Chama sp. - Fossils from Nicosia - Cyprus

 See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Family Chamidae

Photos by George Konstantinou 

Below in English

Κείμενο του Γιώργου Κωνσταντίνου

Το γένος Chama

Το Chama είναι γένος θαλάσσιων δίθυρων μαλακίων της οικογένειας Chamidae, τα οποία είναι γνωστά διεθνώς με την κοινή ονομασία jewel box clams.

Πρόκειται για ιδιαίτερα χαρακτηριστικά δίθυρα με παχύ, ισχυρό και συνήθως ακανόνιστο όστρακο. Σε αντίθεση με πολλά δίθυρα που ζουν ελεύθερα ή θαμμένα μέσα στο ίζημα, τα Chama είναι προσαρμοσμένα σε ζωή προσκολλημένη πάνω σε σκληρό υπόστρωμα.

Το γένος έχει μακρά γεωλογική ιστορία και αντιπροσωπεύεται από πολυάριθμα απολιθωμένα και σύγχρονα είδη.

Τα απολιθώματα Chama από τη Λευκωσία

Τα δείγματα που παρουσιάζονται εδώ προέρχονται από την επαρχία Λευκωσίας στην Κύπρο και έχουν προσδιοριστεί στο επίπεδο του γένους ως:

Chama sp.

Η ένδειξη sp. σημαίνει ότι το υλικό μπορεί να αποδοθεί με ασφάλεια στο γένος Chama, αλλά δεν έχει γίνει ασφαλής προσδιορισμός σε συγκεκριμένο είδος.

Για τον λόγο αυτό δεν αποδίδουμε αυθαίρετα τα συγκεκριμένα δείγματα σε κάποιο γνωστό είδος του γένους μόνο από τη γενική μορφολογία τους.

Το Chama στο απολιθωματοφόρο αρχείο της Κύπρου

Η παρουσία του γένους Chama στην Κύπρο είναι τεκμηριωμένη.

Το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης της Κυπριακής Δημοκρατίας αναφέρει το Chama μεταξύ των χαρακτηριστικών δίθυρων που απαντούν στους Πλειο-Πλειστοκαινικούς σχηματισμούς της Κύπρου, μαζί με γένη όπως Ostrea, Cardium, Spondylus, Arca και Venus.

Υπάρχουν επίσης παλαιοντολογικές καταγραφές Chama sp. από την επαρχία Λευκωσίας, γεγονός που επιβεβαιώνει την παρουσία του γένους στο νεογενές απολιθωματοφόρο αρχείο της περιοχής.

Chama και τα θαλάσσια απολιθώματα της Λευκωσίας

Η ευρύτερη περιοχή της Λευκωσίας είναι εξαιρετικά πλούσια σε θαλάσσια απολιθώματα.

Σύμφωνα με το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης, τα πλειοκαινικά ιζήματα του Σχηματισμού Λευκωσίας (Nicosia Formation) είναι ιδιαίτερα πλούσια σε μακροαπολιθώματα. Στα ανώτερα στρωματογραφικά επίπεδα εμφανίζονται εντυπωσιακές απολιθωματοφόρες συγκεντρώσεις με δίθυρα, γαστερόποδα, σκαφόποδα, θυσανόποδα, εχινόδερμα και κοράλλια.

Οι συγκεντρώσεις αυτές αποτελούν σημαντικές μαρτυρίες ενός εντελώς διαφορετικού περιβάλλοντος από αυτό που βλέπουμε σήμερα στο εσωτερικό της Κύπρου.

Ένα δίθυρο προσαρμοσμένο στην προσκόλληση

Ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά των Chamidae είναι ο τρόπος ζωής τους.

Τα Chama προσκολλώνται μόνιμα σε σκληρές επιφάνειες, όπως βράχους, κοράλλια, κελύφη άλλων οργανισμών και άλλα σταθερά υποστρώματα του θαλάσσιου πυθμένα.

Η μία θυρίδα του οστράκου προσκολλάται στο υπόστρωμα και αναπτύσσεται σύμφωνα με τη μορφή της επιφάνειας πάνω στην οποία βρίσκεται. Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους τα όστρακα μπορούν να αποκτήσουν τόσο ακανόνιστη και μεταβλητή μορφή.

Η συγκεκριμένη προσαρμογή είναι επίσης σημαντική για την ερμηνεία απολιθωμένων κοινοτήτων, καθώς η παρουσία τους μπορεί να προσφέρει πληροφορίες για την ύπαρξη διαθέσιμων σκληρών υποστρωμάτων στον αρχαίο θαλάσσιο πυθμένα.

Μορφολογία του οστράκου

Τα όστρακα των Chama είναι συνήθως παχιά, βαριά και έντονα ανισόθυρα.

Η επιφάνειά τους μπορεί να παρουσιάζει ισχυρή γλυπτική, με ομόκεντρες αυξητικές γραμμές, πτυχές, ελάσματα, ακμές ή προεξοχές, ανάλογα με το είδος και τις συνθήκες ανάπτυξης.

Επειδή το σχήμα επηρεάζεται σε σημαντικό βαθμό από το υπόστρωμα, δύο άτομα του ίδιου είδους μπορεί να παρουσιάζουν αξιοσημείωτες μορφολογικές διαφορές.

Αυτός είναι ένας ακόμη λόγος για τον οποίο ο ακριβής προσδιορισμός απολιθωμένων Chama σε επίπεδο είδους απαιτεί προσεκτική εξέταση των μορφολογικών χαρακτηριστικών και, όπου είναι δυνατόν, σύγκριση με κατάλληλο παλαιοντολογικό υλικό.

Τρόπος διατροφής

Όπως τα περισσότερα δίθυρα, τα Chama είναι διηθηματοφάγοι οργανισμοί.

Φιλτράρουν το θαλασσινό νερό και συγκρατούν μικροσκοπικά αιωρούμενα οργανικά σωματίδια και πλαγκτονικό υλικό που χρησιμοποιούν ως τροφή.

Επειδή παραμένουν προσκολλημένα στο ίδιο σημείο, εξαρτώνται από τη συνεχή κυκλοφορία του νερού για την παροχή τροφής και οξυγόνου.

Chama σε πλειοκαινικό ύφαλο της Κύπρου

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει μια επιστημονική μελέτη ενός πλειοκαινικού κοραλλιογενούς υφάλου στην κεντρική Κύπρο.

Η μελέτη αναφέρει ότι ανάμεσα στα κυρίαρχα μη κοραλλιογενή είδη της απολιθωμένης κοινότητας βρίσκονταν τα δίθυρα Chama carinata και Chama gryphoides. Τα ζώα αυτά ήταν επιβενθικοί διηθηματοφάγοι οργανισμοί που χρειάζονταν σκληρές επιφάνειες για να προσκολληθούν.

Η ίδια μελέτη εκτίμησε ότι η συγκεκριμένη κοινότητα αναπτύχθηκε σε σχετικά ρηχό θαλάσσιο περιβάλλον, σε βάθος περίπου 40 μέτρων ή λιγότερο και με εκτιμώμενη θερμοκρασία νερού περίπου 20–25°C.

Αυτά τα δεδομένα αφορούν τη συγκεκριμένη μελετημένη απολιθωμένη κοινότητα και δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται αυτόματα ως ακριβής περιβαλλοντική ερμηνεία για κάθε δείγμα Chama που βρίσκεται στη Λευκωσία.

Το είδος Chama gryphoides στην Κύπρο

Ένα από τα είδη του γένους που είναι γνωστό από το απολιθωματοφόρο αρχείο της Κύπρου είναι το Chama gryphoides.

Το είδος έχει καταγραφεί από την επαρχία Λευκωσίας, ενώ εμφανίζεται επίσης σε παλαιότερη παλαιοντολογική βιβλιογραφία για τα νεογενή απολιθώματα της Κύπρου.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι τα δείγματα της συγκεκριμένης ανάρτησης είναι Chama gryphoides. Εφόσον ο προσδιορισμός τους είναι Chama sp., διατηρούμε τον προσδιορισμό μόνο στο επίπεδο του γένους.

Η αρχαία θάλασσα της Λευκωσίας

Τα θαλάσσια απολιθώματα που βρίσκονται σήμερα στην ενδοχώρα της Κύπρου αποτελούν αποτέλεσμα της μακράς και πολύπλοκης γεωλογικής ιστορίας του νησιού.

Περιοχές που σήμερα βρίσκονται αρκετά μακριά από τη θάλασσα περιλαμβάνουν ιζηματογενή πετρώματα που σχηματίστηκαν μέσα σε παλαιότερα θαλάσσια περιβάλλοντα.

Η σταδιακή ανύψωση της Κύπρου και οι γεωλογικές μεταβολές που ακολούθησαν οδήγησαν στην ανάδυση αυτών των θαλάσσιων αποθέσεων. Σήμερα, μέσα στα πετρώματα και τις μάργες της περιοχής, βρίσκουμε τα απολιθωμένα κατάλοιπα οργανισμών που κάποτε ζούσαν στον θαλάσσιο πυθμένα.

Τι μας δείχνουν τα απολιθώματα Chama

Τα απολιθωμένα Chama αποτελούν μέρος αυτής της σημαντικής μαρτυρίας για το θαλάσσιο παρελθόν της Κύπρου.

Η μορφολογία και ο τρόπος ζωής τους δείχνουν έναν οργανισμό προσαρμοσμένο σε μόνιμη προσκόλληση σε σκληρό θαλάσσιο υπόστρωμα και διατροφή μέσω διήθησης του νερού.

Όταν μελετώνται μαζί με άλλα απολιθώματα και με τα γεωλογικά και στρωματογραφικά δεδομένα της θέσης εύρεσης, μπορούν να συμβάλουν στην ανασύσταση των αρχαίων θαλάσσιων οικοσυστημάτων της Κύπρου.

Προσδιορισμός των συγκεκριμένων απολιθωμάτων

Στην παρούσα καταγραφή τα απολιθώματα διατηρούνται ως:

Chama sp.

Δεν επιχειρείται προσδιορισμός σε επίπεδο είδους χωρίς επαρκή διαγνωστικά στοιχεία.

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό στα απολιθώματα, όπου η διατήρηση μπορεί να είναι ελλιπής και η μορφή του οστράκου να έχει επηρεαστεί τόσο από τον αρχικό τρόπο ανάπτυξης όσο και από τις διαδικασίες απολίθωσης.

Ταξινόμηση

Βασίλειο: Animalia
Συνομοταξία: Mollusca
Ομοταξία: Bivalvia
Οικογένεια: Chamidae
Γένος: Chama
Είδος: Chama sp.
Διεθνής κοινή ονομασία: Jewel box clam
Κατάσταση δείγματος: Απολίθωμα
Περιοχή εύρεσης: Λευκωσία, Κύπρος

Απολιθώματα από τη Λευκωσία

Τα απολιθώματα Chama αποτελούν ακόμη ένα κομμάτι της πλούσιας θαλάσσιας παλαιοντολογικής κληρονομιάς της Λευκωσίας και της Κύπρου.

Μαζί με απολιθωμένα στρείδια, χτένια, καρδιίδες, σπονδύλους, γαστερόποδα, κοράλλια και άλλους θαλάσσιους οργανισμούς, μας επιτρέπουν να δούμε μια εντελώς διαφορετική εικόνα της Κύπρου από τη σημερινή.

Εκεί όπου σήμερα βρίσκεται η ενδοχώρα του νησιού, υπήρχαν κάποτε θαλάσσια οικοσυστήματα με πλούσια ζωή. Τα απολιθώματα που διατηρήθηκαν στα ιζήματα αποτελούν τη φυσική μαρτυρία αυτού του μακρινού γεωλογικού παρελθόντος.

Text by George Konstantinou

The Genus Chama

Chama is a genus of marine bivalve molluscs belonging to the family Chamidae, commonly known internationally as jewel box clams.

These are distinctive bivalves with thick, strong and usually irregular shells. Unlike many bivalves that live freely on the seabed or buried within sediment, Chama species are adapted to a permanently attached way of life on hard substrates.

The genus has a long geological history and includes numerous fossil and living species.

Chama Fossils from Nicosia

The specimens presented here come from the Nicosia District of Cyprus and have been identified at genus level as:

Chama sp.

The abbreviation sp. means that the material can be confidently assigned to the genus Chama, but has not been securely identified to a particular species.

For this reason, these specimens should not be arbitrarily assigned to one of the known species of the genus based only on their general morphology.

Chama in the Fossil Record of Cyprus

The presence of the genus Chama in Cyprus is well documented.

The Geological Survey Department of the Republic of Cyprus lists Chama among the characteristic bivalves occurring in the Plio-Pleistocene formations of Cyprus, together with genera such as Ostrea, Cardium, Spondylus, Arca and Venus.

Palaeontological records also document Chama sp. from the Nicosia District, confirming the presence of the genus in the fossil record of the area. One documented Nicosia locality lists Chama sp. together with several other fossil bivalves.

Chama and the Marine Fossils of Nicosia

The wider Nicosia area is exceptionally rich in marine fossils.

According to the Geological Survey Department, the Pliocene sediments of the Nicosia Formation are particularly rich in macrofossils. In the upper stratigraphic horizons, impressive fossiliferous layers occur containing abundant bivalves, gastropods, scaphopods, barnacles, echinoids and corals.

These fossil assemblages provide important evidence of an environment completely different from the inland landscape of Nicosia that we see today.

A Bivalve Adapted to Attachment

One of the most important characteristics of the Chamidae is their mode of life.

Chama species live permanently attached to hard surfaces, including rocks, corals, shells of other organisms and other stable substrates on the seabed.

One valve of the shell becomes cemented to the substrate and grows according to the shape of the surface upon which the animal lives. This is one reason why Chama shells can develop such an irregular and highly variable form.

This adaptation is also important when interpreting fossil communities, since their presence can provide information about the availability of hard substrates on the ancient seafloor.

Shell Morphology

The shells of Chama are generally thick, heavy and strongly inequivalve.

Their surfaces may display pronounced ornamentation, including concentric growth lines, folds, lamellae, ridges or projections, depending on the species and its conditions of growth.

Because shell shape can be strongly influenced by the substrate, two individuals belonging to the same species may show considerable morphological differences.

This is another reason why the precise identification of fossil Chama to species level requires careful examination of diagnostic morphological characters and, whenever possible, comparison with appropriate palaeontological material.

Feeding

Like most bivalves, Chama are filter-feeding organisms.

They filter seawater and capture microscopic suspended organic particles and planktonic material for food.

Because they remain permanently attached to one location, they depend on the continuous movement of seawater to provide both food and oxygen.

Chama in a Pliocene Reef of Cyprus

Particularly interesting evidence comes from scientific studies of Pliocene marine communities in Cyprus.

Species of Chama have been recorded as important members of fossil communities associated with hard marine substrates. These animals lived as epibenthic filter feeders and required solid surfaces upon which they could become permanently attached.

Such evidence is useful when reconstructing the ancient marine ecosystems of Cyprus, although environmental information from one particular fossil locality should not automatically be applied to every Chama fossil discovered in Nicosia.

The geological and stratigraphic context of each specimen must always be considered separately.

Chama gryphoides in Cyprus

One species of the genus known from the fossil record of Cyprus is Chama gryphoides.

The species has been recorded from the Nicosia District, together with other fossil representatives of the family Chamidae.

However, this does not mean that the specimens presented in this article are Chama gryphoides.

Since the identification of the present material is Chama sp., we retain the identification only at genus level and do not attempt to assign the fossils to a particular species without sufficient diagnostic evidence.

The Ancient Sea of Nicosia

The marine fossils found today in the interior of Cyprus are the result of the island's long and complex geological history.

Areas that are now situated far from the coast contain sedimentary rocks that were originally deposited in ancient marine environments.

The gradual uplift of Cyprus and subsequent geological changes eventually raised these marine deposits above sea level. Today, fossils preserved within the rocks and marls of the Nicosia area represent organisms that once inhabited those ancient seas.

The Geological Survey Department records particularly rich marine fossil assemblages in the Nicosia Formation and other younger sedimentary formations of Cyprus.

What Chama Fossils Tell Us

Fossil Chama form part of this important evidence for the marine past of Cyprus.

Their morphology and mode of life indicate organisms adapted to permanent attachment to hard marine substrates and to feeding by filtering suspended material from seawater.

When studied together with other fossils and with the geological and stratigraphic information from the locality where they were discovered, they can contribute to the reconstruction of the ancient marine ecosystems of Cyprus.

Identification of the Present Fossils

For the present record, the fossils are retained as:

Chama sp.

No identification to species level is attempted without sufficient diagnostic evidence.

This is particularly important with fossils, where preservation may be incomplete and the shape of the shell may have been influenced both by the original substrate on which the animal grew and by subsequent fossilisation processes.

Classification

Kingdom: Animalia
Phylum: Mollusca
Class: Bivalvia
Family: Chamidae
Genus: Chama
Species: Chama sp.
Common name: Jewel box clam
Specimen status: Fossil
Locality: Nicosia, Cyprus

Fossils from Nicosia

The Chama fossils represent another part of the rich marine palaeontological heritage of Nicosia and Cyprus.

Together with fossil oysters, scallops, cockles, Spondylus, gastropods, corals and many other marine organisms, they reveal a completely different image of Cyprus from the one we know today.

Where the interior of the island now lies, marine environments once supported a rich diversity of life. The fossils preserved within the sediments remain the natural evidence of this distant geological past.