Translate

Wednesday, 14 June 2023

Lapithos bee orchid - Ophrys umbilicata subsp. lapethica (Gölz & H.R.Reinhard) Faurh. ≡ Ophrys lapethica Gölz & H.R.Reinhard – Οφρύς η λαπηθική – Μελισσάκι – Σχεδόν ενδημικό της Κύπρου -

See also 


LIST OF CYPRUS ORCHIDS - ΛΙΣΤΑ ΟΡΧΙΔΕΩΝ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ


Photos Akamas 25/3/2021 by George Konstantinou

Below in English

Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου

Η λαπηθική οφρύς της Κύπρου

Η Ophrys umbilicata subsp. lapethica είναι μια εντυπωσιακή άγρια ορχιδέα της Κύπρου, γνωστή και με το παλαιότερο επιστημονικό όνομα Ophrys lapethica. Ανήκει στο γένος Ophrys, μία από τις πιο ιδιαίτερες και ταξινομικά πολύπλοκες ομάδες χερσαίων ορχιδέων της Μεσογείου.

Στην Κύπρο είναι γνωστή ως οφρύς η λαπηθική ή απλώς μελισσάκι. Τα άνθη της, όπως συμβαίνει και με άλλες οφρύες, θυμίζουν σε σχήμα, χρωματισμό και τριχοφυΐα το σώμα εντόμου. Η ομοιότητα αυτή δεν είναι τυχαία, αλλά αποτελεί μέρος ενός εξαιρετικά εξειδικευμένου μηχανισμού επικονίασης.

Το φυτό θεωρούνταν για αρκετά χρόνια ενδημικό της Κύπρου. Η σημερινή βάση Flora of Cyprus – a dynamic checklist το χαρακτηρίζει, όμως, σχεδόν ενδημικό, επειδή αναφέρει την παρουσία του και στην Ανατολία της Τουρκίας. Για τον λόγο αυτό, η ακριβέστερη σύγχρονη διατύπωση είναι «σχεδόν ενδημικό της Κύπρου» και όχι αυστηρά «ενδημικό της Κύπρου».

Η προέλευση του ονόματος

Το όνομα του γένους Ophrys προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη «ὀφρύς», δηλαδή το φρύδι. Η ονομασία συνδέεται πιθανότατα με το τριχωτό και βελούδινο περιθώριο του χείλους που χαρακτηρίζει πολλά είδη του γένους.

Το ειδικό επίθετο umbilicata προέρχεται από τη λατινική λέξη umbilicus, που σημαίνει «ομφαλός», και αναφέρεται σε μορφολογικό χαρακτηριστικό του άνθους.

Η ονομασία lapethica παραπέμπει στη Λάπηθο της επαρχίας Κερύνειας. Το φυτό περιγράφηκε αρχικά ως ξεχωριστό είδος με το όνομα Ophrys lapethica από τους Peter Gölz και Hans R. Reinhard. Η αρχική δημοσίευση του ονόματος έγινε το 1989.

Η σύνδεση του ονόματος με τη Λάπηθο προσδίδει στην ορχιδέα ιδιαίτερη θέση στην κυπριακή φυσική ιστορία. Το επιστημονικό της όνομα διατηρεί τη γεωγραφική αναφορά στον τόπο από τον οποίο έγινε γνωστή στην επιστήμη, ακόμη και μετά τη μεταφορά της σε επίπεδο υποείδους.

Ένα είδος ή ένα υποείδος;

Η ταξινόμηση των φυτών του γένους Ophrys είναι εξαιρετικά περίπλοκη. Η μορφολογία των ανθέων παρουσιάζει μεγάλη μεταβλητότητα, ενώ η στενή εξάρτησή τους από συγκεκριμένους επικονιαστές μπορεί να οδηγήσει στη διαφοροποίηση τοπικών πληθυσμών. Για τον λόγο αυτό, διαφορετικοί ειδικοί μπορεί να αντιμετωπίζουν το ίδιο φυτό ως αυτοτελές είδος, υποείδος ή μέρος ενός ευρύτερου συμπλέγματος.

Η λαπηθική οφρύς περιγράφηκε αρχικά ως Ophrys lapethica Gölz & H.R.Reinhard. Στη σύγχρονη ταξινομική αντιμετώπιση που ακολουθούν τα Plants of the World Online των Βασιλικών Βοτανικών Κήπων του Kew, το όνομα αυτό θεωρείται συνώνυμο του αποδεκτού ονόματος Ophrys umbilicata subsp. lapethica (Gölz & H.R.Reinhard) Faurh.

Τα ονόματα των Gölz και H.R.Reinhard βρίσκονται μέσα σε παρένθεση επειδή αυτοί περιέγραψαν αρχικά το φυτό με διαφορετικό ταξινομικό συνδυασμό. Η συντομογραφία Faurh. αναφέρεται στον Niels Faurholdt, ο οποίος πραγματοποίησε τον νεότερο συνδυασμό και το τοποθέτησε ως υποείδος της Ophrys umbilicata.

Η χρήση του ονόματος Ophrys lapethica δεν αποτελεί συνεπώς αναφορά σε διαφορετικό φυτό. Αντιπροσωπεύει την παλαιότερη ή εναλλακτική ταξινομική αντιμετώπιση του ίδιου φυτικού στοιχείου. Για μια σύγχρονη ανάρτηση είναι ορθότερο να εμφανίζεται πρώτο το αποδεκτό όνομα και αμέσως μετά το βασικό συνώνυμο.

Μορφολογία του φυτού

Η Ophrys umbilicata subsp. lapethica είναι πολυετής, χερσαία και κονδυλώδης ορχιδέα. Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού το υπέργειο τμήμα της ξηραίνεται και εξαφανίζεται, ενώ το φυτό επιβιώνει κάτω από το έδαφος με τη βοήθεια κονδύλων.

Με την έναρξη της υγρής περιόδου εμφανίζεται η βασική ροζέτα. Τα φύλλα είναι απλά, ακέραια, πράσινα έως ελαφρώς γλαυκά και συνήθως ωοειδή ή λογχοειδή. Βρίσκονται κοντά στην επιφάνεια του εδάφους, ενώ μικρότερα φύλλα μπορεί να περιβάλλουν τον ανθοφόρο βλαστό.

Ο βλαστός είναι όρθιος και πράσινος. Το ύψος και ο αριθμός των ανθέων παρουσιάζουν διακυμάνσεις ανάλογα με την ηλικία του φυτού, τις βροχοπτώσεις, το έδαφος, τον ανταγωνισμό από τη γύρω βλάστηση και τις συνθήκες της συγκεκριμένης θέσης.

Η ταξιανθία είναι σχετικά χαλαρή και μπορεί να φέρει από λίγα μέχρι περισσότερα άνθη. Τα άνθη ανοίγουν σταδιακά και δεν βρίσκονται πάντοτε όλα στο ίδιο στάδιο ανάπτυξης. Έτσι, στο ίδιο φυτό μπορεί να παρατηρούνται ταυτόχρονα μπουμπούκια, πλήρως ανοικτά άνθη και άνθη που έχουν αρχίσει να γερνούν.

Τα χαρακτηριστικά άνθη

Τα σέπαλα είναι σχετικά πλατιά και μπορεί να είναι πράσινα, πρασινόλευκα ή απαλά ρόδινα. Το ραχιαίο σέπαλο βρίσκεται πάνω από το γυνοστήμιο, ενώ τα δύο πλευρικά σέπαλα απλώνονται εκατέρωθεν του άνθους.

Τα πέταλα είναι μικρότερα και στενότερα από τα σέπαλα. Ο χρωματισμός τους μπορεί να κυμαίνεται από πρασινωπό και καστανωπό έως ρόδινο ή ιώδες. Η μορφή και η κατεύθυνσή τους συμβάλλουν στη χαρακτηριστική εμφάνιση του άνθους.

Το χείλος αποτελεί το πιο εντυπωσιακό και σημαντικό μορφολογικό τμήμα. Είναι σκουρόχρωμο, συνήθως καστανό έως βαθύ κοκκινωπό, και καλύπτεται εν μέρει από πυκνή βελούδινη τριχοφυΐα. Το σχήμα του είναι τρίλοβο, αν και η διαίρεση των λοβών μπορεί να μην είναι πάντοτε έντονη.

Το μεσαίο τμήμα του χείλους είναι συνήθως στενότερο στη βάση και πλατύτερο προς την κορυφή. Αυτό το σχετικά στενό, συχνά «μεσόστενο» περίγραμμα αποτελεί ένα από τα γνωρίσματα που χρησιμοποιούνται για τη διάκρισή του από άλλες συγγενικές οφρύες.

Πάνω στο χείλος υπάρχει μια λεία και γυαλιστερή περιοχή, γνωστή ως θυρεός ή macula. Το σχέδιό της μπορεί να αποτελείται από ανοιχτόχρωμες γραμμές, καμπύλες ή περισσότερο σύνθετους σχηματισμούς. Το ακριβές σχήμα και η έντασή της παρουσιάζουν φυσική μεταβλητότητα μεταξύ διαφορετικών φυτών.

Στην κορυφή του χείλους υπάρχει μικρό εξάρτημα. Η θέση, το μέγεθος και η κατεύθυνσή του μπορούν να μεταβάλλονται, ενώ η όψη ολόκληρου του άνθους επηρεάζεται και από την ηλικία του, τη γωνία παρατήρησης και τις περιβαλλοντικές συνθήκες.

Γιατί χρειάζεται προσοχή στην αναγνώριση

Η αναγνώριση των ορχιδέων του γένους Ophrys αποκλειστικά από μία φωτογραφία δεν είναι πάντοτε ασφαλής. Τα άνθη εμφανίζουν φυσική ποικιλότητα, ενώ διαφορετικά συγγενικά taxa μπορεί να έχουν επικαλυπτόμενα μορφολογικά χαρακτηριστικά.

Για μια πιο αξιόπιστη αναγνώριση πρέπει να εξετάζονται ολόκληρο το φυτό, η μορφή της ταξιανθίας, το σχήμα των σεπάλων και των πετάλων, οι διαστάσεις και η καμπυλότητα του χείλους, η τριχοφυΐα, ο θυρεός και το μικρό εξάρτημα της κορυφής. Χρήσιμα είναι επίσης η εποχή ανθοφορίας, το υψόμετρο, ο βιότοπος και η γεωγραφική θέση.

Οι φυσικοί υβριδισμοί αποτελούν ακόμη μία δυσκολία. Όταν δύο συγγενικές οφρύες ανθίζουν στον ίδιο τόπο και υπάρχουν οι κατάλληλες συνθήκες μεταφοράς γύρης, μπορεί να δημιουργηθούν υβριδικά φυτά με ενδιάμεσους χαρακτήρες.

Η μεγάλη ταξινομική διάσπαση του γένους στο παρελθόν οδήγησε στην περιγραφή πολλών ονομάτων. Οι νεότερες ταξινομικές προσεγγίσεις συχνά συνενώνουν ορισμένες από αυτές τις μορφές σε ευρύτερα είδη ή υποείδη. Αυτό εξηγεί γιατί η ίδια ορχιδέα μπορεί να εμφανίζεται με διαφορετικά επιστημονικά ονόματα σε βιβλία, ιστοσελίδες και παλαιότερες δημοσιεύσεις.

Σεξουαλική εξαπάτηση και επικονίαση

Οι ορχιδέες του γένους Ophrys είναι γνωστές για τον εξαιρετικά εξειδικευμένο μηχανισμό επικονίασης μέσω σεξουαλικής εξαπάτησης. Τα άνθη τους δεν βασίζονται στην προσφορά νέκταρος για να προσελκύσουν τα έντομα. Αντίθετα, μιμούνται χαρακτηριστικά θηλυκών εντόμων.

Η μίμηση δεν περιορίζεται στην εμφάνιση του άνθους. Το χείλος μπορεί να προσομοιάζει στο σχήμα, την τριχοφυΐα και την υφή του σώματος του θηλυκού εντόμου, ενώ το άνθος παράγει πτητικές χημικές ουσίες που μοιάζουν με τα σεξουαλικά φερομονικά του σήματα.

Ένα αρσενικό έντομο προσελκύεται από το άνθος και επιχειρεί να ζευγαρώσει μαζί του. Η συμπεριφορά αυτή ονομάζεται ψευδοσυνουσία. Κατά την επαφή του με το γυνοστήμιο, τα γυρεομάγματα της ορχιδέας προσκολλώνται στο σώμα του. Εάν το έντομο επισκεφθεί στη συνέχεια άλλο άνθος του ίδιου τύπου, μπορεί να μεταφέρει τη γύρη στο στίγμα και να επιτύχει την επικονίαση.

Η επικονίαση στις οφρύες μπορεί να είναι ιδιαίτερα εξειδικευμένη και να εξαρτάται από ένα είδος ή μια μικρή ομάδα συγγενικών εντόμων. Η μορφή του χείλους από μόνη της δεν αρκεί για την ασφαλή αναγνώριση του επικονιαστή.

Δεν εντοπίστηκε επαρκής δημοσιευμένη τεκμηρίωση που να επιβεβαιώνει ποιο ακριβώς είδος εντόμου επικονιάζει την Ophrys umbilicata subsp. lapethica στην Κύπρο. Επομένως, δεν είναι επιστημονικά ορθό να αποδοθεί συγκεκριμένος επικονιαστής χωρίς άμεση παρατήρηση ή αξιόπιστη βιβλιογραφική πηγή.

Κόνδυλοι και ετήσιος κύκλος

Κατά τη διάρκεια της ενεργού ανάπτυξης, ο παλαιός υπόγειος κόνδυλος παρέχει στο φυτό τις αποθηκευμένες θρεπτικές ουσίες του. Ταυτόχρονα σχηματίζεται ένας νέος κόνδυλος, ο οποίος θα στηρίξει την ανάπτυξη της επόμενης περιόδου.

Μετά την ανθοφορία και, εφόσον επιτευχθεί επικονίαση, την παραγωγή καρπών και σπόρων, το υπέργειο τμήμα αρχίζει σταδιακά να κιτρινίζει και να ξηραίνεται. Το καλοκαίρι η ορχιδέα μπορεί να μην αφήνει κανένα ορατό ίχνος στην επιφάνεια του εδάφους.

Η απουσία υπέργειου τμήματος κατά την ξηρή περίοδο δεν σημαίνει ότι το φυτό έχει πεθάνει. Η ορχιδέα παραμένει σε υπόγεια ληθαργική κατάσταση μέχρι να δημιουργηθούν ξανά κατάλληλες συνθήκες υγρασίας και θερμοκρασίας.

Ο χρόνος και η ένταση της εμφάνισης μπορεί να διαφέρουν από χρονιά σε χρονιά. Οι βροχοπτώσεις του χειμώνα, οι θερμοκρασίες και οι τοπικές συνθήκες επηρεάζουν την ανάπτυξη και την ανθοφορία, με αποτέλεσμα ένας πληθυσμός να εμφανίζεται πολυπληθέστερος σε μία χρονιά και φτωχότερος σε κάποια άλλη.

Σπόροι και μυκορριζικοί μύκητες

Μετά την επιτυχημένη επικονίαση αναπτύσσεται ο καρπός, ο οποίος είναι κάψα. Στο εσωτερικό του παράγεται πολύ μεγάλος αριθμός εξαιρετικά μικρών και ελαφρών σπόρων, οι οποίοι μπορούν να μεταφερθούν με τον άνεμο.

Οι σπόροι των ορχιδέων διαφέρουν σημαντικά από τους σπόρους πολλών άλλων ανθοφόρων φυτών. Δεν διαθέτουν ουσιαστικό απόθεμα θρεπτικών ουσιών και δεν μπορούν συνήθως να αρχίσουν μόνοι τους την ανάπτυξη ενός νέου φυτού.

Για να βλαστήσουν πρέπει να έρθουν σε επαφή με συμβατούς μυκορριζικούς μύκητες στο έδαφος. Οι μύκητες παρέχουν τις απαραίτητες ουσίες κατά τα πρώτα στάδια της ανάπτυξης, όταν το νεαρό φυτό βρίσκεται ακόμη κάτω από το έδαφος και δεν μπορεί να φωτοσυνθέσει αποτελεσματικά.

Η παρουσία ώριμων φυτών σε μια θέση δεν εξαρτάται συνεπώς μόνο από τη διασπορά των σπόρων. Απαιτείται κατάλληλος συνδυασμός εδάφους, υγρασίας, μυκήτων, μικροκλίματος, βλάστησης και επικονιαστών. Αυτός είναι ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους οι άγριες ορχιδέες συνήθως δεν επιβιώνουν όταν ξεριζωθούν και μεταφυτευθούν.

Βιότοπος στην Κύπρο

Η Ophrys umbilicata subsp. lapethica αναπτύσσεται σε μεσογειακά οικοσυστήματα με σχετικά ανοικτή βλάστηση. Μπορεί να βρεθεί σε φρυγανότοπους, θαμνώνες, χορτώδεις θέσεις, ανοίγματα πευκοδασών και παρυφές άλλων φυσικών ή ημιφυσικών οικοτόπων.

Προτιμά συνήθως θέσεις με αρκετό φως και περιορισμένο ανταγωνισμό από πυκνή υψηλή βλάστηση. Οι θέσεις αυτές μπορεί να βρίσκονται σε ασβεστολιθικά ή άλλα κατάλληλα υποστρώματα, ανάλογα με τις τοπικές γεωλογικές και εδαφικές συνθήκες.

Σύμφωνα με την παλαιότερη ανάρτηση του Biodiversity of Cyprus, το υψομετρικό εύρος της στο νησί αναφέρεται περίπου από 50 έως 600 μέτρα. Άλλες δευτερογενείς πηγές δίνουν ευρύτερα όρια, αλλά οι διαφορές αυτές πιθανόν να αντανακλούν διαφορετικά σύνολα καταγραφών ή διαφορετική ταξινομική αντιμετώπιση. Για τον λόγο αυτό, είναι προτιμότερο να διατηρηθούν τα στοιχεία της αρχικής κυπριακής καταγραφής.

Η επιβίωση μιας θέσης εξαρτάται από τη διατήρηση της φυσικής δομής του οικοτόπου. Τόσο η πλήρης καταστροφή της βλάστησης όσο και η υπερβολική πύκνωσή της μπορούν να επηρεάσουν αρνητικά τα φυτά, ανάλογα με τις ιδιαίτερες συνθήκες κάθε περιοχής.

Περίοδος ανθοφορίας

Στην Κύπρο η λαπηθική οφρύς ανθίζει από τον Φεβρουάριο έως τον Απρίλιο. Η ακριβής περίοδος διαφέρει ανάλογα με το υψόμετρο, την έκθεση της θέσης, τις θερμοκρασίες και τις βροχοπτώσεις κάθε χρονιάς.

Στις θερμότερες και χαμηλότερες περιοχές η ανθοφορία μπορεί να αρχίσει νωρίτερα, ενώ σε ψυχρότερες ή υψηλότερες θέσεις μπορεί να καθυστερήσει. Οι ημερομηνίες δεν πρέπει συνεπώς να αντιμετωπίζονται ως απόλυτα σταθερές.

Οι φωτογραφίες της παρούσας ανάρτησης λήφθηκαν στον Ακάμα στις 25 Μαρτίου 2021, ημερομηνία που βρίσκεται μέσα στην κανονική περίοδο ανθοφορίας του υποείδους στην Κύπρο.

Εξάπλωση στην Κύπρο και την Ανατολία

Η Ophrys lapethica περιγράφηκε από την Κύπρο και για μεγάλο χρονικό διάστημα θεωρούνταν αυστηρά κυπριακό ενδημικό. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο χαρακτηρίζεται ως ενδημικό σε παλαιότερα βιβλία, καταλόγους, φωτογραφικές συλλογές και διαδικτυακές αναρτήσεις.

Η σύγχρονη Flora of Cyprus – a dynamic checklist την καταγράφει ως ιθαγενή και σχεδόν ενδημική, σημειώνοντας ότι απαντά επίσης στην Ανατολία. Η πληροφορία αυτή μεταβάλλει τον βιογεωγραφικό χαρακτηρισμό της, χωρίς να μειώνει την ιδιαίτερη σημασία του κυπριακού πληθυσμού.

Η παρουσία συγγενικών μορφών στην Ανατολία έχει επίσης δημιουργήσει διαφορετικές ταξινομικές ερμηνείες. Ορισμένα ονόματα που χρησιμοποιήθηκαν για πληθυσμούς της Τουρκίας αντιμετωπίζονται από σύγχρονες βάσεις ως συνώνυμα ή ως μέρος του ίδιου ευρύτερου ταξινομικού συνόλου.

Επειδή τα όρια των taxa μέσα στο σύμπλεγμα της Ophrys umbilicata δεν αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο από όλους τους συγγραφείς, οι αναφορές για την εξάπλωση πρέπει πάντοτε να διαβάζονται σε συνδυασμό με την ταξινομική πηγή που χρησιμοποιήθηκε.

Γιατί δεν πρέπει πλέον να αναφέρεται ως αυστηρά ενδημική

Ο όρος «ενδημικό» σημαίνει ότι ένα taxon απαντά φυσικά μόνο σε μία συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή και πουθενά αλλού στον κόσμο. Εφόσον η σημερινή κυπριακή βάση αναγνωρίζει φυσική παρουσία της Ophrys umbilicata subsp. lapethica και στην Ανατολία, ο αυστηρός χαρακτηρισμός «ενδημικό της Κύπρου» δεν είναι πλέον ακριβής.

Ο ορθός χαρακτηρισμός είναι «σχεδόν ενδημικό της Κύπρου». Ο όρος δηλώνει ότι το μεγαλύτερο ή το σημαντικότερο μέρος της εξάπλωσής του συνδέεται με την Κύπρο, αλλά υπάρχει περιορισμένη φυσική παρουσία και εκτός του νησιού.

Η αλλαγή αυτή δεν σημαίνει ότι η αρχική αναφορά ήταν αυθαίρετη. Αντανακλά την εξέλιξη της βοτανικής γνώσης, την ανακάλυψη ή επανερμηνεία πληθυσμών εκτός Κύπρου και τις μεταβολές στην ταξινομική οριοθέτηση του φυτού.

Απειλές και προστασία

Οι άγριες ορχιδέες μπορεί να επηρεαστούν από την απώλεια και αλλοίωση των οικοτόπων τους. Η οικοπεδοποίηση, η διάνοιξη δρόμων, οι τεχνικές εργασίες, η εκχέρσωση, το βαθύ όργωμα και η χρήση ζιζανιοκτόνων μπορούν να καταστρέψουν άμεσα τα φυτά και τους υπόγειους κονδύλους τους.

Ο ακατάλληλος χρόνος καθαρισμού της βλάστησης μπορεί επίσης να εμποδίσει την αναπαραγωγή. Εάν τα ανθοφόρα στελέχη κοπούν πριν ωριμάσουν οι καρποί, οι σπόροι δεν προλαβαίνουν να διασπαρούν. Η επανάληψη αυτής της πρακτικής μπορεί σταδιακά να αποδυναμώσει έναν μικρό πληθυσμό.

Η παράνομη συλλογή και η εκρίζωση αποτελούν πρόσθετη απειλή. Ένα φυτό που μεταφέρεται από το φυσικό του περιβάλλον είναι πολύ πιθανό να πεθάνει, επειδή χάνει το κατάλληλο έδαφος, το μικροκλίμα και τη σχέση του με τους απαραίτητους μυκορριζικούς μύκητες.

Οι ακριβείς τοποθεσίες μικρών ή ευάλωτων πληθυσμών δεν πρέπει να δημοσιοποιούνται ευρέως. Η υπερβολική επισκεψιμότητα, η καταπάτηση από φωτογράφους και η συλλογή μπορούν να προκαλέσουν ζημιά ακόμη και όταν δεν υπάρχει πρόθεση καταστροφής.

Η φωτογράφιση πρέπει να γίνεται χωρίς άγγιγμα, μετακίνηση ή αφαίρεση της γύρω βλάστησης. Δεν πρέπει να πατιέται το έδαφος γύρω από το φυτό, επειδή μπορεί να υπάρχουν μικρές ροζέτες, υπόγειοι κόνδυλοι ή νεαρά φυτά που δεν είναι εύκολα ορατά.

Η σημασία της σωστής καταγραφής

Η φωτογραφική τεκμηρίωση άγριων ορχιδέων μπορεί να προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για την εξάπλωση, την περίοδο ανθοφορίας, τη μορφολογική ποικιλότητα και τις μεταβολές των πληθυσμών τους. Για να είναι επιστημονικά χρήσιμη, πρέπει να συνοδεύεται από ακριβή ημερομηνία, γενική περιοχή, υψόμετρο και περιγραφή του οικοτόπου.

Χρήσιμες είναι οι φωτογραφίες ολόκληρου του φυτού, της ταξιανθίας, της εμπρόσθιας και πλάγιας όψης του άνθους, της βασικής ροζέτας και του περιβάλλοντος χώρου. Μία μόνο κοντινή φωτογραφία του χείλους μπορεί να μην επαρκεί για ασφαλή αναγνώριση.

Η επαναλαμβανόμενη παρακολούθηση των ίδιων θέσεων μπορεί να δείξει εάν ένας πληθυσμός παραμένει σταθερός, αυξάνεται ή μειώνεται. Παράλληλα, μπορεί να καταγράψει νέες απειλές, αλλαγές στη βλάστηση ή διαφοροποιήσεις στην περίοδο ανθοφορίας.

Μια ορχιδέα στενά συνδεδεμένη με την Κύπρο

Η Ophrys umbilicata subsp. lapethica αποτελεί χαρακτηριστικό στοιχείο της κυπριακής ορχιδεοχλωρίδας. Περιγράφηκε από το νησί, φέρει όνομα που παραπέμπει στη Λάπηθο και εξακολουθεί να συνδέεται στενά με τη φυσική ιστορία της Κύπρου.

Παρότι δεν θεωρείται πλέον αυστηρά ενδημική, παραμένει σχεδόν ενδημική και έχει ιδιαίτερη βιογεωγραφική και βοτανική αξία. Η περιορισμένη εξάπλωσή της και η εξάρτησή της από εξειδικευμένες οικολογικές σχέσεις καθιστούν σημαντική την προστασία των θέσεων όπου αναπτύσσεται.

Η περίπτωση της λαπηθικής οφρύος δείχνει επίσης γιατί οι επιστημονικές ονομασίες και οι χαρακτηρισμοί εξάπλωσης πρέπει να ενημερώνονται όταν προκύπτουν νέα δεδομένα. Η σωστή σημερινή παρουσίαση πρέπει να αναφέρει τόσο το αποδεκτό όνομα Ophrys umbilicata subsp. lapethica όσο και το ευρέως γνωστό συνώνυμο Ophrys lapethica, καθώς και τον χαρακτηρισμό «σχεδόν ενδημικό της Κύπρου».

Φωτογραφίες

Ακάμας, Κύπρος, 25 Μαρτίου 2021 – Γιώργος Κωνσταντίνου

Ταξινόμηση

Βασίλειο: Plantae
Συνομοταξία: Streptophyta
Ομοταξία: Equisetopsida
Υφομοταξία: Magnoliidae
Τάξη: Asparagales
Οικογένεια: Orchidaceae
Υποοικογένεια: Orchidoideae
Φυλή: Orchideae
Υποφυλή: Orchidinae
Γένος: Ophrys L.
Είδος: Ophrys umbilicata Desf.
Υποείδος: Ophrys umbilicata subsp. lapethica (Gölz & H.R.Reinhard) Faurh.
Βασικό συνώνυμο: Ophrys lapethica Gölz & H.R.Reinhard
Κατάσταση στην Κύπρο: Ιθαγενές – Σχεδόν ενδημικό
Ελληνικές κοινές ονομασίες: Οφρύς η λαπηθική – Μελισσάκι

Πηγές

Ophrys umbilicata subsp. lapethica (Gölz & H.R.Reinhard) Faurh.

Ophrys lapethica Gölz & H.R.Reinhard – Lapithos bee orchid – Near-endemic to Cyprus

Text: George Konstantinou

The Lapithos bee orchid of Cyprus

Ophrys umbilicata subsp. lapethica is an impressive wild orchid of Cyprus, also known by its former scientific name Ophrys lapethica. It belongs to the genus Ophrys, one of the most distinctive and taxonomically complex groups of terrestrial orchids in the Mediterranean.

In Cyprus, it is known in Greek as “Ophrys i lapithiki” or simply “melissaki”. Its flowers, as in other bee orchids, resemble the body of an insect in their shape, colour and hairiness. This resemblance is not accidental but forms part of a highly specialized pollination mechanism.

For several years, the plant was considered endemic to Cyprus. However, the current Flora of Cyprus – a dynamic checklist characterizes it as near-endemic because it also reports its presence in Anatolia, Turkey. For this reason, the more accurate modern description is “near-endemic to Cyprus” rather than strictly “endemic to Cyprus”.

The origin of the name

The name of the genus Ophrys comes from the Ancient Greek word “ὀφρύς”, meaning “eyebrow”. The name is probably associated with the hairy, velvety margin of the labellum that characterizes many members of the genus.

The specific epithet umbilicata comes from the Latin word umbilicus, meaning “navel”, and refers to a morphological feature of the flower.

The name lapethica refers to Lapithos in the Kyrenia District. The plant was originally described as a separate species under the name Ophrys lapethica by Peter Gölz and Hans R. Reinhard. The original name was published in 1989.

Its association with Lapithos gives this orchid a special place in the natural history of Cyprus. Its scientific name preserves the geographical reference to the locality from which it became known to science, even after its transfer to the rank of subspecies.

A species or a subspecies?

The classification of plants belonging to the genus Ophrys is extremely complex. Their floral morphology displays considerable variability, while their close dependence on particular pollinators may lead to the differentiation of local populations. For this reason, different specialists may treat the same plant as a separate species, a subspecies or part of a broader complex.

The Lapithos bee orchid was originally described as Ophrys lapethica Gölz & H.R.Reinhard. Under the current taxonomic treatment followed by Plants of the World Online of the Royal Botanic Gardens, Kew, this name is considered a synonym of the accepted name Ophrys umbilicata subsp. lapethica (Gölz & H.R.Reinhard) Faurh.

The names Gölz and H.R.Reinhard appear inside parentheses because these authors originally described the plant under a different taxonomic combination. The abbreviation Faurh. refers to Niels Faurholdt, who made the later combination and placed it as a subspecies of Ophrys umbilicata.

The use of the name Ophrys lapethica does not, therefore, refer to a different plant. It represents the earlier or alternative taxonomic treatment of the same plant. In a modern article, it is more appropriate to present the accepted name first and the principal synonym immediately afterwards.

Morphology of the plant

Ophrys umbilicata subsp. lapethica is a perennial, terrestrial and tuberous orchid. During summer, its above-ground parts dry out and disappear, while the plant survives below the ground with the help of its tubers.

The basal rosette appears with the beginning of the wet season. The leaves are simple, entire, green to slightly glaucous and usually ovate or lanceolate. They remain close to the surface of the ground, while smaller leaves may sheathe the flowering stem.

The stem is upright and green. Its height and the number of flowers vary according to the age of the plant, rainfall, soil conditions, competition from the surrounding vegetation and the conditions of the particular locality.

The inflorescence is relatively lax and may bear from a few to several flowers. The flowers open gradually and are not always all at the same stage of development. Buds, fully open flowers and flowers that have begun to age may therefore be observed simultaneously on the same plant.

The characteristic flowers

The sepals are relatively broad and may be green, greenish-white or pale pink. The dorsal sepal is positioned above the column, while the two lateral sepals spread on either side of the flower.

The petals are smaller and narrower than the sepals. Their colour may range from greenish and brownish to pink or violet. Their shape and orientation contribute to the characteristic appearance of the flower.

The labellum is the most impressive and important morphological part of the flower. It is dark, usually brown to deep reddish-brown, and is partly covered with dense, velvety hairs. It is three-lobed, although the separation between the lobes is not always strongly pronounced.

The central part of the labellum is usually narrower at its base and broader towards the apex. This relatively narrow-waisted outline is one of the features used to distinguish it from other related bee orchids.

On the labellum there is a smooth and glossy area known as the speculum or macula. Its pattern may consist of pale lines, curves or more complex formations. Its precise shape and intensity display natural variation between individual plants.

A small appendage is present at the apex of the labellum. Its position, size and orientation may vary, while the appearance of the entire flower is also affected by its age, the angle from which it is viewed and the prevailing environmental conditions.

Why identification requires caution

Identifying orchids of the genus Ophrys from a single photograph is not always reliable. Their flowers display natural variation, while different related taxa may possess overlapping morphological characteristics.

For a more reliable identification, the entire plant, the form of the inflorescence, the shape of the sepals and petals, the dimensions and curvature of the labellum, its hairiness, the speculum and the small apical appendage should all be examined. The flowering season, altitude, habitat and geographical location are also useful.

Natural hybridization presents an additional difficulty. When two related bee orchids flower at the same locality and suitable conditions for pollen transfer exist, hybrid plants with intermediate characteristics may be produced.

The extensive taxonomic splitting of the genus in the past led to the description of many names. More recent taxonomic approaches often unite some of these forms within broader species or subspecies. This explains why the same orchid may appear under different scientific names in books, websites and older publications.

Sexual deception and pollination

Orchids of the genus Ophrys are known for their highly specialized pollination mechanism involving sexual deception. Their flowers do not rely on the production of nectar to attract insects. Instead, they imitate characteristics of female insects.

This mimicry is not limited to the appearance of the flower. The labellum may resemble the shape, hairiness and texture of the female insect’s body, while the flower produces volatile chemical compounds resembling its sexual pheromone signals.

A male insect is attracted to the flower and attempts to mate with it. This behaviour is known as pseudocopulation. During contact with the column, the orchid’s pollinia become attached to the insect’s body. If the insect subsequently visits another flower of the same type, it may transfer the pollen to the stigma and achieve pollination.

Pollination in bee orchids may be highly specialized and depend on a single insect species or a small group of closely related species. The shape of the labellum alone is not sufficient to identify the pollinator reliably.

No adequate published evidence was found confirming precisely which insect species pollinates Ophrys umbilicata subsp. lapethica in Cyprus. It would therefore be scientifically incorrect to name a particular pollinator without direct observation or a reliable bibliographical source.

Tubers and the annual cycle

During active growth, the old underground tuber provides the plant with stored nutrients. At the same time, a new tuber develops and will support the plant’s growth during the following season.

After flowering and, if pollination has been successful, the production of fruits and seeds, the above-ground parts gradually begin to turn yellow and dry. During summer, the orchid may leave no visible trace on the surface of the ground.

The absence of above-ground growth during the dry season does not mean that the plant has died. The orchid remains dormant below the ground until suitable moisture and temperature conditions return.

The timing and extent of its appearance may vary from year to year. Winter rainfall, temperatures and local conditions affect its development and flowering, with the result that a population may appear more numerous in one year and less abundant in another.

Seeds and mycorrhizal fungi

Following successful pollination, the fruit develops in the form of a capsule. It produces a very large number of extremely small and light seeds that can be dispersed by the wind.

Orchid seeds differ considerably from the seeds of many other flowering plants. They possess virtually no stored nutrients and normally cannot begin the development of a new plant independently.

To germinate, they must come into contact with compatible mycorrhizal fungi in the soil. The fungi supply the necessary substances during the early stages of development, when the young plant remains below the ground and cannot yet photosynthesize effectively.

The presence of mature plants at a locality does not, therefore, depend solely on seed dispersal. It requires a suitable combination of soil, moisture, fungi, microclimate, vegetation and pollinators. This is one of the principal reasons why wild orchids usually fail to survive when they are uprooted and transplanted.

Habitat in Cyprus

Ophrys umbilicata subsp. lapethica grows in Mediterranean ecosystems with relatively open vegetation. It may occur in phrygana, scrubland, grassy places, openings in pine woodland and the margins of other natural or semi-natural habitats.

It generally prefers places receiving sufficient light and where competition from dense, tall vegetation is limited. Such localities may occur on limestone or other suitable substrates, depending on the local geological and soil conditions.

According to the earlier Biodiversity of Cyprus post, its altitudinal range on the island is approximately 50–600 metres. Other secondary sources provide broader limits, but these differences may reflect different sets of records or different taxonomic treatments. For this reason, it is preferable to retain the information from the original Cyprus record.

The survival of a locality depends on the preservation of the natural structure of its habitat. Both the complete destruction of the vegetation and its excessive thickening may negatively affect the plants, depending on the particular conditions of each area.

Flowering period

In Cyprus, the Lapithos bee orchid flowers from February to April. The exact period varies according to altitude, the exposure of the locality, temperatures and the rainfall of each year.

Flowering may begin earlier in warmer, lower areas, whereas it may be delayed at colder or higher localities. These dates should not, therefore, be treated as absolutely fixed.

The photographs in this post were taken in Akamas on 25 March 2021, a date falling within the normal flowering period of the subspecies in Cyprus.

Distribution in Cyprus and Anatolia

Ophrys lapethica was described from Cyprus and was considered a strictly Cypriot endemic for a long time. This is why it is characterized as endemic in older books, checklists, photographic collections and online posts.

The current Flora of Cyprus – a dynamic checklist records it as indigenous and near-endemic, noting that it also occurs in Anatolia. This information changes its biogeographical classification without diminishing the particular importance of the Cypriot population.

The presence of related forms in Anatolia has also resulted in different taxonomic interpretations. Some names used for populations in Turkey are treated by modern databases as synonyms or as part of the same broader taxonomic group.

Because not all authors define the boundaries of the taxa within the Ophrys umbilicata complex in the same way, distribution reports must always be considered together with the taxonomic source being followed.

Why it should no longer be described as strictly endemic

The term “endemic” means that a taxon occurs naturally only within a particular geographical region and nowhere else in the world. Since the current Cypriot checklist recognizes the natural presence of Ophrys umbilicata subsp. lapethica in Anatolia as well, the strict description “endemic to Cyprus” is no longer accurate.

The correct description is “near-endemic to Cyprus”. This term indicates that most or the most important part of its distribution is associated with Cyprus, but that it also has a limited natural presence outside the island.

This change does not mean that the original description was arbitrary. It reflects the development of botanical knowledge, the discovery or reinterpretation of populations outside Cyprus and changes in the taxonomic delimitation of the plant.

Threats and protection

Wild orchids may be affected by the loss and alteration of their habitats. Building development, road construction, engineering works, land clearance, deep ploughing and the use of herbicides can directly destroy the plants and their underground tubers.

The clearing of vegetation at an unsuitable time can also prevent reproduction. If flowering stems are cut before the fruits mature, the seeds cannot be dispersed. Repetition of this practice may gradually weaken a small population.

Illegal collection and uprooting constitute an additional threat. A plant transferred from its natural environment is highly likely to die because it loses the appropriate soil, microclimate and relationship with the necessary mycorrhizal fungi.

The precise locations of small or vulnerable populations should not be widely publicized. Excessive visitation, trampling by photographers and collection can cause damage even when there is no deliberate intention to destroy the plants.

Photography should be carried out without touching, moving or removing the surrounding vegetation. The ground around the plant should not be trampled because small rosettes, underground tubers or young plants that are not easily visible may be present.

The importance of accurate recording

Photographic documentation of wild orchids can provide valuable information about their distribution, flowering period, morphological variation and changes in their populations. To be scientifically useful, it should be accompanied by an accurate date, general locality, altitude and a description of the habitat.

Photographs of the entire plant, the inflorescence, the front and side views of the flower, the basal rosette and the surrounding habitat are useful. A single close-up photograph of the labellum may not be sufficient for reliable identification.

Repeated monitoring of the same localities may reveal whether a population remains stable, increases or declines. It can also record new threats, changes in the vegetation or shifts in the flowering period.

An orchid closely associated with Cyprus

Ophrys umbilicata subsp. lapethica is a characteristic element of the orchid flora of Cyprus. It was described from the island, bears a name referring to Lapithos and remains closely associated with the natural history of Cyprus.

Although it is no longer considered strictly endemic, it remains near-endemic and possesses particular biogeographical and botanical value. Its restricted distribution and dependence on specialized ecological relationships make the protection of the localities where it grows especially important.

The case of the Lapithos bee orchid also demonstrates why scientific names and distribution categories must be updated when new evidence emerges. A correct modern presentation should include both the accepted name Ophrys umbilicata subsp. lapethica and the widely known synonym Ophrys lapethica, together with the description “near-endemic to Cyprus”.

Photographs

Akamas, Cyprus, 25 March 2021 – George Konstantinou

Classification

Kingdom: Plantae
Phylum: Streptophyta
Class: Equisetopsida
Subclass: Magnoliidae
Order: Asparagales
Family: Orchidaceae
Subfamily: Orchidoideae
Tribe: Orchideae
Subtribe: Orchidinae
Genus: Ophrys L.
Species: Ophrys umbilicata Desf.
Subspecies: Ophrys umbilicata subsp. lapethica (Gölz & H.R.Reinhard) Faurh.
Principal synonym: Ophrys lapethica Gölz & H.R.Reinhard
Status in Cyprus: Indigenous – Near-endemic
English common name: Lapithos bee orchid

Sources



No comments:

Post a Comment