείται επίσης μεταφορικά για πρόσωπο που ακολουθεί έναν ισχυρότερο και τον εξυπηρετεί.

Στην ελληνική μυθολογική παράδοση αναφέρεται ο Πόμπιλος, ένας ναυτικός που βοήθησε τη νύμφη Ωκυρρόη να διαφύγει από τον Απόλλωνα. Σύμφωνα με την αφήγηση, ο θεός τον μεταμόρφωσε σε ψάρι-συνοδό.

Οι ιστορίες αυτές παρουσιάζουν πολιτιστικό και γλωσσικό ενδιαφέρον, αλλά δεν πρέπει να συγχέονται με την πραγματική οικολογία του είδους. Το ψάρι ακολουθεί μεγάλους οργανισμούς και πλοία για συγκεκριμένα οικολογικά οφέλη και όχι για να τα καθοδηγήσει.

Σχέση με τον άνθρωπο

Το είδος είναι ακίνδυνο για τον άνθρωπο. Δεν διαθέτει δηλητήριο, ισχυρά αμυντικά αγκάθια ή συμπεριφορά που να αποτελεί κίνδυνο για κολυμβητές και δύτες.

Αλιεύεται περιστασιακά με αγκίστρια, πετονιές, δίχτυα και αλιευτικά εργαλεία που χρησιμοποιούνται γύρω από FADs. Έχει μικρή εμπορική σημασία και συνήθως δεν αποτελεί κύριο στόχο της αλιείας.

Η σάρκα του είναι εδώδιμη, αλλά το ψάρι δεν εμφανίζεται συχνά στις αγορές λόγω του πελαγικού τρόπου ζωής και της ακανόνιστης τοπικής παρουσίας του.

Σε δημόσια ενυδρεία μπορεί να διατηρηθεί μόνο σε πολύ μεγάλες δεξαμενές, επειδή είναι δραστήριος κολυμβητής και μπορεί να φτάσει σε μεγάλο μέγεθος.

Απειλές

Δεν έχουν αναγνωριστεί σημαντικές απειλές που να επηρεάζουν το είδος σε ολόκληρη την παγκόσμια περιοχή εξάπλωσής του.

Μπορεί να συλλαμβάνεται ως παρεμπίπτον αλίευμα σε πελαγικά αλιευτικά εργαλεία, γύρω από συσκευές συγκέντρωσης ψαριών και σε αλιεία μεγάλων πελαγικών ειδών.

Η πλαστική ρύπανση και τα εγκαταλελειμμένα αλιευτικά εργαλεία αποτελούν πιθανούς κινδύνους, ιδιαίτερα επειδή τα νεαρά ψάρια συγκεντρώνονται γύρω από επιπλέοντα αντικείμενα.

Η μείωση μεγάλων καρχαριών, σαλαχιών και θαλάσσιων χελωνών μπορεί να επηρεάζει τοπικά τις διαθέσιμες ευκαιρίες συνοδείας, χωρίς όμως να θεωρείται σήμερα απειλή ικανή να θέσει σε κίνδυνο το είδος παγκοσμίως.

Κατάσταση διατήρησης

Το Naucrates ductor έχει αξιολογηθεί στην Κόκκινη Λίστα της IUCN ως Ελάχιστης Ανησυχίας – Least Concern (LC).

Η αξιολόγηση βασίζεται στην εξαιρετικά μεγάλη παγκόσμια εξάπλωση, στην παρουσία του σε όλους τους τροπικούς ωκεανούς και στην απουσία ενδείξεων σοβαρής παγκόσμιας πληθυσμιακής μείωσης.

Η κατηγορία Ελάχιστης Ανησυχίας δεν σημαίνει ότι το είδος δεν επηρεάζεται από ανθρώπινες δραστηριότητες. Σημαίνει ότι, με τα διαθέσιμα δεδομένα, δεν πληροί τα κριτήρια κάποιας κατηγορίας απειλής.

Στην Κύπρο δεν υπάρχουν αρκετά στοιχεία για ανεξάρτητη εκτίμηση του μεγέθους ή της τάσης του τοπικού πληθυσμού.

Ταξινόμηση

Κοινές ονομασίες – Common names: Κολαούζος, Πιλότος – Pilot fish, Pilotfish
Επίσημη εμπορική ονομασία στην Κύπρο – Official commercial designation in Cyprus: Πιλότος
Βασίλειο – Kingdom: Animalia
Φύλο – Phylum: Chordata
Υποφύλο – Subphylum: Vertebrata
Κλάση – Class: Actinopterygii
Τάξη – Order: Carangiformes
Οικογένεια – Family: Carangidae
Γένος – Genus: Naucrates
Είδος – Species: Naucrates ductor
Επιστημονική ονομασία – Scientific name: Naucrates ductor (Linnaeus, 1758)
Αρχική ονομασία – Original combination: Gasterosteus ductor Linnaeus, 1758
Μέγιστο καταγεγραμμένο μήκος – Maximum recorded length: Περίπου 70 εκατοστά – Approximately 70 cm
Περιβάλλον – Environment: Θαλάσσιο, πελαγικό – Marine, pelagic
Διατροφή – Diet: Σαρκοφάγο και ευκαιριακό – Carnivorous and opportunistic
Κατάσταση στην Κύπρο – Status in Cyprus: Αυτόχθονο, μη ενδημικό – Native, non-endemic
Κατάσταση στην IUCN – IUCN status: Ελάχιστης Ανησυχίας – Least Concern (LC)

Πηγές

World Register of Marine Species – Naucrates ductor

FishBase – Naucrates ductor, Pilotfish

European Commission – Εμπορικές ονομασίες του Naucrates ductor

Ocean Biodiversity Information System – Naucrates ductor

Australian Museum – Pilotfish, Naucrates ductor

Mediterranean Marine Science – Biology and ecology of juvenile pilotfish

Journal of the Marine Biological Association – First record and biological information

Original Cyprus observation – Pilot fish

Pilot fish – Naucrates ductor (Linnaeus, 1758) – Cyprus

Text by George Konstantinou.

Underwater photos by Costas Constantinou.

Documented common names

“Pilot fish” and “Pilotfish” are the established English common names of Naucrates ductor.

The World Register of Marine Species records Κολαούζος as a Greek vernacular name. Πιλότος is the official commercial designation accepted for the species in Cyprus by the European database of commercial fish names.

The names Κολαούζος, Πιλότος and Pilot fish are therefore genuine, documented common names of the species.

An oceanic fish with remarkable companions

The pilot fish, Naucrates ductor, is a pelagic member of the family Carangidae, which also contains jacks, trevallies and amberjacks.

It is particularly well known for accompanying sharks, rays, sea turtles and large pelagic fishes. It may also gather around vessels, buoys, rafts, fish-aggregating devices and other floating objects.

This behaviour produced the ancient belief that the fish guided or “piloted” sharks and ships. In reality, it follows large animals and floating objects because they provide protection, feeding opportunities, shade and a point of reference in the open ocean.

The species is native to the Mediterranean and is a natural component of the marine fauna of Cyprus. It is neither alien nor invasive.

Scientific name

The accepted scientific name is Naucrates ductor (Linnaeus, 1758).

Carl Linnaeus originally described the species as Gasterosteus ductor in 1758. It was later transferred to the genus Naucrates, which is why the name of Linnaeus and the year are placed in parentheses.

The word Naucrates is derived from Greek roots associated with ships and command, while the Latin ductor means leader or guide. Both the scientific and common names refer to the old belief that the fish guided ships or large marine animals.

Naucrates is a monotypic genus containing only one currently accepted species, Naucrates ductor.

Description

The body is elongated, streamlined and slightly compressed from side to side. Its shape is adapted for fast and continuous swimming in open water.

The head is relatively small, with a pointed snout and a mouth extending approximately to the front of the eye. The eyes are fairly large and provide good vision in the pelagic environment.

Four to six small, independent spines occur before the main dorsal fin. The second dorsal and anal fins are elongated and positioned approximately opposite one another.

The caudal peduncle is narrow and bears lateral keels that contribute to stability during rapid swimming. The tail is deeply forked, as in many fast-moving pelagic fishes.

The species can reach approximately 70 centimetres in total length, although most observed individuals are smaller and commonly measure up to about 30–40 centimetres.

Colouration

The pilot fish is easily recognised by its broad, dark vertical bands. There are generally five to seven conspicuous bands on a silvery white, greyish or bluish body.

Some bands extend onto the dorsal and anal fins, making the pattern appear continuous when the fins are expanded. The underside of the body is generally paler.

The tips of the caudal fin may be white, while its central portion is darker. Similar white markings may occur on the other fins.

The fish can temporarily change the intensity of its colouration. When excited, pursued or responding to different social circumstances, the dark bands may become less distinct and the body more silvery.

Pelagic lifestyle

Naucrates ductor is mainly an epipelagic and oceanic species. It inhabits open water from the surface to considerable depth but is most frequently observed in the upper layers of the sea.

Published sources give a depth range from the surface to approximately 300 metres. Its position in the water column varies with temperature, food availability, floating objects and the presence of large marine animals it can accompany.

It is a powerful and agile swimmer. It can maintain its position beside a rapidly moving shark or ship and make sudden changes of direction to collect food.

Although primarily associated with the open sea, it may approach the coast, particularly when accompanying sea turtles, rays or floating objects.

Association with sharks

The association with sharks is the best-known aspect of the species’ behaviour. Pilot fish may swim beside the head, beneath the body or close to the flanks and fins of a shark.

The fish receives several potential benefits. The presence of a large predator discourages many smaller predators, while scraps from the shark’s meals provide an easily accessible food source.

Pilot fish may also consume external parasites or dead tissue from the skin of the accompanying animal. However, the traditional description of the relationship as fully mutualistic has not been demonstrated in every situation.

The benefit to the pilot fish is clear. A shark may benefit when parasites or food remains are removed, but the importance of this service probably differs among shark species and circumstances.

Sharks are very rarely observed attacking pilot fish accompanying them. This does not demonstrate conscious friendship; it indicates an ecologically tolerated association that primarily benefits the smaller fish.

Other marine companions

Pilot fish do not accompany only sharks. They may associate with rays, manta rays, sea turtles, large pelagic fishes and, occasionally, marine mammals.

Sea turtles provide a moving surface around which food organisms may gather. Pilot fish can consume small animals occurring near a turtle, as well as scraps or external parasites.

Around large rays and manta rays, they take advantage of both protection and small organisms disturbed by the movement of the larger animal.

These associations are not necessarily permanent. A fish or group may remain close to one host for a period and later move to another animal or floating object.

Juveniles and floating objects

Juveniles display a strong tendency to gather around jellyfish, drifting algae, timber, buoys, rafts and other floating objects.

In the apparently uniform environment of the open ocean, a floating object functions as a reference point. It provides shade, relative protection and a greater concentration of small organisms.

Juveniles may form small groups together with other pelagic fishes. As they grow, some leave floating objects and begin accompanying larger marine animals.

This aggregating behaviour is also exploited by fisheries using fish-aggregating devices known as FADs.

Following ships

The species may follow vessels over considerable distances. It generally swims near the bow, sides or stern, where water movement concentrates small organisms and food remains.

This behaviour probably contributed more than any other factor to the name Pilot fish. Early sailors believed that the fish appeared to guide vessels towards ports or through safe passages.

The fish does not know the ship’s destination and does not guide it. It uses the vessel as a moving floating object that provides protection and feeding opportunities.

Following ships may contribute to occasional records far beyond the species’ usual warm-water distribution, particularly during the summer.

Diet

The pilot fish is primarily carnivorous and opportunistic. It consumes zooplankton, small crustaceans, amphipods, decapod larvae, pelagic gastropods, fish eggs, fish larvae and small fishes.

It may also feed on scraps from the meals of sharks and other large predators, excrement and external parasites.

Studies of juveniles in the Mediterranean showed that their diet around floating devices consists mainly of pelagic crustaceans, larvae and other small organisms.

The precise composition of its diet varies according to fish size, locality, season and the type of animal or object it accompanies.

Describing it exclusively as a “shark cleaner” is therefore inaccurate. The removal of parasites represents only one of its many possible feeding opportunities.

Reproduction

Naucrates ductor is an egg-laying species. Reproduction takes place in open water, and its eggs are pelagic.

The eggs contain an oil droplet that helps them remain suspended in the water column. After hatching, the small larvae form part of the plankton and are transported by marine currents.

As they develop, young fish begin gathering around jellyfish, drifting algae and other objects. This behaviour probably improves survival in an environment containing few natural hiding places.

The age and growth of the species have been studied in some Mediterranean populations associated with FADs. Nevertheless, several aspects of its reproductive biology remain insufficiently known.

Habitat

The principal habitat of the pilot fish is the warm pelagic and oceanic environment. It does not depend on a particular type of seabed because it spends most of its life in the water column.

It occurs in coastal and offshore waters, around islands, near underwater elevations and in areas where large pelagic animals gather.

Water temperature has a major influence on its distribution. It favours tropical, subtropical and warm-temperate seas but occasionally moves into cooler regions.

Its dependence on mobile hosts and floating objects means its presence in a particular locality can be seasonal and unpredictable.

Distribution in Cyprus

The pilot fish is a native but not permanently common inhabitant of Cypriot waters. Cyprus lies within its natural Mediterranean and global distribution.

It may occur around the island in offshore waters, near floating objects or while accompanying sharks, rays and sea turtles.

The frequency with which it is observed depends strongly on the presence of the animals or objects it follows. It may consequently appear rare even when present in the wider area.

Underwater photographs accompanied by a date, locality, estimated size and information about the animal or object being followed can provide useful evidence about its behaviour in Cyprus.

Global distribution

The species has an almost circumtropical distribution and occurs in the warm and tropical waters of the Atlantic, Indian and Pacific oceans.

It is present in the Mediterranean, occurs as an occasional visitor in the Black Sea, and is distributed throughout the eastern and western Atlantic, Caribbean, Gulf of Mexico, Indian Ocean and large areas of the Pacific.

Occasional records exist far north of its normal range, including waters near Britain and Ireland. These occurrences are associated with warm currents, ships or mobile large animals.

Its broad geographical range is facilitated by pelagic eggs and larvae and by the ability of juveniles and adults to accompany moving objects and animals.

Ecological relationship with hosts

The relationship between the pilot fish and large marine animals is frequently described as mutualism, but it is more complex.

The pilot fish receives protection, food and a reduced need to search for suitable habitat. The host may benefit from the removal of external parasites or scraps.

In many cases, however, it is unclear whether the host receives a significant benefit. The association may then be closer to commensalism, in which one species benefits while the other is not substantially affected.

The nature of the relationship may vary according to the host, the size of the pilot fish, food availability and local conditions.

Difference from remoras

The pilot fish is sometimes confused with remoras or sharksuckers of the family Echeneidae because both groups accompany sharks, turtles and other large marine animals.

Remoras possess a conspicuous adhesive disc on the top of the head. They use it to attach themselves to a host and can be transported without continuous swimming.

The pilot fish lacks an adhesive disc. It swims actively beside its host and maintains its position through its own strength and agility.

Its prominent vertical bands also provide a characteristic identification feature that distinguishes it from most remoras.

Name, history and tradition

The name “pilot fish” originates from its habit of swimming in front of or beside sharks and ships. Sailors believed that it guided them towards their destinations.

The Greek word Κολαούζος is derived from a word meaning guide or escort. It is also used metaphorically for someone who follows and serves a more powerful individual.

Greek mythology mentions Pompilos, a sailor who helped the nymph Okyrhoe escape from Apollo. According to the story, the god transformed him into a fish that accompanied ships.

These stories are culturally and linguistically interesting but should not be confused with the species’ actual ecology. The fish follows large animals and ships for ecological benefits, not to guide them.

Relationship with humans

The species is harmless to humans. It possesses no venom, powerful defensive spines or behaviour presenting a risk to swimmers and divers.

It is caught occasionally with hooks, lines, nets and fishing equipment used near FADs. It is of minor commercial importance and is generally not a principal fisheries target.

Its flesh is edible, but the fish is not commonly encountered in markets because of its pelagic lifestyle and irregular local presence.

In public aquariums it can be maintained only in very large tanks because it is an active swimmer and can attain a considerable size.

Threats

No major threats have been identified as affecting the species throughout its global distribution.

It may be taken as bycatch in pelagic fishing gear, around fish-aggregating devices and in fisheries targeting large pelagic species.

Plastic pollution and abandoned fishing gear represent potential hazards, particularly because juveniles gather around floating objects.

Declines in large sharks, rays and sea turtles may locally reduce available opportunities for association, but this is not currently considered sufficient to threaten the species globally.

Conservation status

Naucrates ductor is assessed as Least Concern (LC) on the IUCN Red List.

This assessment is based on its extremely broad global distribution, its presence throughout tropical oceans and the absence of evidence indicating a severe worldwide population decline.

Least Concern does not mean that the species is unaffected by human activities. It means that, according to the available evidence, it does not meet the criteria for a threatened category.

There is insufficient information to estimate independently the size or trend of the population in Cyprus.

Classification

Common names: Pilot fish, Pilotfish – Κολαούζος, Πιλότος
Official commercial designation in Cyprus: Πιλότος
Kingdom: Animalia
Phylum: Chordata
Subphylum: Vertebrata
Class: Actinopterygii
Order: Carangiformes
Family: Carangidae
Genus: Naucrates
Species: Naucrates ductor
Scientific name: Naucrates ductor (Linnaeus, 1758)
Original combination: Gasterosteus ductor Linnaeus, 1758
Maximum recorded length: Approximately 70 cm
Environment: Marine, pelagic
Diet: Carnivorous and opportunistic
Status in Cyprus: Native, non-endemic
IUCN status: Least Concern (LC)

Sources