Odalisque Damselfly - Epallage fatime (Charpentier, 1840) - Cyprus

See also 

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

List of Odonata of Cyprus - (Dragonflies and Damselflies of Cyprus)

Epallage fatime, the Oriental damselfly, is a damselfly (Zygoptera) from the family of the Euphaeidae (oriental damselflies).

Photos George Konstantinou 2021 Orkonta

Below in English

Κείμενο George Konstantinou

Ένα ξεχωριστό ζυγόπτερο της Κύπρου

Το Epallage fatime (Charpentier, 1840), γνωστό στα αγγλικά ως Odalisque, είναι ένα μεγάλο και εντυπωσιακό είδος λιβελούλας της οικογένειας Euphaeidae. Ανήκει στα Ζυγόπτερα, δηλαδή στην ομάδα των εντόμων που στα αγγλικά ονομάζονται damselflies.

Αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά Οδοντόγναθα της Κύπρου, επειδή διαφέρει αισθητά από τα περισσότερα άλλα Ζυγόπτερα του νησιού ως προς το μέγεθος, τη στιβαρή κατασκευή του σώματος, τη στάση των φτερών και τον γαλάζιο χρωματισμό των ώριμων αρσενικών.

Το Epallage fatime είναι το μοναδικό είδος του γένους Epallage και ο μοναδικός εκπρόσωπος της κυρίως ασιατικής οικογένειας Euphaeidae που απαντά στην Ευρώπη.

Έλεγχος της επιστημονικής ονομασίας

Η αποδεκτή επιστημονική ονομασία είναι:

Epallage fatime (Charpentier, 1840)

Το είδος περιγράφηκε αρχικά από τον Γερμανό εντομολόγο Toussaint de Charpentier το 1840 ως Agrion fatime. Αργότερα μεταφέρθηκε στο γένος Epallage. Γι’ αυτό το όνομα του συγγραφέα και το έτος βρίσκονται μέσα σε παρενθέσεις.

Στη βιβλιογραφία απαντά επίσης το όνομα Epallage alma Selys, 1879, το οποίο θεωρείται συνώνυμο.

Το αγγλικό κοινό όνομα Odalisque είναι καθιερωμένο και προτιμάται από το «Odalisque Damselfly», αν και η δεύτερη διατύπωση δεν είναι λανθασμένη. Απαντά επίσης το αγγλικό όνομα Oriental damselfly, αλλά χρησιμοποιείται λιγότερο συχνά.

Δεν φαίνεται να υπάρχει ευρέως καθιερωμένη ελληνική κοινή ονομασία για το είδος. Για τον λόγο αυτό είναι ασφαλέστερο να χρησιμοποιείται το επιστημονικό όνομα ή η διεθνής ονομασία Odalisque.

Μορφολογία

Πρόκειται για ένα μεγάλο και ισχυρό Ζυγόπτερο, με συνολικό μήκος σώματος περίπου 40–50 χιλιοστά. Το μήκος των οπίσθιων φτερών κυμαίνεται συνήθως γύρω στα 30–34 χιλιοστά.

Το σώμα είναι πιο στιβαρό από εκείνο των περισσότερων ειδών Ζυγοπτέρων. Τα φτερά είναι σχετικά μακριά και στενά, ενώ το πτερόστιγμα είναι εξαιρετικά μακρύ και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα γνωρίσματα αναγνώρισης του είδους.

Το πτερόστιγμα είναι η σκουρόχρωμη ή ανοιχτόχρωμη ενισχυμένη περιοχή κοντά στο άκρο της πρόσθιας παρυφής κάθε φτερού. Στο Epallage fatime είναι πολύ μεγαλύτερο από το πτερόστιγμα των περισσότερων ευρωπαϊκών Ζυγοπτέρων.

Το ώριμο αρσενικό

Το ώριμο αρσενικό έχει εντυπωσιακή γαλάζια ή κυανότεφρη εμφάνιση. Ο χρωματισμός αυτός οφείλεται σε μεγάλο βαθμό σε μια λεπτή κηρώδη επίστρωση, γνωστή ως προυίνωση, η οποία καλύπτει το σώμα καθώς το έντομο ωριμάζει.

Το άνω μέρος των ματιών και τμήματα του μετώπου παραμένουν πιο σκούρα. Τα φτερά είναι διαφανή ή ελαφρώς καστανωπά, με σκουρότερη περιοχή κοντά στις άκρες. Το μακρύ πτερόστιγμα είναι συνήθως γκριζογάλαζο ή σκούρο.

Τα νεαρά αρσενικά δεν διαθέτουν ακόμη την πλήρη γαλάζια προυίνωση. Μπορούν επομένως να μοιάζουν περισσότερο με τα θηλυκά, μέχρι να αναπτυχθεί ο χαρακτηριστικός χρωματισμός του ώριμου αρσενικού.

Το θηλυκό

Το θηλυκό έχει συνήθως κιτρινωπό, υπόλευκο, ανοιχτό γκριζωπό ή καστανό βασικό χρώμα, με έντονες μαύρες ή σκούρες καστανές γραμμές και κηλίδες.

Στην επάνω πλευρά των κοιλιακών τμημάτων υπάρχουν επιμήκεις σκούρες περιοχές. Ανάμεσά τους παραμένει μια στενότερη ανοιχτόχρωμη γραμμή, η οποία μπορεί να φαίνεται ότι διατρέχει το μεγαλύτερο μέρος της κοιλιάς.

Το πτερόστιγμα του θηλυκού είναι συνήθως λευκωπό ή γκρίζο. Η βάση και τα άκρα των φτερών μπορεί να εμφανίζουν σκουρόχρωμες περιοχές, όμως η έκταση των κηλίδων παρουσιάζει σημαντική ατομική διαφοροποίηση.

Στάση των φτερών

Ένα από τα πιο ασυνήθιστα χαρακτηριστικά του είδους είναι ο τρόπος με τον οποίο κρατά τα φτερά του όταν κάθεται.

Τα περισσότερα Ζυγόπτερα διατηρούν τα φτερά κλειστά ή ελαφρώς ανοικτά επάνω από την κοιλιά. Το Epallage fatime, αντίθετα, τα κρατά συνήθως ανοικτά προς τα πλάγια, θυμίζοντας περισσότερο τα Ανισόπτερα, δηλαδή τις μεγάλες λιβελούλες.

Σε συνδυασμό με το στιβαρό σώμα και τη δυνατή πτήση του, αυτή η στάση μπορεί να προκαλέσει σύγχυση ως προς την ομάδα στην οποία ανήκει. Η μορφή των ματιών, των φτερών και άλλων ανατομικών χαρακτηριστικών επιβεβαιώνει, ωστόσο, ότι πρόκειται για Ζυγόπτερο.

Αναγνώριση στο πεδίο

Τα σημαντικότερα γνωρίσματα αναγνώρισης είναι:

• το μεγάλο και στιβαρό σώμα,
• το εξαιρετικά μακρύ πτερόστιγμα,
• τα φτερά που κρατούνται συνήθως ανοικτά κατά την ανάπαυση,
• ο γαλάζιος προυινώδης χρωματισμός του ώριμου αρσενικού,
• το κιτρινωπό ή ανοιχτόχρωμο σώμα του θηλυκού με επιμήκεις σκούρες γραμμές,
• οι μεταβλητές σκοτεινές περιοχές στη βάση και στις άκρες των φτερών,
• η ισχυρή και γρήγορη πτήση κοντά σε τρεχούμενα νερά.

Το είδος είναι αρκετά χαρακτηριστικό και δύσκολα συγχέεται με άλλο κυπριακό Ζυγόπτερο όταν φαίνονται καθαρά το μέγεθος, το πτερόστιγμα και η στάση των φτερών.

Γεωγραφική εξάπλωση

Το Epallage fatime έχει κυρίως δυτικοασιατική εξάπλωση. Η περιοχή παρουσίας του εκτείνεται από τη νοτιοανατολική Ευρώπη και την Κύπρο, μέσω της Τουρκίας και της Μέσης Ανατολής, μέχρι το Ιράν, το Αφγανιστάν και το Πακιστάν.

Στην Ευρώπη απαντά κυρίως στην Κύπρο, στην Ελλάδα, στα νησιά του ανατολικού Αιγαίου, στην ευρωπαϊκή Τουρκία και σε ορισμένες περιοχές των Βαλκανίων.

Η Κύπρος βρίσκεται κοντά στο δυτικό άκρο του κύριου ασιατικού εύρους εξάπλωσής του. Το είδος αποτελεί φυσικό και αυτόχθονο στοιχείο της πανίδας του νησιού και όχι ξενικό είδος.

Παρουσία στην Κύπρο

Στην Κύπρο το Epallage fatime απαντά κυρίως κατά μήκος ποταμών και ρυακιών στις λοφώδεις και ορεινές περιοχές, ιδιαίτερα γύρω από την οροσειρά του Τροόδους.

Κατάλληλοι βιότοποι υπάρχουν στις κοιλάδες ποταμών της Πάφου, της Λεμεσού και άλλων περιοχών όπου διατηρείται τρεχούμενο νερό για αρκετό χρονικό διάστημα. Έχει καταγραφεί, μεταξύ άλλων, σε ποταμούς και παραποτάμους όπως ο Διαρίζος και ο Κυπαρισσιάς.

Η παρουσία ενηλίκων δεν σημαίνει πάντοτε ότι το είδος αναπαράγεται ακριβώς στο σημείο όπου παρατηρήθηκε. Επιβεβαιωμένη αναπαραγωγή υποδεικνύεται από ζευγάρωμα, ωοτοκία, προνύμφες ή εκδύματα κοντά στο νερό.

Βιότοπος

Το είδος συνδέεται κυρίως με καθαρά, μόνιμα ή παρατεταμένης ροής ρυάκια και μικρούς ποταμούς. Προτιμά περιοχές με:

• καθαρό και καλά οξυγονωμένο νερό,
• βραχώδη ή χαλικώδη κοίτη,
• σημεία με μέτρια ή σχετικά αργή ροή,
• εκτεθειμένες πέτρες και βράχους,
• παρόχθια δέντρα, θάμνους και ποώδη βλάστηση,
• ρίζες, φυτικά υπολείμματα και άλλες υποβρύχιες θέσεις καταφυγίου.

Τα ενήλικα κάθονται συχνά πάνω σε πέτρες, βράχους, κλαδιά και βλαστούς κοντά στο νερό. Από αυτά τα σημεία παρατηρούν τον χώρο, κυνηγούν μικρά έντομα ή αναζητούν σύντροφο.

Παρόλο που συνδέεται κυρίως με τρεχούμενα νερά, μπορεί να παρατηρηθεί και κοντά στις εκβολές ποταμών σε φράγματα ή σε άλλα σημεία όπου εξακολουθούν να υπάρχουν κατάλληλες συνθήκες ροής και οξυγόνωσης.

Περίοδος πτήσης στην Κύπρο

Το Epallage fatime είναι από τα είδη των Οδοντόγναθων που εμφανίζονται σχετικά νωρίς την άνοιξη στην Κύπρο.

Με βάση πολυάριθμες κυπριακές καταγραφές, η περίοδος πτήσης εκτείνεται περίπου από τις αρχές Μαρτίου μέχρι τα τέλη Αυγούστου. Σε σχετική παρακολούθηση αναφέρθηκαν ημερομηνίες από τις 7 Μαρτίου μέχρι τις 20 Αυγούστου.

Η ακριβής έναρξη της εμφάνισης των ενηλίκων εξαρτάται από:

• τις θερμοκρασίες του χειμώνα και της άνοιξης,
• τις βροχοπτώσεις,
• τη ροή των ποταμών,
• το υψόμετρο,
• τη θερμοκρασία του νερού,
• τις τοπικές συνθήκες κάθε κοιλάδας.

Σε θερμές χρονιές ή σε χαμηλότερα υψόμετρα η εμφάνιση μπορεί να αρχίσει νωρίτερα. Στα ορεινότερα και ψυχρότερα σημεία μπορεί να καθυστερεί.

Διατροφή των ενηλίκων

Τα ενήλικα είναι δραστήριοι θηρευτές μικρών ιπτάμενων εντόμων. Κυνηγούν κυρίως:

• μικρές μύγες,
• κουνούπια,
• σκνίπες,
• μικρά Υμενόπτερα,
• άλλα έντομα κατάλληλου μεγέθους.

Συλλαμβάνουν τη λεία τους κατά την πτήση και συχνά επιστρέφουν σε κάποιο σημείο ανάπαυσης. Όπως όλα τα Οδοντόγναθα, συμβάλλουν στον φυσικό έλεγχο των πληθυσμών πολλών μικρών εντόμων.

Εδαφικότητα και συμπεριφορά

Τα αρσενικά παραμένουν συχνά σε συγκεκριμένα τμήματα ενός ρυακιού ή ποταμού, όπου περιπολούν και αναζητούν θηλυκά. Μπορούν να εκτελούν σύντομες και γρήγορες πτήσεις πάνω από το νερό και να επιστρέφουν στην ίδια ή σε κοντινή θέση.

Η πτήση τους είναι ισχυρότερη από εκείνη πολλών μικρότερων Ζυγοπτέρων. Όταν ενοχληθούν, μπορεί να απομακρυνθούν γρήγορα, αλλά συνήθως κάθονται ξανά σε πέτρα ή κλαδί κοντά στο νερό.

Τα νεοεμφανισμένα άτομα είναι μαλακά και έχουν ατελή χρωματισμό. Κατά τις πρώτες ημέρες απομακρύνονται συχνά από το άμεσο περιβάλλον του νερού, μέχρι να σκληρύνει το σώμα και να ολοκληρωθεί η ωρίμανσή τους.

Ζευγάρωμα

Όπως στα υπόλοιπα Οδοντόγναθα, το αρσενικό συγκρατεί το θηλυκό πίσω από το κεφάλι με τα ειδικά εξαρτήματα που βρίσκονται στο άκρο της κοιλιάς του. Το ζευγάρι σχηματίζει αρχικά τη χαρακτηριστική θέση «σε σειρά».

Κατά τη μεταφορά του σπέρματος σχηματίζεται ο αναπαραγωγικός «τροχός», όταν το θηλυκό λυγίζει την κοιλιά του προς τα δευτερεύοντα γεννητικά όργανα του αρσενικού.

Η αναπαραγωγική δραστηριότητα πραγματοποιείται κοντά σε κατάλληλα τμήματα ποταμών και ρυακιών όπου μπορούν να αναπτυχθούν οι υδρόβιες προνύμφες.

Ωοτοκία

Μετά το ζευγάρωμα, το θηλυκό τοποθετεί τα αυγά σε κατάλληλο φυτικό υλικό μέσα ή πολύ κοντά στο νερό. Επιλέγονται σημεία στα οποία οι προνύμφες θα έχουν πρόσβαση σε καθαρό, οξυγονωμένο νερό και αρκετές θέσεις καταφυγίου.

Η διατήρηση της ροής είναι κρίσιμη. Εάν το τμήμα του ποταμού στεγνώσει πλήρως πριν ολοκληρωθεί η ανάπτυξη, τα αυγά και οι προνύμφες μπορεί να μην επιβιώσουν.

Υδρόβια προνύμφη

Το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του είδους περνά στο νερό ως προνύμφη. Η προνύμφη έχει επίμηκες σώμα και στο άκρο της κοιλιάς φέρει τρία εξωτερικά βραγχιακά εξαρτήματα, όπως συμβαίνει γενικά στα Ζυγόπτερα.

Ζει ανάμεσα σε πέτρες, ρίζες, υδρόβια βλάστηση και φυτικά υπολείμματα. Είναι θηρευτής και τρέφεται με μικρούς υδρόβιους οργανισμούς, όπως:

• προνύμφες κουνουπιών και άλλων Διπτέρων,
• μικρά καρκινοειδή,
• σκουλήκια,
• νύμφες και προνύμφες άλλων εντόμων.

Για τη σύλληψη της λείας χρησιμοποιεί την ειδικά διαμορφωμένη κάτω γνάθο, η οποία εκτινάσσεται γρήγορα προς τα εμπρός.

Ανάδυση του ενηλίκου

Όταν ολοκληρωθεί η υδρόβια ανάπτυξη, η ώριμη προνύμφη βγαίνει από το νερό και ανεβαίνει σε πέτρα, ρίζα, βλαστό ή άλλη σταθερή επιφάνεια.

Το εξωτερικό περίβλημα της προνύμφης ανοίγει και από μέσα αναδύεται το ενήλικο έντομο. Αρχικά το σώμα και τα φτερά είναι μαλακά. Τα φτερά διογκώνονται με την κυκλοφορία σωματικών υγρών και σταδιακά σκληραίνουν.

Το άδειο προνυμφικό περίβλημα που παραμένει στο σημείο ονομάζεται έκδυμα. Η παρουσία εκδυμάτων αποτελεί αξιόπιστη απόδειξη ότι το είδος ολοκλήρωσε την ανάπτυξή του και αναπαράγεται στη συγκεκριμένη υδάτινη θέση.

Ρόλος στο οικοσύστημα

Το Epallage fatime καταλαμβάνει δύο διαφορετικούς οικολογικούς ρόλους κατά τη διάρκεια της ζωής του.

Οι υδρόβιες προνύμφες θηρεύουν μικρούς οργανισμούς του νερού, ενώ τα ενήλικα καταναλώνουν ιπτάμενα έντομα. Παράλληλα, τόσο οι προνύμφες όσο και τα ενήλικα αποτελούν τροφή για ψάρια, αμφίβια, πουλιά, αράχνες και μεγαλύτερα αρπακτικά έντομα.

Η παρουσία σταθερών πληθυσμών του είδους αποτελεί ένδειξη ότι ένα ποτάμιο σύστημα εξακολουθεί να διαθέτει κατάλληλο συνδυασμό νερού, οξυγόνωσης, φυσικής κοίτης και παρόχθιας βλάστησης. Ωστόσο, δεν πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο του ως απόλυτος δείκτης ποιότητας νερού.

Απειλές

Οι σημαντικότερες απειλές για το είδος σχετίζονται με την υποβάθμιση των ποταμών και των ρυακιών:

• υπερβολική άντληση και εκτροπή του νερού,
• παρατεταμένη ξήρανση της κοίτης,
• κατασκευή φραγμάτων και αλλαγή της φυσικής ροής,
• ρύπανση από λύματα, φυτοφάρμακα και λιπάσματα,
• καταστροφή της παρόχθιας βλάστησης,
• εκσκαφή ή τεχνητή διαμόρφωση της κοίτης,
• απόρριψη σκουπιδιών και αδρανών υλικών,
• εισαγωγή ξενικών ψαριών,
• συχνότερες ξηρασίες εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής.

Στην Κύπρο, όπου πολλά υδατορέματα είναι εποχικά και επηρεάζονται έντονα από τις βροχοπτώσεις, η διατήρηση των τμημάτων με μόνιμο ή παρατεταμένης διάρκειας νερό είναι ιδιαίτερα σημαντική.

Καθεστώς διατήρησης

Στην ευρωπαϊκή αξιολόγηση της IUCN που δημοσιεύθηκε το 2024, το Epallage fatime κατατάχθηκε στην κατηγορία:

Μειωμένου Ενδιαφέροντος – Least Concern (LC).

Η κατάταξη αυτή σημαίνει ότι το είδος δεν θεωρείται σήμερα ότι αντιμετωπίζει άμεσο κίνδυνο εξαφάνισης σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Δεν σημαίνει, όμως, ότι οι βιότοποί του είναι ασφαλείς ή ότι οι τοπικοί πληθυσμοί δεν μπορούν να μειωθούν.

Η άντληση νερού, η ρύπανση και η αποξήρανση των ρυακιών εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής αναγνωρίζονται ως σημαντικές απειλές. Η IUCN επισημαίνει επίσης ότι δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για την πληθυσμιακή τάση του είδους.

Μέτρα προστασίας

Για την προστασία του Epallage fatime στην Κύπρο είναι απαραίτητα:

• η διατήρηση της φυσικής ροής των ποταμών,
• η προστασία των πηγών και των μόνιμων υδάτινων θυλάκων,
• ο περιορισμός της ανεξέλεγκτης άντλησης νερού,
• η αποτροπή της ρύπανσης,
• η διατήρηση της παρόχθιας βλάστησης,
• η αποφυγή περιττών επεμβάσεων στις φυσικές κοίτες,
• η συστηματική παρακολούθηση των γνωστών πληθυσμών,
• η καταγραφή εκδυμάτων και θέσεων αναπαραγωγής.

Η προστασία του είδους εξαρτάται ουσιαστικά από την προστασία ολόκληρου του ποτάμιου οικοσυστήματος.

Είναι επικίνδυνο για τον άνθρωπο;

Το Epallage fatime είναι εντελώς ακίνδυνο για τον άνθρωπο. Δεν διαθέτει κεντρί, δεν δαγκώνει και δεν είναι δηλητηριώδες.

Τα ισχυρά στοματικά του μόρια χρησιμοποιούνται μόνο για τη σύλληψη και κατανάλωση μικρών εντόμων. Ακόμη και αν πιαστεί, δεν αποτελεί κίνδυνο. Παρ’ όλα αυτά, δεν πρέπει να το αγγίζουμε, επειδή τα φτερά και το σώμα του μπορούν να τραυματιστούν εύκολα.

Ταξινόμηση

Βασίλειο: Animalia
Φύλο: Arthropoda
Υποφύλο: Hexapoda
Κλάση: Insecta
Τάξη: Odonata
Υπόταξη: Zygoptera
Υπεροικογένεια: Calopterygoidea
Οικογένεια: Euphaeidae
Γένος: Epallage Charpentier, 1840
Είδος: Epallage fatime (Charpentier, 1840)
Αρχικός συνδυασμός: Agrion fatime Charpentier, 1840
Συνώνυμο: Epallage alma Selys, 1879
Αγγλική κοινή ονομασία: Odalisque
Καθεστώς στην Κύπρο: Αυτόχθονο αναπαραγόμενο είδος
Καθεστώς IUCN Ευρώπης: Least Concern – Μειωμένου Ενδιαφέροντος

Πηγές

1. De Knijf, G., Billqvist, M., van Grunsven, R.H.A., Prunier, F. & Vinko, D. (2024). Epallage fatime – European assessment. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.
2. Sparrow, D.J. et al. (2021). Diversity, status and phenology of the dragonflies and damselflies of Cyprus. Diversity, 13(11), 532.
3. De Knijf, G. & Demolder, H. (2013). Early spring observations of Odonata from Cyprus. Libellula, 32(1/2): 59–74.
4. Epallage fatime – GBIF.
5. Konstantinou, G. Odalisque Damselfly – Epallage fatime – Cyprus. Biodiversity of Cyprus.
6. Dijkstra, K.-D.B., Schröter, A. & Lewington, R. (2020). Field Guide to the Dragonflies of Britain and Europe. Bloomsbury Wildlife.
7. Sparrow, D.J., Sparrow, R. & De Knijf, G. (2016). Dragonflies and damselflies. In: An Introduction to the Wildlife of Cyprus. Terra Cypria.

                                                                              Female

Odalisque – Epallage fatime (Charpentier, 1840) – Cyprus

Text by George Konstantinou

A distinctive damselfly of Cyprus

Epallage fatime (Charpentier, 1840), commonly known as the Odalisque, is a large and impressive damselfly belonging to the family Euphaeidae.

It is one of the most distinctive Odonata species found in Cyprus. It differs markedly from most other damselflies on the island in its size, robust body, resting wing position and the blue coloration of mature males.

Epallage fatime is the only species in the genus Epallage and the only European representative of the predominantly Asian family Euphaeidae.

Verification of the scientific name

The accepted scientific name is:

Epallage fatime (Charpentier, 1840)

The species was originally described by the German entomologist Toussaint de Charpentier in 1840 as Agrion fatime. It was subsequently transferred to the genus Epallage. This is why the author’s name and year are placed within parentheses.

The name Epallage alma Selys, 1879 also occurs in the scientific literature but is regarded as a synonym.

The established English common name is Odalisque. “Odalisque Damselfly” is not incorrect, but the shorter name is preferred. The alternative name Oriental damselfly is also used, although less frequently.

No widely established Greek common name appears to exist. It is therefore safer to use the scientific name or the international common name Odalisque.

Morphology

This is a large and powerfully built damselfly, with a total body length of approximately 40–50 millimetres. The hindwing generally measures around 30–34 millimetres.

Its body is more robust than that of most other damselflies. The wings are relatively long and narrow, while the exceptionally long pterostigma is one of the species’ most important identification features.

The pterostigma is the strengthened, dark or pale area situated close to the leading edge near the tip of each wing. In Epallage fatime, it is considerably longer than in most European damselflies.

Mature male

The mature male has a striking blue or blue-grey appearance. Much of this colour is produced by a fine waxy coating known as pruinescence, which develops over the body as the insect matures.

The upper parts of the eyes and areas of the forehead remain darker. The wings are transparent or slightly brownish, usually with a darker area near their tips. The long pterostigma is generally blue-grey or dark.

Young males have not yet developed the complete blue pruinescence. They may therefore resemble females until the characteristic coloration of the mature male appears.

Female

The female usually has a yellowish, whitish, pale grey or brownish ground colour, marked with strong black or dark-brown lines and patches.

Elongated dark areas occur on the upper surface of the abdominal segments. A narrow pale line remains between them and may appear to extend along much of the abdomen.

The female’s pterostigma is normally whitish or grey. Dark areas may occur at the bases and tips of the wings, but their size and extent vary considerably between individuals.

Resting wing position

One of the species’ most unusual features is the way it holds its wings at rest.

Most damselflies keep their wings closed or partly closed above the abdomen. Epallage fatime, by contrast, generally holds them spread out to the sides, giving it an appearance more reminiscent of a true dragonfly.

Together with its robust body and powerful flight, this posture can cause confusion about the group to which it belongs. The structure of the eyes, wings and other anatomical features nevertheless confirms that it is a damselfly.

Field identification

The principal identification features are:

• its large and robust body;
• the exceptionally long pterostigma;
• wings that are usually held open at rest;
• the blue pruinescent coloration of the mature male;
• the female’s yellowish or pale body with elongated dark markings;
• the variable dark areas at the bases and tips of the wings;
• its strong, rapid flight close to running water.

When its size, pterostigma and wing position can be seen clearly, the species is unlikely to be confused with another Cypriot damselfly.

Geographical distribution

Epallage fatime has a predominantly western Asian distribution. Its range extends from southeastern Europe and Cyprus through Türkiye and the Middle East to Iran, Afghanistan and Pakistan.

Within Europe it occurs mainly in Cyprus, Greece, the eastern Aegean islands, European Türkiye and parts of the Balkans.

Cyprus lies close to the western edge of the species’ principal Asian range. It is a natural, native element of the island’s fauna and not an alien species.

Occurrence in Cyprus

In Cyprus, Epallage fatime is found mainly along rivers and streams in hilly and mountainous regions, especially around the Troodos mountain range.

Suitable habitats occur in river valleys in Paphos and Limassol districts and elsewhere where running water persists for a sufficiently long period. It has been recorded from rivers and tributaries including the Diarizos and Kyparissia.

The presence of adults does not necessarily prove that the species is breeding at the exact observation site. Confirmed reproduction is indicated by mating, oviposition, larvae or exuviae found near the water.

Habitat

The species is associated mainly with clean, permanent or long-lasting streams and small rivers. It favours sites with:

• clean, well-oxygenated water;
• rocky or gravelly beds;
• areas with moderate or relatively slow currents;
• exposed stones and rocks;
• trees, shrubs and herbaceous riparian vegetation;
• roots, plant debris and other submerged shelters.

Adults frequently rest on stones, rocks, branches and stems near the water. From these perches they survey the area, hunt small insects or search for mates.

Although primarily associated with running water, the species may also occur where rivers enter reservoirs or at other places where suitable flow and oxygenation remain.

Flight period in Cyprus

Epallage fatime is one of the Odonata species that appears relatively early in spring in Cyprus.

Based on numerous Cypriot records, its flight period extends approximately from early March until late August. A monitoring dataset reported observations between 7 March and 20 August.

The precise beginning of adult emergence depends on:

• winter and spring temperatures;
• rainfall;
• river flow;
• altitude;
• water temperature;
• local conditions within each valley.

Emergence may begin earlier during warm years or at lower altitudes. It may be delayed at cooler, higher localities.

Adult diet

Adults are active predators of small flying insects. Their prey includes:

• small flies;
• mosquitoes;
• midges;
• small Hymenoptera;
• other suitably sized insects.

They capture their prey in flight and frequently return to a resting place. Like all Odonata, they contribute to the natural regulation of many small-insect populations.

Territorial and resting behaviour

Males often remain within particular sections of a river or stream, where they patrol and search for females. They perform short, rapid flights over the water before returning to the same or a nearby perch.

Their flight is stronger than that of many smaller damselflies. When disturbed, they may move away rapidly but usually settle again on a stone or branch close to the water.

Newly emerged individuals are soft-bodied and incompletely coloured. During their first days, they often move away from the immediate vicinity of the water until the body hardens and maturation is complete.

Mating

As in other Odonata, the male holds the female behind the head using specialised appendages situated at the end of his abdomen. The pair initially forms the characteristic tandem position.

During sperm transfer, the reproductive “wheel” is formed when the female bends her abdomen towards the male’s secondary genitalia.

Reproductive activity occurs near suitable river and stream sections where the aquatic larvae can develop.

Egg-laying

After mating, the female inserts its eggs into suitable plant material in or immediately beside the water. It selects places where the larvae will have access to clean, oxygenated water and sufficient shelter.

The persistence of flowing water is critical. If a river section dries completely before development is completed, the eggs and larvae may not survive.

Aquatic larva

The species spends most of its life underwater as a larva. The larva has an elongated body and bears three external gill-like appendages at the end of the abdomen, as is generally characteristic of damselflies.

It lives among stones, roots, aquatic vegetation and plant debris. It is predatory and feeds on small aquatic organisms, including:

• mosquito and other fly larvae;
• small crustaceans;
• worms;
• larvae and nymphs of other insects.

It captures its prey using a specially modified lower lip that can be projected rapidly forwards.

Adult emergence

When aquatic development is complete, the mature larva leaves the water and climbs onto a stone, root, plant stem or another stable surface.

The larval skin splits and the adult insect emerges. Its body and wings are initially soft. The wings expand through the circulation of body fluids and gradually harden.

The empty larval skin left behind is known as an exuvia. Finding exuviae provides reliable evidence that the species has completed its development and is breeding at that particular aquatic site.

Ecological role

Epallage fatime occupies two different ecological roles during its life cycle.

Aquatic larvae prey on small organisms in the water, while adults consume flying insects. Both larvae and adults are themselves prey for fish, amphibians, birds, spiders and larger predatory insects.

Stable populations indicate that a river system retains a suitable combination of water, oxygenation, natural substrate and riparian vegetation. However, the species should not be used alone as an absolute indicator of water quality.

Threats

The main threats are associated with the degradation of rivers and streams:

• excessive water extraction and diversion;
• prolonged drying of riverbeds;
• dams and alteration of natural flows;
• pollution from sewage, pesticides and fertilisers;
• destruction of riparian vegetation;
• excavation or artificial modification of riverbeds;
• dumping of waste and construction material;
• the introduction of alien fish;
• more frequent droughts caused by climate change.

In Cyprus, where many watercourses are seasonal and strongly affected by rainfall, the conservation of sections retaining permanent or long-lasting water is especially important.

Conservation status

In the European IUCN assessment published in 2024, Epallage fatime was classified as:

Least Concern – LC.

This means that the species is not currently considered to face an immediate risk of extinction at the European level. It does not mean that its habitats are secure or that local populations cannot decline.

Water extraction, pollution and the drying of streams due to climate change are recognised as important threats. The IUCN also notes that sufficient information about the species’ population trend is unavailable.

Conservation measures

The protection of Epallage fatime in Cyprus requires:

• maintaining the natural flow of rivers;
• protecting springs and permanent aquatic refuges;
• limiting uncontrolled water extraction;
• preventing pollution;
• conserving riparian vegetation;
• avoiding unnecessary alteration of natural riverbeds;
• systematically monitoring known populations;
• recording exuviae and breeding localities.

Protecting this species ultimately depends on conserving the entire river ecosystem.

Is it dangerous to humans?

Epallage fatime is completely harmless to humans. It has no sting, does not bite people and is not venomous.

Its strong mouthparts are used exclusively for capturing and eating small insects. Even when captured, it presents no danger. Nevertheless, it should not be handled because its wings and body can easily be damaged.

Classification

Kingdom: Animalia
Phylum: Arthropoda
Subphylum: Hexapoda
Class: Insecta
Order: Odonata
Suborder: Zygoptera
Superfamily: Calopterygoidea
Family: Euphaeidae
Genus: Epallage Charpentier, 1840
Species: Epallage fatime (Charpentier, 1840)
Original combination: Agrion fatime Charpentier, 1840
Synonym: Epallage alma Selys, 1879
English common name: Odalisque
Status in Cyprus: Native breeding species
European IUCN status: Least Concern

Sources

1. De Knijf, G., Billqvist, M., van Grunsven, R.H.A., Prunier, F. & Vinko, D. (2024). Epallage fatime – European assessment. The IUCN Red List of Threatened Species 2024.
2. Sparrow, D.J. et al. (2021). Diversity, status and phenology of the dragonflies and damselflies of Cyprus. Diversity, 13(11), 532.
3. De Knijf, G. & Demolder, H. (2013). Early spring observations of Odonata from Cyprus. Libellula, 32(1/2): 59–74.
4. Epallage fatime – GBIF.
5. Konstantinou, G. Odalisque Damselfly – Epallage fatime – Cyprus. Biodiversity of Cyprus.
6. Dijkstra, K.-D.B., Schröter, A. & Lewington, R. (2020). Field Guide to the Dragonflies of Britain and Europe. Bloomsbury Wildlife.
7. Sparrow, D.J., Sparrow, R. & De Knijf, G. (2016). Dragonflies and damselflies. In: An Introduction to the Wildlife of Cyprus. Terra Cypria.