Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou: Eastern Bonelli`s Warbler or Balkan warbler - Phylloscopus orientalis (Brehm, 1855) Βουνοφυλλοσκόπος, Ανατολικός Βουνοφυλλοσκόπος, Πευκογιαννούδι

See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο.

List of Birds of Cyprus - Κατάλογος πουλιών της Κύπρου

Photos and video Oroklini lake 15/3/2020 by George Konstantinou

Below in English

Κείμενο, φωτογραφίες και βίντεο: Γιώργος Κωνσταντίνου

Ο Ανατολικός Βουνοφυλλοσκόπος

Ο Ανατολικός Βουνοφυλλοσκόπος, με επιστημονική ονομασία Phylloscopus orientalis, είναι μικρό εντομοφάγο μεταναστευτικό πουλί της οικογένειας Phylloscopidae.

Στα αγγλικά είναι γνωστός ως Eastern Bonelli’s Warbler και, λιγότερο συχνά, ως Balkan Warbler. Στην ελληνική ορνιθολογική βιβλιογραφία συναντώνται οι ονομασίες Ανατολικός Βουνοφυλλοσκόπος και Βουνοφυλλοσκόπος, ενώ στην Κύπρο χρησιμοποιείται επίσης η λαϊκή ονομασία Πευκογιαννούδι.

Είναι είδος της νοτιοανατολικής Ευρώπης και της Μικράς Ασίας, το οποίο περνά από την Κύπρο κατά τη μετανάστευσή του. Δεν θεωρείται τακτικό αναπαραγόμενο είδος του νησιού. Η BirdLife International καταγράφει την Κύπρο ως χώρα μεταναστευτικής διέλευσης για το είδος.

Ταξινομική ιστορία

Για μεγάλο χρονικό διάστημα ο Ανατολικός Βουνοφυλλοσκόπος θεωρούνταν ανατολικό υποείδος ενός ευρύτερου είδους, του Βουνοφυλλοσκόπου, και αναφερόταν ως:

Phylloscopus bonelli orientalis

Μελέτες της φωνής, της γεωγραφικής κατανομής και του μιτοχονδριακού DNA έδειξαν σημαντικές διαφορές μεταξύ των δυτικών και ανατολικών πληθυσμών.

Ως αποτέλεσμα, ο παλαιός Βουνοφυλλοσκόπος διαχωρίστηκε σε δύο είδη:

τον Δυτικό Βουνοφυλλοσκόπο, Phylloscopus bonelli, ο οποίος αναπαράγεται κυρίως στη νοτιοδυτική Ευρώπη και στη βορειοδυτική Αφρική,
τον Ανατολικό Βουνοφυλλοσκόπο, Phylloscopus orientalis, ο οποίος αναπαράγεται στα Βαλκάνια και στη Μικρά Ασία.

Ο διαχωρισμός υποστηρίζεται ιδιαίτερα από τις πολύ διαφορετικές φωνές επικοινωνίας των δύο ειδών και από γενετικά δεδομένα.

Η επιστημονική ονομασία

Το είδος περιγράφηκε το 1855 από τον Γερμανό πάστορα και ορνιθολόγο Christian Ludwig Brehm.

Οι παρενθέσεις γύρω από το όνομα του Brehm και το έτος δείχνουν ότι το είδος περιγράφηκε αρχικά σε διαφορετικό γένος από εκείνο στο οποίο κατατάσσεται σήμερα.

Η ονομασία Phylloscopus προέρχεται από τις αρχαίες ελληνικές λέξεις φύλλον και σκοπός, με την έννοια εκείνου που παρατηρεί ή αναζητεί ανάμεσα στα φύλλα. Περιγράφει εύστοχα τον τρόπο με τον οποίο αυτά τα μικρά πουλιά κινούνται ασταμάτητα μέσα στη βλάστηση αναζητώντας έντομα.

Το λατινικό επίθετο orientalis σημαίνει «ανατολικός» και αναφέρεται στην ανατολική γεωγραφική εξάπλωση του είδους σε σύγκριση με τον Δυτικό Βουνοφυλλοσκόπο.

Η ονομασία Bonelli’s Warbler

Η αγγλική ονομασία Bonelli’s Warbler τιμά τον Ιταλό φυσιοδίφη και ορνιθολόγο Franco Andrea Bonelli.

Μετά τον ταξινομικό διαχωρισμό προστέθηκαν οι γεωγραφικοί προσδιορισμοί Eastern και Western, ώστε να διακρίνονται τα δύο συγγενικά είδη.

Η εναλλακτική αγγλική ονομασία Balkan Warbler σχετίζεται με το γεγονός ότι σημαντικό μέρος της αναπαραγωγικής εξάπλωσης του είδους βρίσκεται στη Βαλκανική Χερσόνησο.

Μέγεθος και γενική εμφάνιση

Ο Ανατολικός Βουνοφυλλοσκόπος είναι μικρό και ελαφρύ στρουθιόμορφο πουλί.

Το μήκος του σώματός του είναι περίπου 11–12 εκατοστά και το άνοιγμα των φτερών περίπου 18–19 εκατοστά. Έχει λεπτό σώμα, σχετικά μακριά φτερά, μικρό κεφάλι και μικρό, μυτερό ράμφος κατάλληλο για τη σύλληψη μικρών ασπόνδυλων.

Τα δύο φύλα είναι όμοια στην εξωτερική εμφάνιση. Τα νεαρά πουλιά μπορεί να παρουσιάζουν ελαφρώς διαφορετικές αποχρώσεις, αλλά συνήθως δεν μπορούν να διακριθούν εύκολα από τα ενήλικα μόνο από απόσταση.

Χρωματισμός

Η επάνω πλευρά του σώματος είναι σχετικά άχρωμη, γκριζοκάστανη ή ανοιχτή γκριζοπράσινη.

Το ουροπύγιο και οι παρυφές των φτερών εμφανίζουν συνήθως εντονότερη κιτρινοπράσινη ή πρασινωπή απόχρωση. Το πράσινο ουροπύγιο μπορεί να γίνει ιδιαίτερα εμφανές όταν το πουλί ανοίγει τα φτερά ή αλλάζει θέση.

Η κάτω πλευρά είναι κυρίως λευκή ή υπόλευκη, με πιθανή απαλή γκριζωπή ή ωχροκίτρινη απόχρωση στα πλευρά.

Η κεφαλή έχει απλό σχέδιο. Διακρίνεται αχνό ανοικτόχρωμο φρύδι, λεπτή σκοτεινότερη γραμμή στο ύψος του ματιού και ανοιχτόχρωμος δακτύλιος γύρω από το μάτι.

Το ράμφος είναι μικρό και μυτερό, ενώ τα πόδια έχουν συνήθως καστανή ή καστανογκρίζα απόχρωση.

Απουσία έντονων σχεδίων

Σε αντίθεση με άλλους φυλλοσκόπους, δεν παρουσιάζει έντονες πτέρυγες ζώνες ούτε ισχυρό σχέδιο στην κεφαλή.

Η γενική του εμφάνιση είναι καθαρή και σχετικά ανοιχτόχρωμη:

λευκωπή κάτω πλευρά,
ανοιχτή γκριζοκάστανη επάνω πλευρά,
πρασινωπό ουροπύγιο και παρυφές των φτερών,
αχνό υπερόφρυο,
απουσία έντονων ραβδώσεων.

Ο συνδυασμός αυτός βοηθά στην αναγνώριση, αλλά συνήθως δεν αρκεί για ασφαλή διάκριση από τον Δυτικό Βουνοφυλλοσκόπο.

Η σημασία της φωνής

Η φωνή επικοινωνίας αποτελεί το σημαντικότερο χαρακτηριστικό για τη διάκριση του Ανατολικού από τον Δυτικό Βουνοφυλλοσκόπο στο πεδίο.

Η φωνή του Ανατολικού Βουνοφυλλοσκόπου είναι ένα σκληρό, σύντομο και μονότονο «τσαπ», «τσιπ» ή «τσεπ». Μπορεί να θυμίζει τη φωνή σπουργιτιού ή έναν σύντομο ήχο του Σταυρομύτη.

Αντίθετα, ο Δυτικός Βουνοφυλλοσκόπος παράγει μια χαρακτηριστική δισύλλαβη, πιο μαλακή και σφυριχτή φωνή, η οποία αποδίδεται ως «χου-ίτ».

Επειδή το πτέρωμα των δύο ειδών είναι πολύ παρόμοιο, μια καθαρή ηχογράφηση της φωνής μπορεί να προσφέρει ισχυρότερο τεκμήριο από μία μεμονωμένη φωτογραφία.

Το κελάηδημα

Το κελάηδημα αποτελείται από ένα γρήγορο, σχεδόν μονότονο κροτάλισμα ή τρίλια.

Μπορεί να θυμίζει σε κάποιο βαθμό το κελάηδημα του Δυτικού Βουνοφυλλοσκόπου ή του Δασοφυλλοσκόπου, αλλά παρουσιάζει διαφορές στη μορφή, στον αριθμό, στη διάρκεια και στη συχνότητα των επιμέρους στοιχείων.

Η διάκριση μόνο από το ανθρώπινο αυτί μπορεί να είναι δύσκολη. Σε απαιτητικές περιπτώσεις χρησιμοποιείται ηχογράφηση και φασματογραφική ανάλυση.

Κατά τη μετανάστευση, τα πουλιά μπορεί να τραγουδούν λιγότερο ολοκληρωμένες ή συντομευμένες φράσεις, γεγονός που δυσκολεύει περισσότερο την αναγνώριση.

Διάκριση από τον Δυτικό Βουνοφυλλοσκόπο

Ο Ανατολικός και ο Δυτικός Βουνοφυλλοσκόπος έχουν πολύ παρόμοιο πτέρωμα.

Ο Ανατολικός τείνει να παρουσιάζει:

πιο ψυχρή γκριζωπή απόχρωση στην επάνω πλευρά,
λιγότερο θερμούς καστανούς τόνους,
καθαρότερη λευκή κάτω πλευρά,
ενίοτε περισσότερο πράσινο στα φτερά και στο ουροπύγιο.

Τα χαρακτηριστικά αυτά παρουσιάζουν ατομική μεταβλητότητα και επηρεάζονται από τον φωτισμό, τη φθορά του πτερώματος και τις ρυθμίσεις της φωτογραφικής μηχανής.

Η φωνή επικοινωνίας παραμένει το ασφαλέστερο διαγνωστικό χαρακτηριστικό κατά την παρατήρηση στο πεδίο.

Διάκριση από άλλους φυλλοσκόπους

Ο Κοινός Φυλλοσκόπος, Phylloscopus collybita, είναι συνήθως πιο σκουρόχρωμος, με λιγότερο λευκή κάτω πλευρά και διαφορετικές αναλογίες.

Ο Θαμνοφυλλοσκόπος, Phylloscopus trochilus, έχει συχνά εντονότερο υπερόφρυο, πιο κιτρινωπή κάτω πλευρά και διαφορετική γενική δομή.

Ο Δασοφυλλοσκόπος, Phylloscopus sibilatrix, είναι μεγαλύτερος και εμφανίζει πιο έντονο κιτρινωπό λαιμό, ευκρινέστερο υπερόφρυο και πολύ μακρύτερα φτερά.

Η αναγνώριση πρέπει να βασίζεται στον συνολικό συνδυασμό μορφολογίας, κινήσεων, φωνής, ημερομηνίας και γεωγραφικής θέσης.

Συμπεριφορά

Ο Ανατολικός Βουνοφυλλοσκόπος είναι δραστήριο και ευκίνητο πουλί.

Μετακινείται γρήγορα ανάμεσα στα κλαδιά και στα φύλλα, εξετάζοντας τις κάτω επιφάνειες των φύλλων, τις άκρες των βλαστών και τις σχισμές του φλοιού.

Πραγματοποιεί επίσης σύντομες εξορμήσεις από ένα κλαδί για να συλλάβει έντομα στον αέρα και επιστρέφει αμέσως στη βλάστηση.

Κατά τη μετανάστευση μπορεί να εμφανιστεί σε μικρές συστάδες δέντρων, κήπους, πάρκα, παράκτιους θαμνώνες και υγροτοπική βλάστηση, ακόμη και αν οι θέσεις αυτές διαφέρουν από το τυπικό αναπαραγωγικό του ενδιαίτημα.

Διατροφή

Τρέφεται κυρίως με μικρά ασπόνδυλα.

Η διατροφή του περιλαμβάνει:

μικρά έντομα,
προνύμφες εντόμων,
αράχνες,
μικρά δίπτερα,
μικρά κολεόπτερα,
αφίδες και άλλα ημίπτερα.

Συλλέγει τη λεία από φύλλα και λεπτά κλαδιά ή τη συλλαμβάνει με σύντομες πτήσεις.

Κατά τη μετανάστευση χρειάζεται να αναπληρώνει γρήγορα τα αποθέματα ενέργειας. Περιοχές με άφθονα έντομα μπορούν επομένως να λειτουργήσουν ως σημαντικοί σταθμοί ανάπαυσης και ανεφοδιασμού.

Αναπαραγωγική εξάπλωση

Το είδος αναπαράγεται κυρίως στη νοτιοανατολική Ευρώπη και στη Μικρά Ασία.

Η αναπαραγωγική του εξάπλωση περιλαμβάνει τμήματα:

των Βαλκανίων,
της Ελλάδας,
της Αλβανίας,
της Βόρειας Μακεδονίας,
της Βουλγαρίας,
της νότιας Βοσνίας και Ερζεγοβίνης,
του Μαυροβουνίου,
της Κροατίας,
της Τουρκίας.

Τα ακριβή όρια μεταβάλλονται μεταξύ των πηγών και των ετών. Οι κύριοι πληθυσμοί εντοπίζονται στην Ελλάδα, στα Βαλκάνια και στην Τουρκία.

Οι αναπαραγωγικές περιοχές του Ανατολικού και του Δυτικού Βουνοφυλλοσκόπου είναι κατά βάση γεωγραφικά χωρισμένες.

Αναπαραγωγικό ενδιαίτημα

Κατά την αναπαραγωγική περίοδο προτιμά ανοικτά δάση και δασωμένες πλαγιές με αρκετό φωτισμό και σχετικά αραιή υποβλάστηση.

Χρησιμοποιεί:

πευκοδάση,
δάση φυλλοβόλων,
μικτά δάση,
βραχώδεις δασωμένες πλαγιές,
ανοικτές δασικές εκτάσεις,
δασικές παρυφές και ξέφωτα.

Σε ορισμένες περιοχές συναντάται από χαμηλό υψόμετρο μέχρι ορεινές ζώνες περίπου 1.800 μέτρων.

Η ονομασία «Βουνοφυλλοσκόπος» συνδέεται με τη συχνή παρουσία του σε δασωμένες πλαγιές και ορεινά τοπία, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι εμφανίζεται αποκλειστικά σε μεγάλα υψόμετρα.

Φωλιά και αυγά

Η φωλιά κατασκευάζεται στο έδαφος ή πολύ κοντά στην επιφάνειά του, συνήθως καλά κρυμμένη μέσα σε χαμηλή βλάστηση, ξερά φύλλα, χόρτα ή ανάμεσα σε ρίζες.

Έχει κλειστή ή θολωτή μορφή με πλευρική είσοδο και κατασκευάζεται από χόρτα, φύλλα και άλλο λεπτό φυτικό υλικό.

Η γέννα αποτελείται συνήθως από τέσσερα έως έξι αυγά.

Η φωλιά στο έδαφος είναι ευάλωτη στην καταπάτηση, στη βόσκηση, στις πυρκαγιές και στα αρπακτικά. Η επιλογή καλά καλυμμένης θέσης είναι κρίσιμη για την αναπαραγωγική επιτυχία.

Μετανάστευση

Ο Ανατολικός Βουνοφυλλοσκόπος είναι μεταναστευτικό είδος μεγάλων αποστάσεων.

Μετά την ολοκλήρωση της αναπαραγωγικής περιόδου εγκαταλείπει τη νοτιοανατολική Ευρώπη και τη Μικρά Ασία και μετακινείται προς την Αφρική.

Διασχίζει την ανατολική Μεσόγειο και τη βορειοανατολική Αφρική, χρησιμοποιώντας νησιά, παράκτιες περιοχές και κατάλληλες θέσεις ως προσωρινούς σταθμούς.

Η φθινοπωρινή μετανάστευση κατευθύνεται προς τον νότο, ενώ την άνοιξη τα πουλιά επιστρέφουν βόρεια προς τις περιοχές αναπαραγωγής.

Διαχείμαση στην Αφρική

Το είδος διαχειμάζει στην υποσαχάρια Αφρική, κυρίως σε περιοχές της ανατολικής και βορειοανατολικής Αφρικής.

Οι ακριβείς χειμερινές περιοχές και οι διαδρομές δεν είναι εξίσου καλά γνωστές για όλους τους αναπαραγωγικούς πληθυσμούς.

Κατά τη διαχείμαση χρησιμοποιεί δασικές εκτάσεις, θαμνώνες και άλλα ενδιαιτήματα με επαρκή διαθεσιμότητα εντόμων.

Η παρουσία στην Κύπρο

Η Κύπρος βρίσκεται επάνω σε σημαντικό μεταναστευτικό διάδρομο της ανατολικής Μεσογείου.

Ο Ανατολικός Βουνοφυλλοσκόπος καταγράφεται στο νησί ως μεταναστευτικό είδος διέλευσης. Παρατηρείται σχεδόν αποκλειστικά κατά τις μεταναστευτικές περιόδους και ιδιαίτερα κατά την εαρινή μετανάστευση.

Οι πρώτες ανοιξιάτικες εμφανίσεις μπορεί να αρχίσουν μέσα στον Μάρτιο. Η διέλευση συνεχίζεται κατά τον Απρίλιο, καθώς τα πουλιά κατευθύνονται προς τις αναπαραγωγικές περιοχές των Βαλκανίων και της Μικράς Ασίας.

Το φθινόπωρο μπορεί να καταγραφεί ξανά κατά την κίνησή του προς την Αφρική, αλλά συχνά περνά πιο απαρατήρητο επειδή δεν τραγουδά και μπορεί να εντοπιστεί μόνο από τη σύντομη φωνή επικοινωνίας.

Δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για να θεωρηθεί τακτικό αναπαραγόμενο είδος της Κύπρου.

Περιοχές παρατήρησης στην Κύπρο

Κατά τη μετανάστευση μπορεί να εμφανιστεί σε διάφορες περιοχές με δέντρα και θάμνους, όπως:

παράκτια άλση,
πάρκα και κήπους,
πευκόφυτες εκτάσεις,
ακακίες και αρμυρίκια,
θαμνώνες,
περιοχές γύρω από υγροτόπους,
μικρές δενδρώδεις νησίδες μέσα σε ανοικτά τοπία.

Τέτοιοι χώροι προσφέρουν σκιά, προστασία, νερό και έντομα σε πουλιά που μόλις έχουν ολοκληρώσει μεγάλο θαλάσσιο ή ερημικό τμήμα της διαδρομής τους.

Η καταγραφή στη λίμνη Ορόκλινης

Το πουλί που παρουσιάζεται στην ανάρτηση φωτογραφήθηκε και βιντεοσκοπήθηκε στη λίμνη Ορόκλινης της επαρχίας Λάρνακας στις 15 Μαρτίου 2020.

Η ημερομηνία συμφωνεί με την έναρξη της ανοιξιάτικης μεταναστευτικής περιόδου στην Κύπρο.

Παρόλο που ο Ανατολικός Βουνοφυλλοσκόπος δεν είναι υδρόβιο πουλί, η δενδρώδης και θαμνώδης βλάστηση γύρω από έναν υγρότοπο μπορεί να προσφέρει κατάλληλο προσωρινό ενδιαίτημα και άφθονη τροφή.

Η λίμνη Ορόκλινης και η γύρω βλάστηση αποτελούν σημαντικό σταθμό για πολλά μεταναστευτικά είδη, όχι μόνο για τα υδρόβια πουλιά.

Κατάσταση διατήρησης

Η BirdLife International και η IUCN κατατάσσουν τον Ανατολικό Βουνοφυλλοσκόπο στην κατηγορία Μειωμένου Ενδιαφέροντος – Least Concern (LC).

Η κατάταξη βασίζεται στη μεγάλη γεωγραφική εξάπλωση και στον μεγάλο συνολικό πληθυσμό του. Δεν σημαίνει ότι το είδος ή οι τοπικοί πληθυσμοί του δεν αντιμετωπίζουν πιέσεις.

Πιθανές απειλές περιλαμβάνουν:

απώλεια και υποβάθμιση δασικών ενδιαιτημάτων,
συχνές και εκτεταμένες πυρκαγιές,
αλλαγές στη διαχείριση των δασών,
υποβάθμιση μεταναστευτικών σταθμών,
παράνομη παγίδευση και θανάτωση πουλιών,
ξηρασία και μεταβολές στη διαθεσιμότητα εντόμων,
κλιματικές αλλαγές που επηρεάζουν τον συγχρονισμό της μετανάστευσης.

Η σημασία των μεταναστευτικών σταθμών

Τα μεταναστευτικά πουλιά χρειάζονται ασφαλείς περιοχές όπου μπορούν να ξεκουραστούν και να τραφούν.

Ακόμη και μικρές συστάδες δέντρων, θαμνώνες ή υγρότοποι μπορούν να είναι ζωτικής σημασίας, ιδιαίτερα μετά τη διάσχιση της θάλασσας ή ξηρών περιοχών.

Η διατήρηση των υγροτόπων, της φυσικής βλάστησης και των παράκτιων ενδιαιτημάτων της Κύπρου υποστηρίζει ολόκληρο το μεταναστευτικό ταξίδι του είδους και όχι μόνο τα άτομα που παρατηρούνται προσωρινά στο νησί.

Συμβουλές παρατήρησης και αναγνώρισης

Για την αναγνώριση του Ανατολικού Βουνοφυλλοσκόπου στην Κύπρο είναι χρήσιμο να καταγράφονται:

η ακριβής ημερομηνία και τοποθεσία,
το ενδιαίτημα,
το γκριζωπό επάνω μέρος,
η καθαρή υπόλευκη κάτω πλευρά,
το πρασινωπό ουροπύγιο και οι παρυφές των φτερών,
το αχνό υπερόφρυο,
η σύντομη και σκληρή φωνή επικοινωνίας,
τυχόν κελάηδημα ή άλλες φωνές.

Μια ηχογράφηση ή ένα βίντεο με καθαρό ήχο είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τη διάκριση από τον Δυτικό Βουνοφυλλοσκόπο.

Η αναπαραγωγή ηχογραφημένων φωνών για την προσέλκυση μεταναστευτικών πουλιών πρέπει να αποφεύγεται ή να χρησιμοποιείται μόνο στο πλαίσιο εγκεκριμένης επιστημονικής έρευνας, επειδή μπορεί να προκαλέσει άσκοπη κατανάλωση ενέργειας και διαταραχή.

Ταξινόμηση

Βασίλειο: Animalia
Συνομοταξία: Chordata
Ομοταξία: Aves
Τάξη: Passeriformes
Οικογένεια: Phylloscopidae Alström, Ericson, Olsson & Sundberg, 2006
Γένος: Phylloscopus Boie, 1826
Είδος: Phylloscopus orientalis (C. L. Brehm, 1855)
Παλαιότερος συνδυασμός: Phylloscopus bonelli orientalis
Ελληνικές κοινές ονομασίες: Ανατολικός Βουνοφυλλοσκόπος, Βουνοφυλλοσκόπος, Πευκογιαννούδι
Αγγλικές κοινές ονομασίες: Eastern Bonelli’s Warbler, Balkan Warbler
Κατάσταση στην Κύπρο: Μεταναστευτικό είδος διέλευσης
Παγκόσμια κατάσταση διατήρησης: Μειωμένου Ενδιαφέροντος – Least Concern (LC)
Τοποθεσία φωτογράφισης: Λίμνη Ορόκλινης, επαρχία Λάρνακας, Κύπρος
Ημερομηνία φωτογράφισης: 15 Μαρτίου 2020

Eastern Bonelli’s Warbler – Phylloscopus orientalis (C. L. Brehm, 1855)

Text, photographs and video by George Konstantinou

The Eastern Bonelli’s Warbler

The Eastern Bonelli’s Warbler, scientifically named Phylloscopus orientalis, is a small migratory insectivorous bird belonging to the family Phylloscopidae.

It is also known in English as the Balkan Warbler. Greek names include Ανατολικός Βουνοφυλλοσκόπος and Βουνοφυλλοσκόπος, while the Cypriot vernacular name Πευκογιαννούδι is also used.

It is a species of southeastern Europe and Asia Minor that passes through Cyprus during migration. It is not considered a regular breeding bird of the island. BirdLife International lists Cyprus as a country of passage for the species.

Taxonomic History

For many years, the Eastern Bonelli’s Warbler was treated as the eastern subspecies of a broader Bonelli’s Warbler species and was known as:

Phylloscopus bonelli orientalis

Studies of vocalisations, geographic distribution and mitochondrial DNA demonstrated important differences between western and eastern populations.

The former Bonelli’s Warbler was consequently separated into:

the Western Bonelli’s Warbler, Phylloscopus bonelli, breeding principally in southwestern Europe and northwestern Africa,
the Eastern Bonelli’s Warbler, Phylloscopus orientalis, breeding in the Balkans and Asia Minor.

The separation is strongly supported by the contrasting contact calls and genetic evidence.

Scientific Name

The German pastor and ornithologist Christian Ludwig Brehm described the species in 1855.

The parentheses surrounding Brehm’s name and the year indicate that it was originally described in a genus other than the one in which it is currently placed.

The name Phylloscopus derives from the ancient Greek words phyllon, meaning leaf, and skopos, meaning watcher or seeker. It accurately describes the way these small birds constantly search among foliage for insects.

The Latin epithet orientalis means eastern and refers to its easterly distribution in comparison with the Western Bonelli’s Warbler.

The Name Bonelli’s Warbler

The English name commemorates the Italian naturalist and ornithologist Franco Andrea Bonelli.

Following the taxonomic split, the geographic terms Eastern and Western were added to distinguish the two related species.

The alternative name Balkan Warbler refers to the location of a substantial part of the species’ breeding range.

Size and General Appearance

The Eastern Bonelli’s Warbler is a small and lightweight passerine.

Its body length is approximately 11–12 centimetres, with a wingspan of about 18–19 centimetres. It has a slender body, comparatively long wings, a small head and a short, pointed bill adapted for capturing small invertebrates.

The sexes are alike in appearance. Juveniles may show slightly different tones but are not generally easy to distinguish from adults at a distance.

Plumage

The upperparts are relatively plain grey-brown or pale grey-green.

The rump and feather edges on the wings usually show a brighter yellow-green or greenish colour. The green rump can become conspicuous when the bird opens its wings or changes position.

The underparts are principally white or whitish, sometimes with a faint grey or buff tone on the flanks.

The head pattern is subdued, with a faint pale supercilium, a slightly darker eye-stripe and a pale eye-ring.

The bill is small and pointed, while the legs are generally brown or grey-brown.

Absence of Strong Markings

Unlike several other leaf warblers, it lacks strong wing-bars and a bold head pattern.

Its general appearance is clean and pale:

whitish underparts,
pale grey-brown upperparts,
greenish rump and wing edges,
weak supercilium,
no strong streaking.

This combination assists identification but is not usually sufficient to separate it reliably from Western Bonelli’s Warbler.

Importance of the Call

The contact call is the most important field character separating Eastern from Western Bonelli’s Warbler.

The Eastern species produces a short, hard and dry “chup”, “chip” or “chep”. It may recall the call of a sparrow or a short Common Crossbill note.

Western Bonelli’s Warbler, in contrast, gives a softer, distinctly disyllabic and whistled “hu-eet” call.

Because the plumage of the two species is extremely similar, a clear sound recording may provide stronger evidence than a single photograph.

Song

The song is a rapid, nearly monotonous trill.

It can resemble the song of Western Bonelli’s Warbler or Wood Warbler, but differs in the shape, number, duration and frequency of its individual elements.

Separation by ear can be difficult. In challenging cases, recordings and sonogram analysis are used.

Migrating individuals may give incomplete or shortened song phrases, further complicating identification.

Separation from Western Bonelli’s Warbler

The two species are extremely similar in plumage.

Eastern Bonelli’s Warbler tends to show:

colder grey tones above,
fewer warm-brown tones,
cleaner white underparts,
sometimes stronger green tones on the rump and wings.

These characters are individually variable and affected by light, feather wear and camera settings.

The contact call remains the most dependable field character.

Separation from Other Leaf Warblers

Common Chiffchaff, Phylloscopus collybita, is usually darker, less cleanly white below and differently proportioned.

Willow Warbler, Phylloscopus trochilus, often possesses a stronger supercilium, more yellow below and a different overall structure.

Wood Warbler, Phylloscopus sibilatrix, is larger and shows a more strongly yellow throat, a clearer supercilium and considerably longer wings.

Identification should consider morphology, movement, voice, date and geographical location together.

Behaviour

The Eastern Bonelli’s Warbler is active and agile.

It moves rapidly among branches and foliage, examining leaf undersides, shoot tips and bark crevices.

It also makes short aerial sallies from a perch to capture flying insects before returning to vegetation.

During migration, it may appear in small groups of trees, gardens, parks, coastal scrub and vegetation around wetlands, even when these differ from its normal breeding habitat.

Diet

It feeds primarily upon small invertebrates, including:

insects,
insect larvae,
spiders,
small flies,
small beetles,
aphids and other hemipterans.

It collects prey from leaves and fine branches or captures it during short flights.

Migrating birds must rapidly replenish their energy reserves. Insect-rich habitats can therefore provide essential stopover and refuelling sites.

Breeding Distribution

The species breeds principally in southeastern Europe and Asia Minor.

Its breeding distribution includes parts of:

the Balkans,
Greece,
Albania,
North Macedonia,
Bulgaria,
southern Bosnia and Herzegovina,
Montenegro,
Croatia,
Türkiye.

The precise limits vary among sources and years, but its main populations occur in Greece, the Balkans and Türkiye.

The breeding ranges of Eastern and Western Bonelli’s Warblers are largely geographically separated.

Breeding Habitat

During the breeding season, it prefers open woodland and wooded slopes with sufficient light and relatively sparse undergrowth.

Habitats include:

pine forests,
deciduous woodland,
mixed woodland,
rocky wooded hillsides,
open forest,
forest margins and clearings.

It may occur from low elevations to mountainous areas reaching approximately 1,800 metres in parts of its range.

Nest and Eggs

The nest is placed on or very close to the ground, usually well concealed among low vegetation, dry leaves, grass or roots.

It is enclosed or domed, with a side entrance, and constructed from grass, leaves and other fine plant material.

A typical clutch contains four to six eggs.

Ground nests are vulnerable to trampling, grazing, fire and predators. Selecting a well-concealed location is consequently essential.

Migration

The Eastern Bonelli’s Warbler is a long-distance migrant.

After breeding, it leaves southeastern Europe and Asia Minor and travels towards Africa.

It crosses the eastern Mediterranean and northeastern Africa, using islands, coastal regions and suitable habitats as temporary stopover sites.

Autumn migration takes the birds south, while spring migration carries them north towards their breeding grounds.

Wintering in Africa

The species winters in sub-Saharan Africa, mainly in eastern and northeastern regions.

The precise wintering grounds and routes are not equally well understood for all breeding populations.

During winter, it uses woodland, scrub and other habitats supporting an adequate supply of insects.

Occurrence in Cyprus

Cyprus lies on an important eastern Mediterranean migration route.

The Eastern Bonelli’s Warbler occurs on the island as a passage migrant. It is observed almost entirely during migration and especially during spring passage.

The first spring birds may appear during March. Passage continues through April as individuals move towards breeding areas in the Balkans and Asia Minor.

It may also occur during autumn migration towards Africa, although it is frequently less noticeable because it does not sing and may be detected only through its short contact call.

There is insufficient evidence to regard it as a regular breeding species in Cyprus.

Habitats Used in Cyprus

During migration, it may appear wherever trees and shrubs offer shelter and food, including:

coastal groves,
parks and gardens,
pine-covered areas,
acacias and tamarisks,
scrubland,
vegetation surrounding wetlands,
small groups of trees within open landscapes.

Such habitats provide shade, shelter, water and insects to birds arriving after long journeys over sea or arid country.

The Oroklini Lake Record

The bird presented in this article was photographed and filmed at Oroklini Lake in Larnaca District on 15 March 2020.

This date corresponds with the beginning of spring passage through Cyprus.

Although Eastern Bonelli’s Warbler is not a waterbird, trees and shrubs surrounding a wetland can provide suitable temporary habitat and abundant insect food.

Oroklini Lake and its surrounding vegetation form an important stopover site for many migrants, not only aquatic birds.

Conservation Status

BirdLife International and the IUCN classify the species as Least Concern (LC).

This classification reflects its extremely large range and large overall population. It does not mean that the species or particular populations face no pressure.

Potential threats include:

loss and degradation of woodland,
frequent and extensive wildfires,
changes in forest management,
deterioration of migration stopovers,
illegal trapping and killing,
drought and reduced insect availability,
climate-driven disruption of migration timing.

Importance of Migration Stopovers

Migratory birds require safe places to rest and feed.

Even small stands of trees, patches of scrub or wetlands can be critically important following a sea crossing or movement across arid regions.

Protecting Cyprus’s wetlands, natural vegetation and coastal habitats therefore supports the species’ complete migration rather than only the individuals temporarily recorded on the island.

Observation and Identification

Useful evidence for identifying Eastern Bonelli’s Warbler in Cyprus includes:

exact date and location,
habitat,
pale grey upperparts,
clean whitish underparts,
greenish rump and wing edges,
faint supercilium,
short, hard contact call,
any song or other vocalisation.

A video or recording containing clear sound is particularly valuable for separation from Western Bonelli’s Warbler.

Playback should be avoided or restricted to authorised scientific research, since it can disturb migrating birds and cause unnecessary energy expenditure.

Classification

Kingdom: Animalia
Phylum: Chordata
Class: Aves
Order: Passeriformes
Family: Phylloscopidae Alström, Ericson, Olsson & Sundberg, 2006
Genus: Phylloscopus Boie, 1826
Species: Phylloscopus orientalis (C. L. Brehm, 1855)
Former combination: Phylloscopus bonelli orientalis
Greek common names: Ανατολικός Βουνοφυλλοσκόπος, Βουνοφυλλοσκόπος, Πευκογιαννούδι
English common names: Eastern Bonelli’s Warbler, Balkan Warbler
Status in Cyprus: Passage migrant
Global conservation status: Least Concern (LC)
Photographic locality: Oroklini Lake, Larnaca District, Cyprus
Date photographed: 15 March 2020

Translate

Saturday, 5 August 2023

Eastern Bonelli`s Warbler or Balkan warbler - Phylloscopus orientalis (Brehm, 1855) Βουνοφυλλοσκόπος, Ανατολικός Βουνοφυλλοσκόπος, Πευκογιαννούδι - Cyprus