Below in English
Κείμενο George Konstantinou
Φωτογραφίες: Λευκωσία, 14 Νοεμβρίου 2014, George Konstantinou
Ένα εντυπωσιακό αλλά τοξικό φυτό
Η κουρτουνιά ή ρίκινος ο κοινός, με το επιστημονικό όνομα Ricinus communis L., είναι ένα πολυετές ανθοφόρο φυτό της οικογένειας Euphorbiaceae. Είναι το μοναδικό αποδεκτό σύγχρονο είδος του γένους Ricinus.
Παρά την αγγλική ονομασία «castor bean», ο καρπός του δεν είναι πραγματικό φασόλι. Πρόκειται για ένα ιδιαίτερα αναγνωρίσιμο φυτό, με μεγάλα παλαμοειδή φύλλα, εντυπωσιακούς καρπούς και σπόρους με χαρακτηριστικά σχέδια.
Το είδος κατάγεται από τη βορειοανατολική τροπική Αφρική. Εξαιτίας της καλλιέργειάς του από τον άνθρωπο επί χιλιάδες χρόνια έχει εξαπλωθεί σε θερμές περιοχές σχεδόν ολόκληρου του κόσμου. Στην Κύπρο δεν είναι ιθαγενές ούτε ενδημικό· καταγράφεται ως εγκλιματισμένο εισβλητικό ξενικό φυτό.
Παρουσία στην Κύπρο
Στην Κύπρο η κουρτουνιά συναντάται κυρίως σε χαμηλά υψόμετρα. Φυτρώνει σε διαταραγμένα εδάφη, άκρες δρόμων, εγκαταλειμμένους χώρους, σκουπιδότοπους, κοίτες χειμάρρων, αρδευτικά κανάλια και κοντά σε καλλιέργειες ή κατοικημένες περιοχές.
Σύμφωνα με τη βάση δεδομένων Flora of Cyprus, το υψομετρικό εύρος της στο νησί καταγράφεται από το επίπεδο της θάλασσας μέχρι περίπου τα 150 μέτρα. Ευνοείται από το θερμό κλίμα και αναπτύσσεται γρήγορα όταν βρίσκει αρκετή υγρασία και θρεπτικά στοιχεία.
Σε κατάλληλες θέσεις μπορεί να σχηματίσει πυκνές συστάδες και να ανταγωνιστεί την τοπική βλάστηση, ιδιαίτερα σε ήδη υποβαθμισμένους ή έντονα επηρεασμένους από τον άνθρωπο βιότοπους.
Περιγραφή του φυτού
Η κουρτουνιά μπορεί να αναπτυχθεί ως μεγάλο ποώδες φυτό, θάμνος ή μικρό δέντρο. Σε περιοχές με θερμό κλίμα είναι πολυετής και μπορεί να φτάσει σε ύψος αρκετών μέτρων. Οι νεαροί βλαστοί είναι συνήθως πράσινοι ή κοκκινωποί και συχνά καλύπτονται από μια κηρώδη επιφάνεια.
Τα φύλλα είναι μεγάλα, εναλλασσόμενα, με μακρύ μίσχο και παλαμοειδές σχήμα. Συνήθως χωρίζονται σε επτά έως έντεκα μυτερούς λοβούς και έχουν οδοντωτές παρυφές. Το χρώμα τους ποικίλλει από πράσινο μέχρι σκούρο ερυθροϊώδες, ανάλογα με την ποικιλία, την ηλικία και τις συνθήκες ανάπτυξης.
Το φυτό είναι μόνοικο, δηλαδή φέρει αρσενικά και θηλυκά άνθη στο ίδιο άτομο. Τα άνθη δεν έχουν εμφανή πέταλα και σχηματίζουν όρθιες ταξιανθίες. Κατά κανόνα τα αρσενικά άνθη βρίσκονται χαμηλότερα στην ταξιανθία και φέρουν πολυάριθμους στήμονες, ενώ τα θηλυκά βρίσκονται ψηλότερα και ξεχωρίζουν από τα εμφανή κοκκινωπά στίγματά τους.
Η επικονίαση πραγματοποιείται κυρίως με τον άνεμο, αν και έντομα μπορούν επίσης να επισκέπτονται τα άνθη. Το φυτό μπορεί να αυτογονιμοποιηθεί, αλλά είναι δυνατή και η μεταφορά γύρης μεταξύ διαφορετικών φυτών.
Καρποί και σπόροι
Ο καρπός είναι μια τρίχωρη κάψα, συνήθως σφαιρική, η οποία σε πολλές μορφές καλύπτεται από μαλακές ή πιο σκληρές προεξοχές που μοιάζουν με αγκάθια. Κάθε χώρος περιέχει συνήθως έναν σπόρο.
Όταν ο καρπός ωριμάσει και ξεραθεί, ανοίγει και απελευθερώνει τους σπόρους. Σε ορισμένες περιπτώσεις το άνοιγμα είναι απότομο και οι σπόροι εκτινάσσονται σε μικρή απόσταση από το μητρικό φυτό. Η περαιτέρω διασπορά τους μπορεί να γίνει με το νερό, τη μεταφορά χώματος και τις ανθρώπινες δραστηριότητες.
Οι σπόροι είναι ωοειδείς, λείοι και γυαλιστεροί, με καφέ, γκρίζα ή μαύρα σχέδια. Στην άκρη τους φέρουν μια σαρκώδη απόφυση που ονομάζεται καρίγκουλα. Τα διαφορετικά σχέδια των σπόρων τούς προσδίδουν εντυπωσιακή εμφάνιση, αλλά δεν πρέπει ποτέ να χρησιμοποιούνται ως παιχνίδια, κοσμήματα ή αντικείμενα χειροτεχνίας που μπορεί να καταλήξουν στο στόμα.
Το καστορέλαιο
Από τους σπόρους παράγεται το γνωστό καστορέλαιο ή ρετσινόλαδο. Το έλαιο είναι πλούσιο σε τριγλυκερίδια του ρικινελαϊκού οξέος, ενός ασυνήθιστου λιπαρού οξέος που του προσδίδει ιδιαίτερες φυσικές και χημικές ιδιότητες.
Το καστορέλαιο χρησιμοποιείται στη φαρμακευτική και στην κοσμητολογία, καθώς και στην παρασκευή λιπαντικών, σαπουνιών, χρωμάτων, επικαλύψεων και διαφόρων βιομηχανικών προϊόντων. Οι χρήσεις αυτές αφορούν αποκλειστικά προϊόντα που έχουν παρασκευαστεί και ελεγχθεί με κατάλληλες βιομηχανικές διαδικασίες.
Το φυτό ήταν γνωστό από την αρχαιότητα και το έλαιό του χρησιμοποιήθηκε από διαφορετικούς πολιτισμούς για φωτισμό και για διάφορες πρακτικές εφαρμογές. Η παλαιά χρήση ενός φυτού, όμως, δεν αποδεικνύει ότι κάθε παρασκευή του είναι ασφαλής.
Η ρικίνη και η τοξικότητα του φυτού
Οι σπόροι της κουρτουνιάς περιέχουν ρικίνη, μια εξαιρετικά ισχυρή τοξική πρωτεΐνη. Η ουσία εισέρχεται στα κύτταρα και αναστέλλει την παραγωγή των πρωτεϊνών που είναι απαραίτητες για τη λειτουργία και την επιβίωσή τους.
Ιδιαίτερα επικίνδυνη είναι η μάσηση και κατάποση των σπόρων, επειδή το σπάσιμο του σκληρού περιβλήματος μπορεί να απελευθερώσει τη ρικίνη. Η κατάποση μπορεί να προκαλέσει σοβαρά γαστρεντερικά συμπτώματα, αφυδάτωση, πτώση της αρτηριακής πίεσης και βλάβη ζωτικών οργάνων.
Η επαφή με άθικτους σπόρους δεν ισοδυναμεί συνήθως με δηλητηρίαση, αλλά πρέπει να αποφεύγεται ο χειρισμός τους, ιδιαίτερα από παιδιά. Οι σπόροι δεν πρέπει ποτέ να συνθλίβονται, να αλέθονται ή να υποβάλλονται σε οικιακή επεξεργασία.
Το καστορέλαιο που παράγεται νόμιμα και σύμφωνα με τις προβλεπόμενες προδιαγραφές δεν πρέπει να συγχέεται με τους ωμούς σπόρους ή τα υπολείμματα της επεξεργασίας τους, στα οποία μπορεί να παραμένει η ρικίνη. Η παραγωγή καστορέλαιου στο σπίτι είναι επικίνδυνη και δεν πρέπει να επιχειρείται.
Σε περίπτωση κατάποσης ή ύποπτης έκθεσης απαιτείται άμεση επικοινωνία με τις υπηρεσίες επείγουσας ιατρικής βοήθειας. Δεν προκαλούμε εμετό και δεν περιμένουμε να εμφανιστούν συμπτώματα. Στην Κύπρο καλούμε αμέσως το 112.
Οικολογική συμπεριφορά
Η κουρτουνιά είναι ταχέως αναπτυσσόμενο φυτό που παράγει πολλούς σπόρους. Η ικανότητά της να εγκαθίσταται σε διαταραγμένα εδάφη, να αντέχει σε θερμές συνθήκες και να αναπαράγεται αποτελεσματικά έχει συμβάλει στην εξάπλωσή της μακριά από την αρχική φυσική της περιοχή.
Η παρουσία λίγων φυτών σε ένα έντονα αλλοιωμένο περιβάλλον δεν σημαίνει απαραίτητα ότι προκαλεί πάντοτε σοβαρή οικολογική ζημιά. Όταν όμως σχηματίζει πυκνές συστάδες, ιδιαίτερα κοντά σε υδατορεύματα, μπορεί να περιορίζει τον διαθέσιμο χώρο και το φως για άλλα φυτά και να διευκολύνει την περαιτέρω διασπορά των σπόρων της.
Η απομάκρυνσή της πρέπει να γίνεται πριν ωριμάσουν οι καρποί, ώστε να περιορίζεται η παραγωγή νέων σπόρων. Κατά τον χειρισμό συνιστώνται γάντια, προστασία των ματιών και αποφυγή οποιασδήποτε επαφής των σπόρων με το στόμα. Τα καρποφόρα μέρη πρέπει να φυλάσσονται μακριά από παιδιά και ζώα.
Ταξινόμηση
- Βασίλειο: Plantae
- Κλάδος: Tracheophyta
- Κλάση: Magnoliopsida
- Τάξη: Malpighiales
- Οικογένεια: Euphorbiaceae
- Υποοικογένεια: Acalyphoideae
- Φυλή: Acalypheae
- Υποφυλή: Ricininae
- Γένος: Ricinus L.
- Είδος: Ricinus communis L.
- Κοινές ονομασίες: Κουρτουνιά, Ρίκινος ο κοινός
- Αγγλικές κοινές ονομασίες: Castor-oil Plant, Castor Bean
Πηγές
- Αρχική ανάρτηση – Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou
- Plants of the World Online – Ricinus communis L., Royal Botanic Gardens, Kew
- Flora of Cyprus – Ricinus communis
- Centers for Disease Control and Prevention – Ricin
- European Food Safety Authority – Ricin from Ricinus communis
Castor-oil Plant – Castor Bean – Ricinus communis L. – Cyprus
Text by George Konstantinou
Photographs: Nicosia, 14 November 2014, by George Konstantinou
A striking but toxic plant
The castor-oil plant, with the scientific name Ricinus communis L., is a perennial flowering plant belonging to the family Euphorbiaceae. It is the only currently accepted species of the genus Ricinus.
Despite the English name “castor bean”, its seed is not a true bean. It is a particularly recognisable plant, with large palmately lobed leaves, striking fruits and characteristically patterned seeds.
The species is native to north-eastern tropical Africa. Because it has been cultivated by humans for thousands of years, it has spread throughout warm regions across much of the world. In Cyprus it is neither native nor endemic; it is recorded as a naturalised invasive alien plant.
Presence in Cyprus
In Cyprus, the castor-oil plant is found mainly at low elevations. It grows on disturbed ground, roadsides, abandoned land, rubbish dumps, streambeds, irrigation channels and near cultivated or inhabited areas.
According to the Flora of Cyprus database, its recorded altitudinal range on the island extends from sea level to approximately 150 metres. It is favoured by the warm climate and grows rapidly where sufficient moisture and nutrients are available.
In suitable places it can form dense stands and compete with local vegetation, particularly in habitats that have already been degraded or heavily disturbed by human activity.
Description of the plant
The castor-oil plant can grow as a large herbaceous plant, shrub or small tree. In warm climates it is perennial and may reach a height of several metres. Young stems are usually green or reddish and are often covered by a waxy surface.
The leaves are large and alternate, with long stalks and a palmate shape. They are generally divided into seven to eleven pointed lobes and have toothed margins. Their colour ranges from green to dark reddish purple, depending on the variety, age and growing conditions.
The plant is monoecious, meaning that male and female flowers occur on the same individual. The flowers lack conspicuous petals and are arranged in upright inflorescences. Male flowers are generally situated on the lower part of the inflorescence and bear numerous stamens, while female flowers occur above them and can be recognised by their conspicuous reddish stigmas.
Pollination is carried out mainly by the wind, although insects may also visit the flowers. The plant can pollinate itself, but pollen can also be transferred between different individuals.
Fruits and seeds
The fruit is a three-chambered capsule, usually spherical, which in many forms is covered with soft or firmer spine-like projections. Each chamber normally contains one seed.
When the fruit ripens and dries, it opens and releases the seeds. In some cases, it splits suddenly and throws them a short distance from the parent plant. Their further dispersal can occur through water, transported soil and human activities.
The seeds are oval, smooth and glossy, with brown, grey or black markings. At one end they bear a fleshy appendage called a caruncle. Their varied patterns give them an attractive appearance, but they should never be used as toys, jewellery or craft objects that might be placed in the mouth.
Castor oil
The familiar castor oil is produced from the seeds. The oil is rich in triglycerides of ricinoleic acid, an unusual fatty acid that gives it distinctive physical and chemical properties.
Castor oil is used in pharmaceuticals and cosmetics, as well as in the manufacture of lubricants, soaps, paints, coatings and various industrial products. These uses apply exclusively to products manufactured and tested through appropriate industrial processes.
The plant has been known since antiquity, and its oil was used by different civilisations for lighting and various practical purposes. The historical use of a plant, however, does not demonstrate that every preparation made from it is safe.
Ricin and the plant’s toxicity
The seeds of the castor-oil plant contain ricin, an extremely powerful toxic protein. It enters cells and prevents them from producing the proteins essential for their function and survival.
Chewing and swallowing the seeds is particularly dangerous because breaking the hard seed coat can release the ricin. Ingestion may cause severe gastrointestinal symptoms, dehydration, low blood pressure and damage to vital organs.
Contact with intact seeds does not normally amount to poisoning, but handling them should still be avoided, especially by children. The seeds must never be crushed, ground or processed at home.
Castor oil legally manufactured according to the required standards should not be confused with raw seeds or the waste material remaining after processing, in which ricin may remain. Attempting to produce castor oil at home is dangerous and must be avoided.
In the event of ingestion or suspected exposure, emergency medical assistance must be contacted immediately. Do not induce vomiting and do not wait for symptoms to appear. In Cyprus, call 112 immediately.
Ecological behaviour
The castor-oil plant is a rapidly growing species that produces numerous seeds. Its ability to establish itself on disturbed ground, tolerate warm conditions and reproduce effectively has contributed to its spread far beyond its original natural range.
The presence of a few plants in a heavily modified environment does not necessarily mean that serious ecological damage is always being caused. When it forms dense stands, however, particularly beside watercourses, it can reduce the space and light available to other plants and facilitate the further dispersal of its seeds.
Removal should be carried out before the fruits mature, limiting the production of new seeds. Gloves and eye protection are recommended during handling, and any contact between the seeds and the mouth must be avoided. Fruiting material must be kept away from children and animals.
Classification
- Kingdom: Plantae
- Phylum: Tracheophyta
- Class: Magnoliopsida
- Order: Malpighiales
- Family: Euphorbiaceae
- Subfamily: Acalyphoideae
- Tribe: Acalypheae
- Subtribe: Ricininae
- Genus: Ricinus L.
- Species: Ricinus communis L.
- Common names: Castor-oil Plant, Castor Bean
- Greek common names: Κουρτουνιά, Ρίκινος ο κοινός
No comments:
Post a Comment