Maquis Wave - Idaea circuitaria (Hübner, 1819) - Cyprus

 See also 

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο.

List of Moths of Cyprus you will find in this blog (Lepidoptera)

Family: Geometridae

Photos Geri 14/5/2011 by George Konstantinou

Below in English

Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου

Ένα μικρό νυχτόβιο λεπιδόπτερο

Η Idaea circuitaria είναι μικρή νυχτοπεταλούδα της οικογένειας Geometridae και της υποοικογένειας Sterrhinae. Ανήκει στο πολυάριθμο γένος Idaea, το οποίο περιλαμβάνει εκατοντάδες είδη με παγκόσμια εξάπλωση και ιδιαίτερα μεγάλη ποικιλία στις θερμές και ξηρές περιοχές της Μεσογείου.

Η αγγλική κοινή ονομασία Maquis Wave χρησιμοποιείται σε ορισμένες ευρωπαϊκές πηγές. Η λέξη maquis αναφέρεται στη μεσογειακή θαμνώδη βλάστηση, ενώ η λέξη wave χρησιμοποιείται στις αγγλικές ονομασίες αρκετών γεωμετριδών με λεπτές κυματοειδείς γραμμές στις πτέρυγες.

Δεν έχει εντοπιστεί καθιερωμένη ελληνική κοινή ονομασία για το είδος. Επομένως, αποφεύγεται η δημιουργία τεχνητής ελληνικής ονομασίας και χρησιμοποιείται η επιστημονική ονομασία Idaea circuitaria.

Επιστημονική ονομασία και ιστορία

Το είδος περιγράφηκε το 1819 από τον Γερμανό εντομολόγο Jacob Hübner με την αρχική ονομασία Geometra circuitaria. Αργότερα τοποθετήθηκε στο γένος Idaea, το οποίο καθιερώθηκε από τον Georg Friedrich Treitschke το 1825.

Οι παρενθέσεις γύρω από το όνομα του συγγραφέα και τη χρονολογία —(Hübner, 1819)— δηλώνουν ότι το είδος περιγράφηκε αρχικά σε διαφορετικό γένος από εκείνο στο οποίο ταξινομείται σήμερα.

Το επίθετο circuitaria προέρχεται από τη λατινική έννοια του κύκλου ή της περιφοράς. Συνδέεται με την οπίσθια εγκάρσια γραμμή των πτερύγων, η οποία συνεχίζεται από τις πρόσθιες στις οπίσθιες πτέρυγες και δημιουργεί την εντύπωση ότι περιβάλλει μεγάλο μέρος της εξωτερικής τους επιφάνειας.

Μορφολογία

Η Idaea circuitaria είναι μικρό και λεπτοκαμωμένο λεπιδόπτερο, με άνοιγμα πτερύγων περίπου 15–17 χιλιοστά.

Το βασικό χρώμα των πτερύγων κυμαίνεται από υπόλευκο και ωχροκίτρινο έως ανοιχτό γκριζοκάστανο. Πάνω σε αυτό διακρίνονται αρκετές λεπτές καστανές ή γκριζωπές εγκάρσιες γραμμές, οι οποίες μπορεί να είναι κυματοειδείς και περισσότερο ή λιγότερο ευδιάκριτες ανάλογα με το άτομο.

Στις πρόσθιες και οπίσθιες πτέρυγες υπάρχουν συνήθως μικρά σκοτεινά δισκοειδή στίγματα. Η εξωτερική εγκάρσια γραμμή είναι σημαντικό χαρακτηριστικό, επειδή συνεχίζεται και στις οπίσθιες πτέρυγες.

Το σώμα είναι λεπτό, με χρώμα παρόμοιο με εκείνο των πτερύγων. Όταν το έντομο αναπαύεται, κρατά συνήθως τις πτέρυγες ανοικτές και σχετικά επίπεδες πάνω στην επιφάνεια όπου έχει καθίσει.

Ο ανοιχτός χρωματισμός και το σύνθετο σχέδιο των γραμμών το βοηθούν να συγχωνεύεται οπτικά με ξερά φύλλα, πέτρες, φλοιούς και άλλες ανομοιόμορφες επιφάνειες.

Αναγνώριση και παρόμοια είδη

Η αναγνώριση των ειδών του γένους Idaea αποκλειστικά από φωτογραφίες μπορεί να είναι δύσκολη. Πολλά είδη είναι μικρά, έχουν παραπλήσιους χρωματισμούς και παρουσιάζουν σημαντική ατομική διαφοροποίηση.

Για την προκαταρκτική αναγνώριση της Idaea circuitaria εξετάζονται:

• το μέγεθος και το γενικό σχήμα των πτερύγων,
• ο βασικός χρωματισμός,
• η θέση των δισκοειδών στιγμάτων,
• η μορφή και η κατεύθυνση των εγκάρσιων γραμμών,
• η συνέχεια του σχεδίου από τις πρόσθιες στις οπίσθιες πτέρυγες,
• η κατασκευή του εξωτερικού περιθωρίου,
• η γεωγραφική περιοχή και η εποχή της παρατήρησης.

Σε περιπτώσεις αμφιβολίας μπορεί να απαιτείται μικροσκοπική εξέταση των γεννητικών οργάνων ή σύγκριση γενετικού υλικού. Η ανάγκη αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική επειδή η Idaea circuitaria έχει αντιμετωπιστεί στη βιβλιογραφία ως μέρος ενός δύσκολου ταξινομικού συμπλέγματος με περισσότερες από μία συγγενικές μεσογειακές μορφές.

Το ταξινομικό σύμπλεγμα της Idaea circuitaria

Μελέτες της μορφολογίας έδειξαν ότι δείγματα τα οποία παλαιότερα τοποθετούνταν όλα κάτω από την ονομασία Idaea circuitaria μπορεί να αντιπροσωπεύουν διαφορετικά είδη ή γεωγραφικές μορφές.

Σήμερα αναγνωρίζονται, μεταξύ άλλων, το ονομαστικό υποείδος Idaea circuitaria circuitaria και το ισπανικό Idaea circuitaria expositoi Hausmann, 1994.

Δεν εντοπίστηκε τεκμηριωμένη πηγή που να αναγνωρίζει ιδιαίτερο ενδημικό υποείδος της Idaea circuitaria στην Κύπρο. Για τον λόγο αυτό, τα κυπριακά άτομα είναι ασφαλέστερο να αναφέρονται ως Idaea circuitaria, εκτός εάν λεπτομερής μορφολογική ή γενετική μελέτη επιτρέψει ακριβέστερη υποειδική απόδοση.

Βιότοπος

Το είδος συνδέεται κυρίως με θερμές και ξηρές περιοχές. Συναντάται σε:

• μεσογειακούς θαμνότοπους και μακί,
• φρυγανικές εκτάσεις,
• ξηρά λιβάδια,
• βραχώδεις πλαγιές,
• ανοικτά δάση και ξέφωτα,
• περιοχές με χαμηλή ποώδη βλάστηση,
• ημιφυσικά τοπία κοντά σε καλλιέργειες και οικισμούς.

Η παρουσία ποικιλίας χαμηλών φυτών είναι σημαντική, καθώς προσφέρει τροφή στις προνύμφες και θέσεις απόκρυψης σε όλα τα στάδια του βιολογικού κύκλου.

Νυχτόβια δραστηριότητα

Η Idaea circuitaria δραστηριοποιείται κυρίως τη νύχτα. Κατά τη διάρκεια της ημέρας παραμένει ακίνητη επάνω στη βλάστηση, σε βράχους, τοίχους ή άλλες προστατευμένες επιφάνειες.

Τα ενήλικα άτομα προσελκύονται από τεχνητές πηγές φωτός. Για τον λόγο αυτό, οι νυχτερινές παρατηρήσεις με ειδικό φωτισμό αποτελούν σημαντική μέθοδο καταγραφής της παρουσίας και της εποχικής δραστηριότητάς τους.

Ωστόσο, η έλξη προς τον φωτισμό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ένα είδος είναι άφθονο στην περιοχή. Οι καταγραφές επηρεάζονται από τη θερμοκρασία, τον άνεμο, τη φάση της Σελήνης, τον τύπο του λαμπτήρα και τη βλάστηση γύρω από το σημείο παρατήρησης.

Βιολογικός κύκλος

Όπως όλα τα λεπιδόπτερα, η Idaea circuitaria παρουσιάζει πλήρη μεταμόρφωση και περνά από τέσσερα βασικά στάδια:

1. αυγό,
2. προνύμφη ή κάμπια,
3. χρυσαλλίδα,
4. ενήλικη νυχτοπεταλούδα.

Το θηλυκό τοποθετεί τα αυγά πάνω ή κοντά σε κατάλληλη βλάστηση. Μετά την εκκόλαψη, οι προνύμφες αρχίζουν να τρέφονται και περνούν από διαδοχικά στάδια ανάπτυξης.

Οι κάμπιες των Geometridae ονομάζονται στα αγγλικά inchworms ή loopers. Διαθέτουν λιγότερα ζεύγη κοιλιακών ψευδοποδιών από τις κάμπιες πολλών άλλων οικογενειών. Κατά τη μετακίνησή τους φέρνουν το πίσω μέρος του σώματος προς τα εμπρός, σχηματίζουν έναν χαρακτηριστικό βρόχο και στη συνέχεια εκτείνουν ξανά το σώμα.

Μετά την ολοκλήρωση της προνυμφικής ανάπτυξης σχηματίζεται η χρυσαλλίδα, από την οποία εξέρχεται το ενήλικο έντομο. Οι ακριβείς λεπτομέρειες του βιολογικού κύκλου και ο αριθμός των ετήσιων γενεών στην Κύπρο δεν έχουν τεκμηριωθεί επαρκώς.

Φυτά διατροφής της κάμπιας

Η κάμπια θεωρείται πολυφάγος. Στη διεθνή βιβλιογραφία έχουν αναφερθεί φυτά από διαφορετικές οικογένειες, μεταξύ των οποίων είδη των γενών:

• Clematis,
• Dorycnium —πολλά είδη του οποίου εντάσσονται σήμερα στο γένος Lotus—,
• Astragalus,
• Rubus,
• Osyris.

Αναφέρονται ειδικότερα φυτά όπως η Clematis vitalba, η Osyris alba και είδη βατομουριάς.

Οι αναφορές αυτές προέρχονται από άλλες περιοχές της εξάπλωσης του είδους. Δεν πρέπει να θεωρούνται αυτομάτως επιβεβαιωμένα φυτά διατροφής για τους κυπριακούς πληθυσμούς. Η ασφαλής τεκμηρίωση ενός φυτού ξενιστή στην Κύπρο απαιτεί παρατήρηση της κάμπιας να τρέφεται ή, ακόμη καλύτερα, εκτροφή της μέχρι την εμφάνιση και αναγνώριση του ενήλικου εντόμου.

Περίοδος πτήσης

Οι διαθέσιμες καταγραφές από τη Μεσόγειο δείχνουν ότι τα ενήλικα εμφανίζονται κυρίως από τα τέλη της άνοιξης μέχρι το καλοκαίρι. Η διάρκεια της περιόδου πτήσης μπορεί να διαφέρει ανάλογα με το γεωγραφικό πλάτος, το υψόμετρο και τις τοπικές κλιματικές συνθήκες.

Η φωτογραφική καταγραφή της ανάρτησης πραγματοποιήθηκε στο Γέρι στις 14 Μαΐου 2011, αποδεικνύοντας την παρουσία ενεργών ενηλίκων στην Κύπρο ήδη κατά τον Μάιο.

Χρειάζονται περισσότερες συστηματικές καταγραφές για να προσδιοριστούν με ακρίβεια η αρχή και το τέλος της περιόδου πτήσης, καθώς και ο αριθμός των γενεών που μπορεί να ολοκληρώνει το είδος κάθε χρόνο στο νησί.

Γεωγραφική εξάπλωση

Η Idaea circuitaria είναι μεσογειακό και δυτικοπαλαιαρκτικό είδος. Έχει καταγραφεί σε περιοχές της νοτιοδυτικής και νότιας Ευρώπης, στα Βαλκάνια, στα νησιά της Μεσογείου, στην Ελλάδα, στην Κρήτη, στην Κύπρο, στην Τουρκία και σε τμήματα της δυτικής Ασίας.

Η κατανομή της συνδέεται κυρίως με θερμά, ξηρά και ηλιόλουστα περιβάλλοντα. Δεν αποτελεί ενδημικό είδος της Κύπρου, αλλά μέρος της ευρύτερης μεσογειακής πανίδας του νησιού.

Η Idaea circuitaria στην Κύπρο

Η παρουσία της Idaea circuitaria στην Κύπρο εντάσσεται στη μεγάλη ποικιλία νυχτοπεταλούδων που υποστηρίζουν οι ξηροί θαμνότοποι, τα φρύγανα, οι ανοικτές καλλιεργούμενες εκτάσεις και τα μωσαϊκά φυσικής βλάστησης του νησιού.

Επειδή πρόκειται για μικρό, νυχτόβιο και δύσκολα αναγνωρίσιμο έντομο, είναι πιθανό να περνά απαρατήρητο χωρίς στοχευμένη νυχτερινή έρευνα. Η φωτογράφηση ενηλίκων, η καταγραφή ημερομηνίας και ακριβούς βιότοπου και η αναζήτηση προνυμφών μπορούν να προσφέρουν σημαντικά στοιχεία για την πραγματική του εξάπλωση.

Οι φωτογραφίες της ανάρτησης προέρχονται από το Γέρι της επαρχίας Λευκωσίας και λήφθηκαν στις 14 Μαΐου 2011.

Οικολογικός ρόλος

Οι κάμπιες συμμετέχουν στην κατανάλωση φυτικού υλικού και στη μεταφορά ενέργειας από τα φυτά προς ανώτερα τροφικά επίπεδα. Τόσο οι κάμπιες όσο και οι ενήλικες νυχτοπεταλούδες αποτελούν τροφή για αράχνες, αρπακτικά έντομα, ερπετά, νυχτερίδες και εντομοφάγα πτηνά.

Τα αυγά και οι κάμπιες μπορεί επίσης να προσβληθούν από παρασιτοειδείς σφήκες και μύγες. Επομένως, ακόμη και ένα τόσο μικρό και δυσδιάκριτο είδος αποτελεί λειτουργικό μέρος του σύνθετου τροφικού πλέγματος των μεσογειακών οικοσυστημάτων.

Απειλές και προστασία

Η Idaea circuitaria έχει ταξινομηθεί ως είδος Μειωμένου Ενδιαφέροντος – Least Concern (LC) στην ευρωπαϊκή αξιολόγηση των νυχτοπεταλούδων. Η αξιολόγηση αυτή αφορά την κατάσταση του είδους σε ευρωπαϊκή κλίμακα και δεν αντικαθιστά μια ειδική μελέτη των πληθυσμών του στην Κύπρο.

Δεν είναι γνωστές ειδικές απειλές που να αφορούν αποκλειστικά την Idaea circuitaria. Οι κοινότητες των νυχτοπεταλούδων, όμως, μπορούν να επηρεαστούν από:

• την καταστροφή και τον κατακερματισμό των φυσικών θαμνότοπων,
• την υπερβολική χρήση εντομοκτόνων,
• την απομάκρυνση της άγριας βλάστησης,
• τις συχνές και εκτεταμένες πυρκαγιές,
• την εντατικοποίηση της γεωργίας,
• την επέκταση των οικισμών,
• τον έντονο τεχνητό φωτισμό κατά τη νύχτα.

Η διατήρηση μωσαϊκών φυσικής βλάστησης και η περιορισμένη χρήση φυτοφαρμάκων βοηθούν όχι μόνο το συγκεκριμένο είδος αλλά ολόκληρη την εντομοπανίδα της Κύπρου.

Ταξινόμηση

Βασίλειο: Animalia
Συνομοταξία: Arthropoda
Ομοταξία: Insecta
Τάξη: Lepidoptera
Υπεροικογένεια: Geometroidea
Οικογένεια: Geometridae Leach, 1815
Υποοικογένεια: Sterrhinae
Φυλή: Sterrhini
Γένος: Idaea Treitschke, 1825
Είδος: Idaea circuitaria (Hübner, 1819)
Αρχικός συνδυασμός: Geometra circuitaria Hübner, 1819
Αγγλική κοινή ονομασία: Maquis Wave
Ελληνική κοινή ονομασία: Δεν υπάρχει τεκμηριωμένη καθιερωμένη ονομασία
Κατάσταση στην Κύπρο: Καταγεγραμμένο είδος της κυπριακής πανίδας
Κατάσταση στην Ευρώπη: Μειωμένου Ενδιαφέροντος – Least Concern (LC)

Idaea circuitaria (Hübner, 1819) – The Maquis Wave of Cyprus

Text and photographs by George Konstantinou

A Small Nocturnal Moth

Idaea circuitaria is a small moth belonging to the family Geometridae and subfamily Sterrhinae. It is placed in the large genus Idaea, which includes hundreds of species distributed around the world and is particularly diverse in the warm, dry regions of the Mediterranean.

The English vernacular name Maquis Wave is used by some European sources. “Maquis” refers to Mediterranean scrub vegetation, while “wave” occurs in the English names of numerous geometrid moths bearing fine, undulating lines across their wings.

No established Greek common name for the species could be documented. Its scientific name is therefore preferable to the invention of an unsupported vernacular name.

Scientific Name and History

Jacob Hübner described the species in 1819 under the original name Geometra circuitaria. It was subsequently transferred to the genus Idaea, established by Georg Friedrich Treitschke in 1825.

The parentheses surrounding the author’s name and year indicate that the species was originally described in a genus different from the one in which it is currently placed.

The specific epithet circuitaria is associated with the Latin idea of circling or going around. It refers to the posterior transverse line continuing onto the hindwings and appearing to extend around much of the wing margin.

Appearance

Idaea circuitaria is a small, delicately built moth with a wingspan of approximately 15–17 millimetres.

Its ground colour ranges from whitish or pale yellowish to light grey-brown. Several fine brown or greyish transverse lines cross the wings. These may be distinctly wavy and vary in strength between individual specimens.

Small dark discal spots are normally present on the forewings and hindwings. The outer transverse line is particularly important because its pattern continues across both pairs of wings.

The body is slender and generally resembles the wings in colour. At rest, the moth normally holds its wings open and comparatively flat against the supporting surface.

Its pale colour and complex pattern provide camouflage among dried leaves, stones, bark and other irregular surfaces.

Identification and Similar Species

Identifying members of the genus Idaea from photographs alone can be difficult. Many are small, display similar colours and markings, and show considerable individual variation.

Preliminary identification considers:

• size and overall wing shape,
• ground colour,
• positions of the discal spots,
• shape and direction of the transverse lines,
• continuity of the pattern across forewings and hindwings,
• structure of the outer margin,
• geographic locality and observation date.

Microscopic examination of the genitalia or DNA comparison may be needed where uncertainty remains. This is especially relevant because Idaea circuitaria has been treated as part of a taxonomically difficult complex containing several related Mediterranean forms.

The Idaea circuitaria Complex

Morphological studies have indicated that specimens historically grouped under Idaea circuitaria may include different species or geographic forms.

Recognised taxa include the nominotypical Idaea circuitaria circuitaria and the Spanish Idaea circuitaria expositoi Hausmann, 1994.

No documented source examined for this article recognises a distinct endemic Cypriot subspecies. Cypriot specimens should consequently be reported as Idaea circuitaria unless detailed morphological or genetic examination supports a more precise subspecific determination.

Habitat

The species is principally associated with warm and dry habitats, including:

• Mediterranean maquis and scrub,
• phrygana,
• dry grassland,
• rocky slopes,
• open woodland and clearings,
• areas of low herbaceous vegetation,
• semi-natural habitats adjoining cultivation and settlements.

A varied cover of low-growing plants supplies potential larval food and shelter during different stages of the life cycle.

Nocturnal Activity

Idaea circuitaria is primarily active at night. During daylight, it rests upon vegetation, rocks, walls or other sheltered surfaces.

Adults are attracted to artificial light, making nocturnal light trapping an important method for documenting their presence and seasonal activity.

The number attracted to a light does not necessarily represent the true abundance of a species. Temperature, wind, lunar phase, lamp type and the surrounding vegetation can all influence observations.

Life Cycle

Like all Lepidoptera, Idaea circuitaria undergoes complete metamorphosis through four principal stages:

1. egg,
2. larva or caterpillar,
3. pupa,
4. adult moth.

The female deposits her eggs upon or near suitable vegetation. Following hatching, the caterpillars feed and pass through a succession of developmental instars.

Geometrid caterpillars are commonly known as inchworms or loopers. They possess fewer pairs of abdominal prolegs than the caterpillars of many other moth families. During movement, the rear of the body is brought forwards to form a characteristic loop before the body extends again.

A pupa is formed after larval development is completed, and the adult subsequently emerges. Details of the life cycle and the number of annual generations in Cyprus remain insufficiently documented.

Larval Food Plants

The caterpillar is considered polyphagous. Literature from other parts of the species’ range lists plants belonging to several genera, including:

• Clematis,
• Dorycnium, many species of which are now included in Lotus,
• Astragalus,
• Rubus,
• Osyris.

More specific records include Clematis vitalba, Osyris alba and different brambles.

These records should not automatically be treated as confirmed food plants of Cypriot populations. Reliable documentation in Cyprus requires direct observation of feeding larvae or, preferably, rearing a caterpillar until the adult moth emerges and can be identified.

Flight Period

Available Mediterranean records indicate that adults are found mainly from late spring into summer. The precise season varies with latitude, altitude and local climatic conditions.

The specimen illustrated in the original post was photographed at Geri on 14 May 2011, demonstrating adult activity in Cyprus during May.

More systematic observations are required to establish the full Cypriot flight period and determine how many generations the species may complete each year.

Geographic Distribution

Idaea circuitaria is a Mediterranean and western Palaearctic species. It has been recorded in parts of southwestern and southern Europe, the Balkans, Mediterranean islands, Greece, Crete, Cyprus, Turkey and western Asia.

Its distribution is principally associated with warm, dry and sunny environments. It is not endemic to Cyprus but forms part of the island’s wider Mediterranean fauna.

Idaea circuitaria in Cyprus

The occurrence of Idaea circuitaria in Cyprus reflects the diversity of moths supported by the island’s dry scrub, phrygana, open agricultural landscapes and mosaics of semi-natural vegetation.

Its small size, nocturnal habits and difficult identification mean that it can easily remain unnoticed without targeted nocturnal surveys. Photographs accompanied by dates and habitat information, together with searches for larvae, can considerably improve knowledge of its local distribution.

The photographs presented in the original post were taken at Geri, Nicosia District, on 14 May 2011.

Ecological Role

The caterpillars consume plant material and transfer energy from vegetation to higher trophic levels. Both larvae and adults are eaten by spiders, predatory insects, reptiles, bats and insectivorous birds.

Eggs and caterpillars may also be attacked by parasitoid wasps and flies. Even this small and inconspicuous moth therefore forms a functional part of the complex food web of Mediterranean ecosystems.

Threats and Conservation

Idaea circuitaria is classified as Least Concern (LC) in the European assessment of moths. This continental assessment does not replace a specific evaluation of its populations in Cyprus.

No major threats are known to affect this species alone. Moth communities generally may nevertheless be influenced by:

• destruction and fragmentation of natural scrub,
• excessive insecticide use,
• removal of wild vegetation,
• frequent and extensive fires,
• agricultural intensification,
• urban expansion,
• strong artificial illumination at night.

Maintaining mosaics of natural vegetation and reducing unnecessary pesticide use benefit this species and the wider insect fauna of Cyprus.

Classification

Kingdom: Animalia
Phylum: Arthropoda
Class: Insecta
Order: Lepidoptera
Superfamily: Geometroidea
Family: Geometridae Leach, 1815
Subfamily: Sterrhinae
Tribe: Sterrhini
Genus: Idaea Treitschke, 1825
Species: Idaea circuitaria (Hübner, 1819)
Original combination: Geometra circuitaria Hübner, 1819
English common name: Maquis Wave
Greek common name: No documented established name
Status in Cyprus: Recorded member of the Cypriot fauna
European status: Least Concern (LC)

Πηγές – Sources

• Biodiversity of Cyprus – Idaea circuitaria (Hübner, 1819)
• Lepiforum – Idaea circuitaria
• Butterflies of Crete – Idaea circuitaria / Maquis Wave
• GBIF – Idaea circuitaria
• Hausmann, 1994 – The Idaea circuitaria species complex
• Plant Parasites of Europe – Idaea circuitaria and recorded food plants
• European Red List of Moths