Translate

Thursday, 18 April 2019

Ποταμός Σέτραχος – Ο ποταμός της κοιλάδας Μαραθάσας - Cyprus





Below in English

Κείμενο George Konstantinou

Ο Σέτραχος είναι ένας από τους σημαντικότερους ποταμούς του Τροόδους και ο ποταμός που έχει συνδεθεί περισσότερο από κάθε άλλον με την κοιλάδα της Μαραθάσας. Είναι γνωστός και ως ποταμός της Μαραθάσας, καθώς διασχίζει την εύφορη κοιλάδα και δίνει ζωή στα χωριά Πεδουλάς, Μουτουλλάς, Καλοπαναγιώτης και Οίκος.

Πηγάζει από τις βόρειες πλαγιές του Τροόδους, κατευθύνεται προς τα βόρεια και, αφού περάσει από τη Μαραθάσα, τον Ορκόντα και την περιοχή της Λεύκας, καταλήγει στον κόλπο της Μόρφου, κοντά στον Ξερό. Το συνολικό μήκος του υπολογίζεται περίπου στα 25–26,5 χιλιόμετρα.

Σήμερα το κατώτερο τμήμα του ποταμού, η περιοχή της Λεύκας και οι εκβολές του βρίσκονται στο κατεχόμενο τμήμα της Κύπρου.

Συντεταγμένες και Google Maps

Ως αντιπροσωπευτικό και εύκολα προσβάσιμο σημείο δίνεται το τμήμα του ποταμού στον Καλοπαναγιώτη, κοντά στο Ενετικό Γεφύρι και στη Μονή Αγίου Ιωάννη του Λαμπαδιστή:

Συντεταγμένες: 34.9920, 32.8325
Google Maps: Ποταμός Σέτραχος στον Καλοπαναγιώτη

Ο Σέτραχος έχει μεγάλη διαδρομή και οι συντεταγμένες δεν αντιπροσωπεύουν ολόκληρο τον ποταμό, αλλά ένα από τα γνωστότερα και ιστορικά σημαντικότερα προσβάσιμα σημεία του.

Οι πηγές και η διαδρομή του

Ο ποταμός πηγάζει από την ορεινή περιοχή ανάμεσα στις βουνοκορφές North Shoulder, ύψους περίπου 1.709 μέτρων, και Μούττη του Δράκοντα, ύψους περίπου 1.243 μέτρων. Δέχεται νερό από πολλά μικρότερα ρυάκια, χειμάρρους και φυσικές πηγές που σχηματίζουν ένα δενδροειδές υδρογραφικό δίκτυο.

Από τις ψηλές δασωμένες πλαγιές το νερό κατεβαίνει προς τον Πεδουλά και συνεχίζει μέσα από τον Μουτουλλά, τον Καλοπαναγιώτη και τον Οίκο. Βορειότερα περνά από την περιοχή του Ορκόντα, εισέρχεται στην κοιλάδα της Λεύκας και τελικά φτάνει στη θάλασσα.

Ο Σέτραχος δεν έχει παντού την ίδια ποσότητα νερού και δεν πρέπει να θεωρείται συνεχώς ρέων σε ολόκληρο το μήκος του. Η ροή μεταβάλλεται ανάλογα με τις βροχοπτώσεις, το λιώσιμο του χιονιού, την παροχή των πηγών, τις ανάγκες άρδευσης και τη συγκράτηση νερού από τα φράγματα. Ωστόσο, οι πολυάριθμες ορεινές πηγές διατηρούν νερό σε τμήματα της κοίτης ακόμη και κατά τη διάρκεια της ξηρής περιόδου.

Ο ποταμός που δημιούργησε τη Μαραθάσα

Η κοιλάδα της Μαραθάσας οφείλει σε μεγάλο βαθμό τη μορφολογία και τη γονιμότητά της στη μακροχρόνια διαβρωτική δράση του Σέτραχου και των παραποτάμων του. Το νερό έσκαψε σταδιακά τις βόρειες πλαγιές του Τροόδους, μεταφέροντας πέτρες, άμμο και λεπτότερα υλικά προς χαμηλότερα υψόμετρα.

Στα πιο ήπια τμήματα της κοιλάδας συσσωρεύτηκαν προσχώσεις, πάνω στις οποίες αναπτύχθηκαν περιβόλια και καλλιέργειες. Οι απότομες πλαγιές διαμορφώθηκαν σε αναβαθμίδες, ώστε να συγκρατούν το χώμα και να μπορούν να καλλιεργηθούν.

Χωρίς το νερό του Σέτραχου και των πηγών του, η πυκνή γεωργική και ανθρώπινη δραστηριότητα της Μαραθάσας δεν θα μπορούσε να αναπτυχθεί με την ίδια έκταση.

Γεωλογία της διαδρομής

Στην ορεινή του διαδρομή ο ποταμός ρέει κυρίως πάνω στα πυριγενή πετρώματα του οφιολιθικού συμπλέγματος του Τροόδους. Συναντά γάββρους, πλαγιογρανίτες, διαβάσες και ηφαιστειακές λάβες, πετρώματα που δημιουργήθηκαν στον πυθμένα ενός αρχαίου ωκεανού και ανυψώθηκαν μαζί με το Τρόοδος.

Χαμηλότερα, η κοίτη περνά μέσα από αμμοχάλικα της Πλειστόκαινης περιόδου και νεότερες αλλουβιακές αποθέσεις. Η συνεχής μεταφορά υλικών από το νερό δημιούργησε προσχωσιγενή εδάφη, τα οποία αξιοποιήθηκαν για καλλιέργεια.

Η μεγάλη ποικιλία πετρωμάτων, το υψόμετρο και η διάβρωση έχουν δημιουργήσει ένα τοπίο με στενά περάσματα, βραχώδεις όχθες, μικρούς καταρράκτες, φυσικές λεκάνες και βαθύτερα σημεία.

Οι φυσικές πηγές της κοιλάδας

Ένα από τα σημαντικότερα γνωρίσματα της λεκάνης του Σέτραχου είναι ο μεγάλος αριθμός φυσικών πηγών. Τα νερά διεισδύουν στα ρωγματωμένα πετρώματα του Τροόδους και επανεμφανίζονται χαμηλότερα στις πλαγιές και κοντά στην κοίτη.

Οι πηγές αυτές τροφοδοτούσαν επί αιώνες τους κατοίκους, τα περιβόλια, τις βρύσες, τις δεξαμενές, τα αυλάκια και τους νερόμυλους. Η παρουσία τους εξηγεί γιατί σε ορισμένα τμήματα της Μαραθάσας υπάρχει νερό ακόμη και όταν έχει περάσει μεγάλο χρονικό διάστημα χωρίς βροχή.

Οι ιαματικές πηγές του Καλοπαναγιώτη

Στις όχθες του Σέτραχου, στον Καλοπαναγιώτη, βρίσκονται γνωστές θειούχες ιαματικές πηγές. Η χρήση των νερών της περιοχής για λουτροθεραπεία έχει μακρά παράδοση και συνδέθηκε ιστορικά με την ευρύτερη περιοχή των αρχαίων Σόλων.

Το νερό έχει χαρακτηριστική οσμή λόγω των θειούχων ενώσεων που περιέχει. Οι πηγές αποτέλεσαν σημαντικό στοιχείο της ιστορίας και της ανάπτυξης του Καλοπαναγιώτη, προσελκύοντας επισκέπτες για πολλούς αιώνες.

Η σύνδεση της περιοχής με αρχαίο Ασκληπιείο αναφέρεται στην τοπική παράδοση και σε ιστορικές αφηγήσεις. Ωστόσο, οι σχετικές λεπτομέρειες πρέπει να διακρίνονται από όσα έχουν επιβεβαιωθεί άμεσα με αρχαιολογικά ευρήματα.

Το νερό και τα χωριά της Μαραθάσας

Ο Σέτραχος υπήρξε απαραίτητος για την επιβίωση και την οικονομία των ορεινών κοινοτήτων. Τα νερά του χρησιμοποιούνταν για την άρδευση περιβολιών με κερασιές, μηλιές, αχλαδιές, ροδακινιές, δαμασκηνιές, καρυδιές και άλλα καρποφόρα δέντρα.

Οι κάτοικοι κατασκεύαζαν αυλάκια και μικρά έργα εκτροπής για να μεταφέρουν το νερό από την κοίτη στις αναβαθμίδες. Η διανομή του αποτελούσε σημαντικό ζήτημα για τις κοινότητες, ιδιαίτερα κατά τις ξηρές περιόδους. Τα δικαιώματα χρήσης, οι ώρες άρδευσης και η συντήρηση των αυλακιών ρυθμίζονταν από τοπικές συμφωνίες και έθιμα και κατά καιρούς προκαλούσαν διαφωνίες.

Το νερό δεν χρησιμοποιήθηκε μόνο για τις καλλιέργειες. Έθετε σε λειτουργία νερόμυλους, εξυπηρετούσε τις οικιακές ανάγκες και διατηρούσε μια παραγωγική κοιλάδα μέσα στο ορεινό περιβάλλον.

Ο Νερόμυλος του Κύκκου

Κοντά στον Σέτραχο, στον Καλοπαναγιώτη, βρίσκεται ο Νερόμυλος του Κύκκου, ένας από τους καλύτερα διατηρημένους παραδοσιακούς νερόμυλους της Κύπρου. Ονομαζόταν έτσι επειδή ανήκε στη Μονή Κύκκου.

Το νερό μεταφερόταν μέσω αυλακιού προς τον μύλο και έπεφτε με δύναμη για να κινήσει τον μηχανισμό άλεσης. Η κατασκευή του αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο οι κοινότητες αξιοποιούσαν την ενέργεια του νερού χωρίς σύγχρονα μηχανικά μέσα.

Ο νερόμυλος διατηρείται ως μνημείο της παραδοσιακής αγροτικής και προβιομηχανικής ζωής της Μαραθάσας.

Το Ενετικό Γεφύρι του Καλοπαναγιώτη

Πάνω από τον Σέτραχο βρίσκεται το μονότοξο πέτρινο γεφύρι του Καλοπαναγιώτη, το οποίο χρονολογείται στην περίοδο της Ενετοκρατίας, τον 16ο αιώνα.

Το γεφύρι συνέδεε τον οικισμό με τη Μονή Αγίου Ιωάννη του Λαμπαδιστή, το παλαιό σχολείο και τις γεωργικές περιοχές στην απέναντι όχθη. Για μεγάλο χρονικό διάστημα αποτελούσε τον βασικό δρόμο επικοινωνίας ανάμεσα στις δύο πλευρές της κοιλάδας.

Η θέση του ανάμεσα στα πλατάνια, δίπλα στον ποταμό, στις ιαματικές πηγές και στο μοναστηριακό συγκρότημα, αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά τοπία της Μαραθάσας.

Η Μονή Αγίου Ιωάννη του Λαμπαδιστή

Στην ανατολική όχθη του ποταμού βρίσκεται η ιστορική Μονή Αγίου Ιωάννη του Λαμπαδιστή. Το συγκρότημα περιλαμβάνει τρεις ενωμένους ναούς διαφορετικών περιόδων: τον Άγιο Ηρακλείδιο, τον Άγιο Ιωάννη τον Λαμπαδιστή και το παρεκκλήσι του Ακάθιστου Ύμνου, γνωστό και ως Λατινικό παρεκκλήσι.

Οι τοιχογραφίες του συγκροτήματος καλύπτουν μεγάλη χρονική περίοδο και αποτελούν εξαιρετικά δείγματα της βυζαντινής και μεταβυζαντινής τέχνης της Κύπρου. Από το 1985 το μνημείο περιλαμβάνεται, μαζί με άλλες εννέα τοιχογραφημένες εκκλησίες του Τροόδους, στον Κατάλογο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO.

Η θέση της μονής δίπλα στον Σέτραχο δείχνει πόσο στενά συνδέθηκαν το φυσικό τοπίο, το νερό, η θρησκευτική ζωή και η ιστορία της περιοχής.

Το Ενετικό Γεφύρι του Ορκόντα

Βορειότερα, στην περιοχή του Ορκόντα, διατηρείται ακόμη ένα παλαιό πέτρινο γεφύρι πάνω από τον Σέτραχο. Το γεφύρι αποτελούσε μέρος των παλαιών διαδρομών που συνέδεαν τις κοινότητες της Μαραθάσας με τη Λεύκα και τις χαμηλότερες περιοχές.

Τα πέτρινα γεφύρια δεν ήταν απλώς τεχνικά έργα. Ήταν απαραίτητα για τη μετακίνηση ανθρώπων, ζώων και προϊόντων, ιδιαίτερα τον χειμώνα, όταν η αυξημένη ροή έκανε δύσκολη ή επικίνδυνη τη διάβαση της κοίτης.

Τα φράγματα του Σέτραχου

Στην πορεία του ποταμού κατασκευάστηκαν δύο φράγματα.

Το φράγμα της Λεύκας κατασκευάστηκε μεταξύ 1959 και 1962. Η αρχική χωρητικότητά του αναφέρεται περίπου στις 368.000 κυβικές μέτρα και χρησιμοποιήθηκε για την άρδευση των εσπεριδοειδών και άλλων καλλιεργειών της κοιλάδας της Λεύκας.

Το φράγμα του Καλοπαναγιώτη κατασκευάστηκε μεταξύ 1964 και 1966 για τοπικούς αρδευτικούς σκοπούς. Το νερό του χρησιμοποιήθηκε κυρίως για περιβόλια με φυλλοβόλα οπωροφόρα δέντρα. Οι ιστορικές και οι νεότερες τεχνικές πηγές δεν δίνουν πάντοτε την ίδια τιμή για τη χωρητικότητά του, γι’ αυτό είναι ασφαλέστερο να αναφέρεται η λειτουργία και η χρονολογία του χωρίς μία μοναδική ανεπιφύλακτη μέτρηση.

Τα φράγματα εξασφάλισαν καλύτερη διαχείριση του νερού για την άρδευση, αλλά ταυτόχρονα άλλαξαν τη φυσική συνέχεια και την εποχική ροή του ποταμού.

Παραποτάμια βλάστηση

Κατά μήκος των ορεινών τμημάτων του Σέτραχου αναπτύσσεται πλούσια παραποτάμια βλάστηση. Σε διάφορα σημεία συναντώνται πλατάνια, σκλήθρα, ιτιές, βάτοι, πικροδάφνες, κισσοί, φτέρες, βρύα και πολλά άλλα φυτά που εξαρτώνται από την υγρασία.

Η σκιά των δέντρων περιορίζει την αύξηση της θερμοκρασίας του νερού και δημιουργεί ένα δροσερό μικροκλίμα. Οι ρίζες συγκρατούν το χώμα, μειώνουν τη διάβρωση των οχθών και προσφέρουν καταφύγιο σε μικρά ζώα.

Πέρα από τη φυσική βλάστηση, τα παραδοσιακά περιβόλια αποτελούν σημαντικό τμήμα του πολιτιστικού τοπίου. Οι καλλιεργημένες αναβαθμίδες, τα αυλάκια και οι ξερολιθιές δείχνουν τη μακρόχρονη προσαρμογή των ανθρώπων στο ορεινό περιβάλλον.

Πανίδα του ποταμού

Τα τμήματα με μόνιμο ή εποχικό νερό φιλοξενούν υδρόβια ασπόνδυλα, προνύμφες εντόμων, αμφίβια και άλλους οργανισμούς που εξαρτώνται από το γλυκό νερό. Η παραποτάμια βλάστηση χρησιμοποιείται από πολλά είδη πουλιών για τροφή, ξεκούραση και φωλεοποίηση.

Στις όχθες μπορούν επίσης να εμφανιστούν ερπετά, μικρά θηλαστικά, νυχτερίδες και πολυάριθμα έντομα. Τα πεσμένα φύλλα και τα ξύλα που αποσυντίθενται μέσα στην κοίτη τροφοδοτούν μια ολόκληρη κοινότητα μυκήτων και αποικοδομητών.

Η βιοποικιλότητα δεν είναι ίδια σε όλη τη διαδρομή. Επηρεάζεται από το υψόμετρο, την ταχύτητα της ροής, τη διάρκεια παρουσίας του νερού, την ποιότητά του, τη σκίαση και τον βαθμό ανθρώπινης επέμβασης.

Η αρχαία ονομασία

Η ονομασία Σέτραχος ή Σάτραχος απαντά σε αρχαίες αναφορές για ποταμό της Κύπρου. Έχει διατυπωθεί η άποψη ότι ο αρχαίος Σάτραχος ήταν ο σημερινός ποταμός της Μαραθάσας και ότι κοντά του υπήρχε αρχαίος οικισμός ή πόλη με το ίδιο όνομα.

Η ταύτιση όμως δεν θεωρείται βέβαιη. Άλλες ερμηνείες συνδέουν τον αρχαίο Σάτραχο με τον σημερινό ποταμό Σερράχη. Επομένως, η διατήρηση της αρχαίας ονομασίας στον σημερινό Σέτραχο είναι μια ενδιαφέρουσα πιθανότητα και όχι πλήρως αποδεδειγμένο ιστορικό γεγονός.

Περιβαλλοντικές πιέσεις

Όπως πολλά ποτάμια της Κύπρου, ο Σέτραχος αντιμετωπίζει πιέσεις από:

  • τη μείωση των βροχοπτώσεων και τις παρατεταμένες περιόδους ξηρασίας,
  • την υπεράντληση ή εκτροπή νερού,
  • την εγκατάλειψη και καταστροφή παραδοσιακών αυλακιών,
  • τη ρύπανση και την απόρριψη αποβλήτων,
  • τα σκουπίδια στην κοίτη,
  • τις επεμβάσεις και κατασκευές πολύ κοντά στις όχθες,
  • την απομάκρυνση της φυσικής βλάστησης,
  • τις πυρκαγιές και τη διάβρωση του εδάφους,
  • την εισαγωγή ξενικών φυτών και ζώων.

Η κλιματική αλλαγή αναμένεται να εντείνει τις περιόδους ανομβρίας, αλλά και τα ξαφνικά έντονα πλημμυρικά φαινόμενα. Η προστασία της λεκάνης απορροής, των πηγών και της παραποτάμιας βλάστησης είναι απαραίτητη τόσο για τη φύση όσο και για τις κοινότητες της Μαραθάσας.

Ένα ενιαίο φυσικό και πολιτιστικό μνημείο

Ο Σέτραχος δεν είναι μόνο μια κοίτη που μεταφέρει νερό. Είναι ο φυσικός άξονας γύρω από τον οποίο αναπτύχθηκαν χωριά, περιβόλια, νερόμυλοι, γεφύρια, μοναστήρια, μονοπάτια και τοπικές παραδόσεις.

Στην κοιλάδα του συνυπάρχουν η γεωλογική ιστορία του Τροόδους, η βιοποικιλότητα των παραποτάμιων οικοσυστημάτων και η ανθρώπινη ιστορία πολλών αιώνων. Η προστασία του πρέπει να αντιμετωπίζει όλα αυτά τα στοιχεία ως ένα ενιαίο σύνολο.

Γεωγραφικά στοιχεία

  • Ονομασία: Ποταμός Σέτραχος
  • Άλλη ονομασία: Ποταμός της Μαραθάσας
  • Μήκος: Περίπου 25–26,5 χιλιόμετρα
  • Πηγές: Βόρειες πλαγιές του Τροόδους
  • Κύρια κοιλάδα: Μαραθάσα
  • Κοινότητες της διαδρομής: Πεδουλάς, Μουτουλλάς, Καλοπαναγιώτης και Οίκος
  • Κατώτερη διαδρομή: Ορκόντας και Λεύκα
  • Εκβολές: Κόλπος Μόρφου, κοντά στον Ξερό
  • Κύρια χρήση νερού: Άρδευση
  • Αντιπροσωπευτικό σημείο: Ενετικό Γεφύρι Καλοπαναγιώτη
  • Συντεταγμένες: 34.9920, 32.8325
  • Google Maps: Προβολή στον χάρτη

Πηγές

Text by George Konstantinou

The Setrachos is one of the most important rivers of the Troodos Mountains and the river most closely associated with the Marathasa Valley. It is also known as the Marathasa River because it crosses the fertile valley and provides water to the villages of Pedoulas, Moutoullas, Kalopanayiotis and Oikos.

It rises on the northern slopes of the Troodos Mountains, flows northwards and, after passing through Marathasa, Orkontas and the Lefka area, reaches Morphou Bay near Xeros. Its total length is estimated at approximately 25–26.5 kilometres.

Today, the lower part of the river, the Lefka area and its mouth are situated within the occupied part of Cyprus.

Coordinates and Google Maps

The section of the river at Kalopanayiotis, near the Venetian Bridge and the Monastery of Agios Ioannis Lampadistis, is provided as a representative and easily accessible location:

Coordinates: 34.9920, 32.8325
Google Maps: Setrachos River at Kalopanayiotis

The Setrachos has a long course, and these coordinates do not represent the entire river. They indicate one of its best-known and most historically important accessible locations.

The sources and course of the river

The river rises in the mountainous area between the peaks known as North Shoulder, approximately 1,709 metres high, and Moutti tou Drakonta, approximately 1,243 metres high. It receives water from numerous smaller streams, seasonal torrents and natural springs forming a generally dendritic drainage network.

From the high forested slopes, the water descends towards Pedoulas and continues through Moutoullas, Kalopanayiotis and Oikos. Farther north it passes through the Orkontas area, enters the Lefka Valley and eventually reaches the sea.

The Setrachos does not carry the same quantity of water everywhere and should not be regarded as continuously flowing throughout its entire length. Its flow varies according to rainfall, snowmelt, spring discharge, irrigation requirements and water retained by the dams. Nevertheless, the numerous mountain springs maintain water in sections of its channel even during the dry season.

The river that formed Marathasa

The Marathasa Valley owes much of its form and fertility to the long-term erosive action of the Setrachos and its tributaries. The water gradually cut into the northern slopes of the Troodos Mountains, transporting stones, sand and finer material towards lower elevations.

Alluvial material accumulated in the gentler parts of the valley, where orchards and cultivated land were established. The steep slopes were shaped into terraces so that soil could be retained and cultivated.

Without the water of the Setrachos and its springs, the dense agricultural and human activity of Marathasa could not have developed to the same extent.

Geology along its course

Along its mountain course, the river flows mainly over the igneous rocks of the Troodos ophiolite complex. It crosses gabbros, plagiogranites, diabase and volcanic lavas—rocks formed on the floor of an ancient ocean and later uplifted together with the Troodos range.

At lower elevations, the channel passes through Pleistocene gravels and younger alluvial deposits. The continuous transport of material by the water created alluvial soils that were subsequently used for cultivation.

The diversity of rocks, elevation and erosion has produced a landscape containing narrow passages, rocky banks, small waterfalls, natural pools and deeper sections.

The natural springs of the valley

One of the most important characteristics of the Setrachos basin is the large number of natural springs. Water penetrates the fractured rocks of Troodos and reappears lower down the slopes and near the river channel.

For centuries, these springs supplied local people, orchards, fountains, reservoirs, irrigation channels and watermills. Their presence explains why water remains in certain parts of Marathasa even after long periods without rainfall.

The thermal springs of Kalopanayiotis

Well-known sulphurous thermal springs occur beside the Setrachos at Kalopanayiotis. The use of the local water for therapeutic bathing has a long tradition and has historically been associated with the wider region of ancient Soloi.

The water has a distinctive smell caused by its sulphur compounds. The springs became an important element in the history and development of Kalopanayiotis, attracting visitors over many centuries.

The association of the area with an ancient Asklepieion is mentioned in local tradition and historical accounts. The details of this tradition should, however, be distinguished from what has been directly confirmed through archaeological evidence.

Water and the villages of Marathasa

The Setrachos was essential to the survival and economy of the mountain communities. Its water was used to irrigate orchards containing cherry, apple, pear, peach, plum, walnut and other fruit trees.

Residents constructed channels and small diversion works to carry water from the river to the cultivated terraces. Its distribution was an important issue for the communities, particularly during dry periods. Rights of use, irrigation hours and the maintenance of channels were regulated through local agreements and customs and sometimes became sources of disagreement.

The water was not used only for agriculture. It powered watermills, served domestic needs and maintained a productive valley within the mountain environment.

The Kykkos Watermill

The Kykkos Watermill, one of the best-preserved traditional watermills in Cyprus, stands close to the Setrachos at Kalopanayiotis. It received its name because it belonged to Kykkos Monastery.

Water was carried through a channel towards the mill and dropped with sufficient force to operate the grinding mechanism. Its construction is a characteristic example of how communities used the energy of water without modern machinery.

The mill survives as a monument to the traditional agricultural and pre-industrial life of Marathasa.

The Venetian Bridge of Kalopanayiotis

A single-arched stone bridge dating from the period of Venetian rule in the 16th century crosses the Setrachos at Kalopanayiotis.

The bridge connected the settlement with the Monastery of Agios Ioannis Lampadistis, the old school and the agricultural land on the opposite bank. For a long period, it formed the principal route between the two sides of the valley.

Its position among the plane trees, beside the river, the thermal springs and the monastery complex, forms one of the most characteristic landscapes of Marathasa.

The Monastery of Agios Ioannis Lampadistis

The historic Monastery of Agios Ioannis Lampadistis stands on the eastern bank of the river. The complex contains three interconnected churches dating from different periods: Agios Herakleidios, Agios Ioannis Lampadistis and the Chapel of the Akathist Hymn, also known as the Latin Chapel.

Its wall paintings cover an extensive period and are exceptional examples of Byzantine and post-Byzantine art in Cyprus. Since 1985, the monument has been included with nine other Painted Churches of the Troodos Region on the UNESCO World Heritage List.

The monastery’s location beside the Setrachos demonstrates the close relationship between the natural landscape, water, religious life and the history of the area.

The old bridge at Orkontas

Farther north, an old stone bridge survives over the Setrachos in the Orkontas area. It formed part of the historic routes connecting the communities of Marathasa with Lefka and the lower regions.

Stone bridges were not merely engineering works. They were essential for the movement of people, animals and produce, especially during winter, when increased river flow made crossing the channel difficult or dangerous.

The dams of the Setrachos

Two dams were constructed along the river.

The Lefka Dam was built between 1959 and 1962. Its original capacity is reported as approximately 368,000 cubic metres, and it was used to irrigate citrus orchards and other cultivated land in the Lefka Valley.

The Kalopanayiotis Dam was constructed between 1964 and 1966 for local irrigation. Its water was used mainly for orchards of deciduous fruit trees. Historical and more recent technical sources do not always provide the same capacity figure; it is therefore safer to state its purpose and date without presenting a single measurement as unquestionably correct.

The dams improved the management of irrigation water but also altered the natural continuity and seasonal flow of the river.

Riparian vegetation

Rich riparian vegetation grows along the mountainous sections of the Setrachos. Depending on the location, it includes plane trees, alders, willows, brambles, oleanders, ivy, ferns, mosses and many other moisture-dependent plants.

The shade provided by the trees limits increases in water temperature and creates a cool microclimate. Their roots stabilise the soil, reduce bank erosion and provide shelter for small animals.

Traditional orchards are also an important part of the cultural landscape. Cultivated terraces, irrigation channels and dry-stone walls demonstrate the long adaptation of people to the mountain environment.

River wildlife

Sections containing permanent or seasonal water support aquatic invertebrates, insect larvae, amphibians and other freshwater-dependent organisms. The riparian vegetation is used by many bird species for feeding, resting and nesting.

Reptiles, small mammals, bats and numerous insects may also occur along the banks. Fallen leaves and wood decomposing in the channel sustain an entire community of fungi and decomposers.

Biodiversity is not identical throughout the river. It is influenced by elevation, flow velocity, the duration of water availability, water quality, shade and the degree of human disturbance.

The ancient name

The name Setrachos or Satrachos occurs in ancient references to a river of Cyprus. It has been proposed that the ancient Satrachos was the present river of Marathasa and that an ancient settlement or city bearing the same name existed nearby.

The identification is not certain. Other interpretations associate the ancient Satrachos with the modern Serrachis River. The survival of an ancient name in the modern Setrachos is therefore an interesting possibility rather than a fully established historical fact.

Environmental pressures

Like many rivers in Cyprus, the Setrachos is affected by:

  • declining rainfall and prolonged drought;
  • excessive extraction or diversion of water;
  • abandonment and destruction of traditional irrigation channels;
  • pollution and waste disposal;
  • litter within the riverbed;
  • construction and intervention too close to the banks;
  • removal of natural vegetation;
  • wildfires and soil erosion;
  • the introduction of non-native plants and animals.

Climate change is expected to intensify both dry periods and sudden severe flooding events. Protecting the drainage basin, springs and riparian vegetation is essential for both nature and the communities of Marathasa.

A single natural and cultural monument

The Setrachos is not merely a channel carrying water. It is the natural axis around which villages, orchards, watermills, bridges, monasteries, paths and local traditions developed.

Its valley combines the geological history of Troodos, the biodiversity of riparian ecosystems and many centuries of human history. Its protection must treat all these elements as a single interconnected whole.

Geographical information

  • Name: Setrachos River
  • Alternative name: Marathasa River
  • Length: Approximately 25–26.5 kilometres
  • Source: Northern slopes of the Troodos Mountains
  • Principal valley: Marathasa
  • Communities along its course: Pedoulas, Moutoullas, Kalopanayiotis and Oikos
  • Lower course: Orkontas and Lefka
  • Mouth: Morphou Bay, near Xeros
  • Principal use of water: Irrigation
  • Representative location: Venetian Bridge of Kalopanayiotis
  • Coordinates: 34.9920, 32.8325
  • Google Maps: View on the map

Sources

Αναρτήθηκε από στις
Ετικέτες ,

No comments:

Post a Comment

Subscribe to: Post Comments (Atom)