Sawfly orchid - Ophrys tenthredinifera Willd. - Η εξαιρετικά σπάνια ορχιδέα της Κύπρου που ίσως δεν υπάρχει πλέον στο νησί - Cyprus

See also 

LIST OF CYPRUS ORCHIDS - ΛΙΣΤΑ ΟΡΧΙΔΕΩΝ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ

Photos  Vasa koilaniou 13/3/2021 by George Konstantinou

Below in English

Ophrys tenthredinifera Willd. – Η εξαιρετικά σπάνια ορχιδέα της Κύπρου που ίσως δεν υπάρχει πλέον στο νησί

Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου

Η ορχιδέα που έμοιαζε με έντομο

Η Ophrys tenthredinifera, γνωστή στα αγγλικά ως sawfly orchid, είναι μια εντυπωσιακή χερσαία ορχιδέα της Μεσογείου. Η κοινή αγγλική ονομασία της προέρχεται από την υποτιθέμενη ομοιότητα του άνθους της με πριονίδα, δηλαδή έντομο της υποτάξης Symphyta.

Το επιστημονικό όνομα του γένους Ophrys προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη «ὀφρύς», ενώ το επίθετο tenthredinifera σημαίνει περίπου «αυτή που φέρει μορφή πριονίδας».

Η ονομασία αυτή δεν υποδηλώνει ότι το φυτό επικονιάζεται αναγκαστικά από πριονίδες. Όπως και άλλες ορχιδέες του γένους Ophrys, χρησιμοποιεί έναν εξαιρετικά εξειδικευμένο μηχανισμό σεξουαλικής εξαπάτησης, προσελκύοντας αρσενικές μοναχικές μέλισσες.

Η ανακάλυψη στην Κύπρο

Η παρουσία της Ophrys tenthredinifera στην Κύπρο δεν αποτελεί απλή ανεπιβεβαίωτη αναφορά. Το 2010 δημοσιεύθηκε από τον K.-P. Karig ειδική εργασία με τίτλο «Neufund einer Ophrys tenthredinifera auf Zypern», δηλαδή «Νέα ανεύρεση μιας Ophrys tenthredinifera στην Κύπρο», στο επιστημονικό περιοδικό Journal Europäischer Orchideen.

Η δημοσίευση αυτή αποτελεί τη βασική βιβλιογραφική τεκμηρίωση της παρουσίας του είδους στο νησί και χρησιμοποιείται από τα Plants of the World Online των Βασιλικών Βοτανικών Κήπων του Kew ως πηγή για την ένταξη της Κύπρου στη φυσική γεωγραφική του εξάπλωση.

Η βάση Flora of Cyprus – a dynamic checklist αποδέχεται επίσης το είδος ως ιθαγενές στην Κύπρο. Επισημαίνει, ωστόσο, ότι δεν υπάρχουν ακόμη δημοσιευμένες κυπριακές καταγραφές βασισμένες σε κατατεθειμένο δείγμα ερμπαρίου και ότι η τεκμηρίωσή του στηρίζεται σε φωτογραφίες.

Οι γνωστές φωτογραφικές καταγραφές συνδέονται με την περιοχή της Βάσας Κοιλανίου, στην επαρχία Λεμεσού. Οι φωτογραφίες της παρούσας ανάρτησης λήφθηκαν εκεί στις 13 Μαρτίου 2021.

Το τελευταίο γνωστό φυτό

Στη γνωστή κυπριακή θέση υπήρχε ένας εξαιρετικά μικρός αριθμός φυτών και, κατά τις τελευταίες παρατηρήσεις, ουσιαστικά ένα γνωστό ανθοφόρο άτομο.

Σύμφωνα με την επιτόπια παρακολούθηση και τις πληροφορίες του Γιώργου Κωνσταντίνου, το φυτό που φωτογραφήθηκε στη Βάσα Κοιλανίου το 2021 δεν εμφανίζεται πλέον. Παράλληλα, δεν είναι γνωστή σήμερα κάποια άλλη επιβεβαιωμένη θέση του είδους στην Κύπρο.

Η απώλεια του συγκεκριμένου φυτού μπορεί συνεπώς να αντιπροσωπεύει την εξαφάνιση της μοναδικής γνωστής κυπριακής μικροθέσης και πιθανόν του τελευταίου γνωστού ατόμου του είδους στο νησί.

Δεν είναι, ωστόσο, επιστημονικά ασφαλές να δηλωθεί χωρίς συστηματικές επαναλαμβανόμενες έρευνες ότι η Ophrys tenthredinifera έχει εξαφανιστεί οριστικά από ολόκληρη την Κύπρο. Η ορθότερη σημερινή διατύπωση είναι ότι δεν είναι γνωστός κανένας επιβεβαιωμένος υφιστάμενος πληθυσμός της στην Κύπρο.

Γιατί η απουσία ενός άνθους δεν αποδεικνύει αμέσως τον θάνατο του φυτού

Η Ophrys tenthredinifera είναι πολυετής κονδυλώδης γεώφυτη ορχιδέα. Το υπέργειο τμήμα της εμφανίζεται κατά την υγρή περίοδο, ανθίζει την άνοιξη και αργότερα ξηραίνεται εντελώς. Το φυτό επιβιώνει κάτω από το έδαφος με τη βοήθεια κονδύλων.

Οι χερσαίες ορχιδέες δεν εμφανίζονται πάντοτε πάνω από το έδαφος κάθε χρόνο. Ένα φυτό μπορεί να παραμείνει σε υπόγεια ληθαργική κατάσταση κατά τη διάρκεια μιας δυσμενούς χρονιάς και να εμφανιστεί ξανά αργότερα.

Για τον λόγο αυτό, η μη εμφάνισή του για μία μόνο περίοδο ανθοφορίας δεν αρκεί για να αποδειχθεί ότι πέθανε. Η επανειλημμένη απουσία του επί σειρά ετών, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από αλλοίωση ή καταστροφή της μικροθέσης, αποτελεί πολύ ισχυρότερη ένδειξη απώλειας.

Η έρευνα στη γνωστή θέση πρέπει να πραγματοποιείται επανειλημμένα κατά την κατάλληλη εποχή, περίπου από τα τέλη του χειμώνα έως την άνοιξη, και να περιλαμβάνει τόσο τα ανθοφόρα φυτά όσο και τις άφυλλες ή μη ανθοφόρες ροζέτες.

Μορφολογία

Η Ophrys tenthredinifera είναι συνήθως μικρό έως μεσαίου μεγέθους φυτό, ύψους περίπου 10–30 εκατοστών, αν και το μέγεθος μπορεί να μεταβάλλεται ανάλογα με τις τοπικές συνθήκες.

Τα φύλλα σχηματίζουν βασική ροζέτα και είναι ωοειδή έως λογχοειδή, με πράσινο ή ελαφρώς γλαυκό χρώμα. Κατά την ανθοφορία, τα κατώτερα φύλλα παραμένουν συνήθως ορατά γύρω από τη βάση του βλαστού.

Η ταξιανθία είναι σχετικά χαλαρή και φέρει συνήθως λίγα μεγάλα άνθη. Τα σέπαλα είναι πλατιά και στρογγυλεμένα, συνήθως ρόδινα, ιώδη ή υπόλευκα, συχνά με πράσινη κεντρική γραμμή. Τα πέταλα είναι μικρότερα, τριγωνικά και συνήθως εντονότερα χρωματισμένα.

Το χείλος είναι το πιο χαρακτηριστικό μέρος του άνθους. Είναι πλατύ, καστανό έως κοκκινωπό, βελούδινο και τριχωτό, με ανοιχτόχρωμο ή κιτρινωπό περιθώριο. Στο κέντρο φέρει ένα γυαλιστερό σχέδιο, τον θυρεό, το οποίο μπορεί να έχει μορφή τόξου, γράμματος Η ή άλλου απλού σχηματισμού.

Στην κορυφή του χείλους υπάρχει μικρό κιτρινωπό εξάρτημα, το οποίο συνήθως κατευθύνεται προς τα εμπρός ή προς τα κάτω.

Ένα ιδιαίτερα μεταβλητό είδος

Η Ophrys tenthredinifera παρουσιάζει μεγάλη μορφολογική ποικιλότητα σε ολόκληρη τη μεσογειακή της εξάπλωση. Διαφορές παρατηρούνται στο μέγεθος του φυτού, στο σχήμα και στις διαστάσεις του χείλους, στην τριχοφυΐα, στον χρωματισμό των σεπάλων και στη μορφή του θυρεού.

Για διαφορετικούς πληθυσμούς έχουν περιγραφεί πολυάριθμα είδη, υποείδη, ποικιλίες και μορφές. Η ταξινομική τους αξία παραμένει αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης.

Η σημερινή βάση Plants of the World Online δέχεται την Ophrys tenthredinifera ως ενιαίο είδος και αντιμετωπίζει πολλά από τα ονόματα που έχουν προταθεί για το σύμπλεγμα ως συνώνυμά του.

Η αναγνώριση του κυπριακού φυτού αποκλειστικά από φωτογραφίες χρειάζεται επομένως προσοχή. Η φωτογραφική του μορφολογία συμφωνεί με την Ophrys tenthredinifera, αλλά η απουσία κατατεθειμένου δείγματος περιορίζει τη δυνατότητα μεταγενέστερης μορφομετρικής ή γενετικής εξέτασης.

Σεξουαλική εξαπάτηση και επικονίαση

Τα άνθη του γένους Ophrys δεν προσφέρουν νέκταρ ως ανταμοιβή. Αντίθετα, εξαπατούν αρσενικά έντομα μιμούμενα χημικά, οπτικά και απτικά χαρακτηριστικά των θηλυκών τους.

Το χείλος εκπέμπει μίγμα πτητικών ουσιών που προσομοιάζει στα σεξουαλικά φερομονικά σήματα θηλυκών μελισσών. Το αρσενικό προσεγγίζει το άνθος και επιχειρεί να ζευγαρώσει μαζί του, συμπεριφορά γνωστή ως ψευδοσυνουσία.

Κατά την προσπάθεια αυτή, τα γυρεομάγματα της ορχιδέας προσκολλώνται στο σώμα του εντόμου. Όταν το ίδιο έντομο επισκεφθεί άλλο άνθος, μπορεί να μεταφέρει τη γύρη στο στίγμα και να επιτύχει την επικονίαση.

Για την Ophrys tenthredinifera έχουν καταγραφεί ως επικονιαστές μοναχικές μέλισσες του γένους Eucera. Σε διαφορετικές περιοχές μπορεί να συμμετέχουν διαφορετικά συγγενικά είδη μελισσών. Δεν υπάρχει διαθέσιμη τεκμηρίωση που να επιβεβαιώνει ποιο ακριβώς έντομο επικονίαζε το κυπριακό φυτό.

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για τη διατήρησή του. Ακόμη και αν επιβιώνει μία μεμονωμένη ορχιδέα, η αναπαραγωγή της μπορεί να είναι αδύνατη όταν απουσιάζει κατάλληλος επικονιαστής ή δεύτερο γενετικά συμβατό φυτό.

Κόνδυλοι, σπόροι και υπόγειοι μύκητες

Κάτω από το έδαφος η ορχιδέα σχηματίζει κονδύλους στους οποίους αποθηκεύει θρεπτικές ουσίες. Κατά την περίοδο ανάπτυξης σχηματίζεται ο νέος κόνδυλος που θα στηρίξει την εμφάνιση του φυτού την επόμενη χρονιά.

Οι καρποί είναι κάψες που περιέχουν τεράστιο αριθμό εξαιρετικά μικρών σπόρων. Οι σπόροι των ορχιδέων μοιάζουν με λεπτή σκόνη και δεν διαθέτουν επαρκές απόθεμα θρεπτικών ουσιών.

Για να βλαστήσουν πρέπει να συναντήσουν κατάλληλους μυκορριζικούς μύκητες στο έδαφος. Οι μύκητες εισέρχονται στον σπόρο και παρέχουν τις ουσίες που απαιτούνται για τα πρώτα στάδια ανάπτυξης.

Η αποκατάσταση ενός πληθυσμού δεν εξαρτάται συνεπώς μόνο από τη διασπορά σπόρων. Απαιτεί κατάλληλο έδαφος, συμβατούς μύκητες, σωστή υγρασία, κατάλληλη βλάστηση και παρουσία των απαραίτητων επικονιαστών.

Βιότοπος και εξάπλωση

Σε παγκόσμια κλίμακα η Ophrys tenthredinifera είναι μεσογειακό είδος. Η φυσική εξάπλωση που αναγνωρίζεται από το Kew περιλαμβάνει τη νότια Ευρώπη, τη βόρεια Αφρική, νησιά της Μεσογείου, την Ελλάδα, την Κύπρο και την Τουρκία.

Αναπτύσσεται σε ανοικτούς θαμνώνες, φρυγανότοπους, λιβάδια, ακαλλιέργητες εκτάσεις, άκρα χωραφιών και ανοίγματα δασών. Χρειάζεται θέσεις με αρκετό φως και χαμηλό ανταγωνισμό από πυκνή, υψηλή βλάστηση.

Η εμφάνισή της στη Βάσα Κοιλανίου παρουσιάζει ιδιαίτερο βιογεωγραφικό ενδιαφέρον, επειδή η Κύπρος βρίσκεται κοντά στο ανατολικό όριο της ευρύτερης μεσογειακής εξάπλωσής της.

Κατάσταση διατήρησης στην Κύπρο

Η Flora of Cyprus κατατάσσει το είδος στην κατηγορία Ανεπαρκώς γνωστό – Data Deficient (DD). Η κατηγορία αυτή δεν σημαίνει ότι το φυτό είναι ασφαλές. Σημαίνει ότι τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επαρκούν για ολοκληρωμένη αξιολόγηση του κινδύνου εξαφάνισης.

Σε ευρωπαϊκό ή παγκόσμιο επίπεδο ένα είδος μπορεί να είναι σχετικά ευρέως διαδεδομένο, ενώ σε μία συγκεκριμένη χώρα να βρίσκεται στο όριο της εξαφάνισης. Η κατάσταση της Ophrys tenthredinifera στην υπόλοιπη Μεσόγειο δεν μειώνει τη σημασία της πιθανής απώλειας του κυπριακού πληθυσμού.

Εφόσον η Βάσα Κοιλανίου ήταν πράγματι η μοναδική κυπριακή θέση και το τελευταίο φυτό έχει χαθεί, το είδος μπορεί να θεωρηθεί πιθανώς εξαφανισμένο σε εθνικό επίπεδο. Για επίσημη απόδοση κατηγορίας «Εξαφανισμένο στην Κύπρο» απαιτούνται, όμως, στοχευμένες έρευνες κατά την κατάλληλη εποχή και αξιολόγηση από τους αρμόδιους επιστημονικούς φορείς.

Πιθανές αιτίες απώλειας

Δεν πρέπει να αποδοθεί η εξαφάνιση του συγκεκριμένου φυτού σε μία αιτία χωρίς άμεση τεκμηρίωση. Για έναν πληθυσμό που αποτελείται από ένα ή ελάχιστα άτομα, ακόμη και ένα τυχαίο περιστατικό μπορεί να είναι καθοριστικό.

Οι κυριότερες απειλές για τέτοιες μικρές θέσεις είναι:

• η εκχέρσωση ή οικοπεδοποίηση,
• οι οδικές και άλλες τεχνικές εργασίες,
• το βαθύ όργωμα,
• η χρήση ζιζανιοκτόνων,
• το κούρεμα της βλάστησης πριν ωριμάσουν οι σπόροι,
• η συλλογή ή εκρίζωση του φυτού,
• η έντονη βόσκηση ή καταπάτηση,
• η εγκατάλειψη και υπερβολική πύκνωση της βλάστησης,
• οι παρατεταμένες ξηρασίες,
• η απουσία κατάλληλου επικονιαστή,
• η φυσική γήρανση ή τυχαία απώλεια του μοναδικού ατόμου.

Όταν ένας πληθυσμός περιοριστεί σε ένα μόνο φυτό, βρίσκεται ήδη σε εξαιρετικά επισφαλή κατάσταση, ακόμη και αν ο βιότοπος φαίνεται εξωτερικά αμετάβλητος.

Τι πρέπει να γίνει

Η περίπτωση της Ophrys tenthredinifera δείχνει γιατί οι εξαιρετικά σπάνιες θέσεις πρέπει να εντοπίζονται, να παρακολουθούνται και να προστατεύονται πριν χαθούν.

Απαιτούνται:

• επαναλαμβανόμενες έρευνες στη γνωστή περιοχή κατά την περίοδο ανθοφορίας,
• έλεγχος γειτονικών κατάλληλων βιοτόπων,
• καταγραφή των μη ανθοφόρων ροζετών,
• προστασία της μικροθέσης από όργωμα, ψεκασμό και πρόωρο καθαρισμό,
• καταγραφή των πιθανών επικονιαστών,
• διερεύνηση της παρουσίας κατάλληλων μυκορριζικών μυκήτων,
• συλλογή σπόρων μόνο από εξειδικευμένους φορείς και με νόμιμη άδεια, εάν εντοπιστεί νέο φυτό,
• διατήρηση γενετικού υλικού και ανάπτυξη πρωτοκόλλου ex situ πολλαπλασιασμού.

Η ακριβής θέση ενός μοναδικού ή εξαιρετικά απειλούμενου φυτού δεν πρέπει να δημοσιοποιείται ευρέως. Η παροχή ακριβών συντεταγμένων μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο καταπάτησης ή παράνομης συλλογής.

Μια πιθανή εθνική εξαφάνιση που χρειάζεται τεκμηρίωση

Οι φωτογραφίες του 2021 απέκτησαν πλέον ιδιαίτερη επιστημονική και ιστορική αξία. Ενδέχεται να απεικονίζουν ένα από τα τελευταία —ή ακόμη και το τελευταίο— άτομα της Ophrys tenthredinifera που παρατηρήθηκαν στην Κύπρο.

Με τα σημερινά δεδομένα μπορούμε να πούμε με ασφάλεια ότι:

• το είδος έχει τεκμηριωθεί επιστημονικά και φωτογραφικά στην Κύπρο,
• η γνωστή παρουσία του συνδεόταν με τη Βάσα Κοιλανίου,
• το φυτό που φωτογραφήθηκε το 2021 δεν εντοπίζεται πλέον,
• δεν είναι γνωστή άλλη επιβεβαιωμένη υφιστάμενη θέση στο νησί,
• η Flora of Cyprus το κατατάσσει ως Ανεπαρκώς γνωστό,
• δεν έχει ακόμη τεκμηριωθεί επίσημα η οριστική εξαφάνισή του από την Κύπρο.

Η πιθανότητα να παραμένει υπόγειος κόνδυλος ή να υπάρχει άγνωστη θέση δεν μπορεί να αποκλειστεί. Μέχρι να πραγματοποιηθεί συστηματική έρευνα, η Ophrys tenthredinifera πρέπει να αντιμετωπίζεται ως είδος εξαιρετικά υψηλής προτεραιότητας για επανεντοπισμό και προστασία.

Φωτογραφίες

Βάσα Κοιλανίου, Κύπρος, 13 Μαρτίου 2021 – Γιώργος Κωνσταντίνου

Ταξινόμηση

Βασίλειο: Plantae
Συνομοταξία: Streptophyta
Ομοταξία: Equisetopsida
Υφομοταξία: Magnoliidae
Τάξη: Asparagales
Οικογένεια: Orchidaceae
Υποοικογένεια: Orchidoideae
Φυλή: Orchideae
Υποφυλή: Orchidinae
Γένος: Ophrys L.
Είδος: Ophrys tenthredinifera Willd., 1805
Κατάσταση στην Κύπρο: Ιθαγενές – Ανεπαρκώς γνωστό (DD)
Αγγλική κοινή ονομασία: Sawfly orchid

Πηγές

• Flora of Cyprus – Ophrys tenthredinifera
• Plants of the World Online – Ophrys tenthredinifera
• Karig, K.-P. (2010), «Neufund einer Ophrys tenthredinifera auf Zypern», Journal Europäischer Orchideen 42(2): 420–422.
• Paulus (2019), sexual deception and pollination in Ophrys
• Fay (2015), Orchid conservation: making the links
• Η αρχική φωτογραφική ανάρτηση

Ophrys tenthredinifera Willd. – The Exceptionally Rare Cypriot Orchid That May No Longer Survive on the Island

Text by George Konstantinou

An Orchid Resembling an Insect

Ophrys tenthredinifera, commonly known as the sawfly orchid, is a striking terrestrial orchid of the Mediterranean region. Its English name refers to the supposed resemblance of the flower to a sawfly, an insect belonging to the suborder Symphyta.

The generic name Ophrys derives from the ancient Greek word meaning “eyebrow”, while the epithet tenthredinifera means approximately “bearing the form of a sawfly”.

The name does not necessarily indicate pollination by sawflies. Like other members of Ophrys, the species uses a highly specialised system of sexual deception to attract male solitary bees.

Its Discovery in Cyprus

The occurrence of Ophrys tenthredinifera in Cyprus is not merely an unconfirmed report. In 2010, K.-P. Karig published a paper entitled “Neufund einer Ophrys tenthredinifera auf Zypern”, meaning “A new discovery of Ophrys tenthredinifera in Cyprus”, in the Journal Europäischer Orchideen.

This paper provides the principal published documentation of the species on the island. It is cited by the Royal Botanic Gardens, Kew, in Plants of the World Online as a source supporting the inclusion of Cyprus within its native distribution.

The Flora of Cyprus – a dynamic checklist also accepts the species as indigenous to Cyprus. It notes, however, that no published specimen-based record from Cyprus is currently available and that its documentation on the island consists of photographs.

The known photographic records are associated with the area of Vasa Koilaniou, in Limassol District. The photographs presented in this post were taken there on 13 March 2021.

The Last Known Plant

Only an exceptionally small number of plants occurred at the known Cypriot site and, during the most recent observations, effectively only one flowering individual was known.

According to the field monitoring and information of George Konstantinou, the plant photographed at Vasa Koilaniou in 2021 no longer appears. No other confirmed locality of the species is presently known in Cyprus.

The loss of this plant may therefore represent the disappearance of the only known Cypriot microsite and possibly the last known individual of the species on the island.

It would nevertheless be scientifically premature, without systematic and repeated surveys, to declare that Ophrys tenthredinifera is definitively extinct throughout Cyprus. The most accurate current statement is that no confirmed extant population is presently known in Cyprus.

Why the Absence of a Flower Does Not Immediately Prove the Plant Has Died

Ophrys tenthredinifera is a perennial tuberous geophyte. Its above-ground growth appears during the wet season, flowers in spring and later dries completely. The plant survives below ground through its tubers.

Terrestrial orchids do not necessarily emerge above ground every year. During unfavourable seasons, a plant may remain dormant below the surface and reappear in a later year.

Failure to emerge during a single flowering season is therefore insufficient proof of death. Repeated absence over several years, particularly when accompanied by disturbance or destruction of the microsite, provides much stronger evidence of loss.

Surveys must be repeated at the correct time, from late winter through spring, and should include searches for vegetative rosettes as well as flowering plants.

Morphology

Ophrys tenthredinifera is normally a small to medium-sized plant, approximately 10–30 centimetres tall, although its size varies according to local conditions.

The ovate to lanceolate leaves form a basal rosette and are green or slightly glaucous. The lower leaves normally remain visible around the stem during flowering.

The comparatively loose inflorescence generally bears a small number of large flowers. The broad, rounded sepals are usually pink, violet or whitish, often with a green central line. The smaller petals are triangular and usually more intensely coloured.

The labellum is the flower’s most distinctive feature. It is broad, brown to reddish, velvety and hairy, with a pale or yellowish border. Its centre bears a glossy marking, known as the speculum, which may resemble an arch, the letter H or another simple design.

A small yellowish appendage occurs at the tip of the labellum and is usually directed forwards or downwards.

A Highly Variable Species

Ophrys tenthredinifera displays considerable morphological variation throughout its Mediterranean range. Plants differ in stature, labellum shape and dimensions, hairiness, sepal colour and speculum pattern.

Numerous species, subspecies, varieties and forms have been described for different populations. Their taxonomic value remains the subject of scientific discussion.

Plants of the World Online currently accepts Ophrys tenthredinifera as a single species and treats many names proposed for members of the complex as synonyms.

Identification of the Cypriot plant from photographs alone therefore requires care. Its photographed morphology agrees with Ophrys tenthredinifera, but the absence of a preserved voucher specimen restricts the possibility of later morphometric or genetic examination.

Sexual Deception and Pollination

Flowers of Ophrys do not provide nectar as a reward. Instead, they deceive male insects by imitating chemical, visual and tactile characteristics of females.

The labellum releases a mixture of volatile substances resembling the sexual pheromone signals of female bees. A male approaches the flower and attempts to mate with it, a behaviour known as pseudocopulation.

During the attempt, the orchid’s pollinia become attached to the insect. When it visits another flower, it may transfer the pollen to the stigma and complete pollination.

Solitary bees of the genus Eucera have been recorded as pollinators of Ophrys tenthredinifera. Different related bee species may be involved in different parts of its range. No available evidence confirms the precise pollinator of the Cypriot plant.

This is important for conservation. Even if a single orchid survives, reproduction may be impossible when an appropriate pollinator or a second genetically compatible plant is absent.

Tubers, Seeds and Underground Fungi

Below ground, the orchid produces tubers in which nutrients are stored. During the growing season, a new tuber develops and supports the plant’s emergence in the following year.

The fruits are capsules containing enormous numbers of extremely small seeds. Orchid seeds resemble fine dust and possess almost no stored nutritional reserves.

To germinate, they must encounter suitable mycorrhizal fungi in the soil. The fungi enter the seed and provide the substances needed during the earliest stages of development.

Population recovery therefore depends on much more than seed dispersal. It requires suitable soil, compatible fungi, appropriate moisture, suitable vegetation and the presence of effective pollinators.

Habitat and Distribution

Globally, Ophrys tenthredinifera is a Mediterranean species. Its native range, as recognised by Kew, includes southern Europe, North Africa, Mediterranean islands, Greece, Cyprus and Türkiye.

It grows in open scrub, garrigue, grassland, uncultivated ground, field margins and woodland clearings. It requires comparatively open, well-lit sites with limited competition from tall, dense vegetation.

Its occurrence at Vasa Koilaniou is of particular biogeographical interest because Cyprus lies close to the eastern limit of its broader Mediterranean distribution.

Conservation Status in Cyprus

The Flora of Cyprus assigns the species to the category Data Deficient (DD). This category does not mean that the plant is secure. It means that the available information is insufficient for a complete assessment of its extinction risk.

A species may be relatively widespread at European or global level while standing on the verge of extinction within a particular country. Its condition elsewhere in the Mediterranean does not reduce the significance of the possible loss of the Cypriot population.

If Vasa Koilaniou was indeed its only Cypriot locality and its last plant has disappeared, the species may be considered possibly extinct at national level. Formal classification as extinct in Cyprus would, however, require targeted surveys during the correct season and assessment by the appropriate scientific authorities.

Possible Causes of Loss

The disappearance of this particular plant should not be attributed to a single cause without direct evidence. When a population consists of one or very few individuals, even a random event may be decisive.

Principal threats to such extremely small sites include:

• land clearance and development,
• road construction and other engineering works,
• deep ploughing,
• herbicide use,
• cutting vegetation before seed maturation,
• collection or uprooting,
• severe grazing or trampling,
• abandonment followed by excessive vegetation growth,
• prolonged drought,
• absence of an effective pollinator,
• natural ageing or the accidental loss of the sole individual.

Once a population has been reduced to a single plant, it is already in an extremely precarious condition even if the surrounding habitat appears unchanged.

What Should Be Done

The case of Ophrys tenthredinifera demonstrates why exceptionally rare sites must be identified, monitored and protected before they disappear.

Necessary measures include:

• repeated surveys of the known area during the flowering period,
• searches of neighbouring suitable habitats,
• recording vegetative as well as flowering rosettes,
• protection from ploughing, spraying and premature vegetation clearance,
• identification of possible pollinators,
• investigation of suitable mycorrhizal fungi,
• seed collection only by specialised institutions and under legal authorisation if another plant is discovered,
• preservation of genetic material and development of an ex situ propagation protocol.

The precise location of a unique or highly threatened plant should not be widely publicised. Publishing exact coordinates may increase the danger of trampling or illegal collection.

A Possible National Extinction Requiring Confirmation

The photographs taken in 2021 now possess particular scientific and historical importance. They may depict one of the last—or even the final—individuals of Ophrys tenthredinifera observed in Cyprus.

The available evidence allows us to state safely that:

• the species has been scientifically and photographically documented in Cyprus;
• its known occurrence was associated with Vasa Koilaniou;
• the plant photographed in 2021 is no longer being found;
• no other confirmed extant locality is presently known on the island;
• the Flora of Cyprus classifies it as Data Deficient;
• its definitive extinction from Cyprus has not yet been formally demonstrated.

The possibility of a dormant tuber or an undiscovered locality cannot be excluded. Until a systematic survey is completed, Ophrys tenthredinifera should be regarded as a species of exceptionally high priority for rediscovery and protection.

Photographs

Vasa Koilaniou, Cyprus, 13 March 2021 – George Konstantinou

Classification

Kingdom: Plantae
Phylum: Streptophyta
Class: Equisetopsida
Subclass: Magnoliidae
Order: Asparagales
Family: Orchidaceae
Subfamily: Orchidoideae
Tribe: Orchideae
Subtribe: Orchidinae
Genus: Ophrys L.
Species: Ophrys tenthredinifera Willd., 1805
Status in Cyprus: Indigenous – Data Deficient (DD)
English common name: Sawfly orchid

Sources

• Flora of Cyprus – Ophrys tenthredinifera
• Plants of the World Online – Ophrys tenthredinifera
• Karig, K.-P. (2010), “Neufund einer Ophrys tenthredinifera auf Zypern”, Journal Europäischer Orchideen 42(2): 420–422.
• Paulus (2019), sexual deception and pollination in Ophrys
• Fay (2015), Orchid conservation: making the links
• Original photographic post