Black-winged Pratincole - (Glareola nordmanni) Fischer von Waldheim, 1842 - Μαυρόφτερο Νεροχελίδονο - Cyprus

  See also 

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο.

 List of Birds of Cyprus - Κατάλογος πουλιών της Κύπρου

Photo 19/9/2019 Kouklia Dam  by George Konstantinou

Found at Kouklia Dam  by Vasos Vasiliou 

Below in English

Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου

Ένα πολύ σπάνιο πουλί της Κύπρου

Το Μαυρόφτερο Νεροχελίδονο, με επιστημονική ονομασία Glareola nordmanni, είναι ένα κομψό μεταναστευτικό παρυδάτιο πτηνό της οικογένειας Glareolidae.

Στην Κύπρο θεωρείται πολύ σπάνιος περαστικός μετανάστης. Οι εμφανίσεις του είναι περιορισμένες και αφορούν συνήθως μεμονωμένα άτομα ή πολύ μικρούς αριθμούς κατά την εαρινή ή τη φθινοπωρινή μετανάστευση.

Η επανειλημμένη παρουσία ενός είδους σε διαφορετικές μεταναστευτικές περιόδους δεν σημαίνει απαραίτητα ότι είναι κοινό. Το Μαυρόφτερο Νεροχελίδονο παραμένει ένα ιδιαίτερα δυσεύρετο είδος για την Κύπρο και κάθε τεκμηριωμένη παρατήρησή του παρουσιάζει σημαντικό ορνιθολογικό ενδιαφέρον.

Η καταγραφή στο Φράγμα Κουκλιών

Το άτομο που παρουσιάζεται στις φωτογραφίες παρατηρήθηκε στο Φράγμα Κουκλιών στις 19 Σεπτεμβρίου 2019.

Το πουλί εντοπίστηκε από τον Βάσο Βασιλείου και φωτογραφήθηκε από τον Γιώργο Κωνσταντίνου.

Η καταγραφή πραγματοποιήθηκε κατά τη φθινοπωρινή μεταναστευτική περίοδο, όταν τα Μαυρόφτερα Νεροχελίδονα εγκαταλείπουν τις περιοχές αναπαραγωγής τους στην Ευρασία και κατευθύνονται προς την Αφρική.

Προέλευση της ονομασίας

Η ονομασία του γένους Glareola προέρχεται από το λατινικό glarea, που σημαίνει χαλίκι ή χαλικώδες έδαφος. Αναφέρεται στους ανοικτούς, γυμνούς ή αραιά καλυμμένους τόπους όπου φωλιάζουν πολλά νεροχελίδονα.

Η ειδική ονομασία nordmanni τιμά τον φινλανδικής καταγωγής ζωολόγο και εξερευνητή Alexander von Nordmann.

Η αγγλική κοινή ονομασία Black-winged Pratincole, όπως και η ελληνική Μαυρόφτερο Νεροχελίδονο, αναφέρεται στο χαρακτηριστικό μαύρο χρώμα της κάτω επιφάνειας των φτερούγων.

Παρυδάτιο με πτήση χελιδονιού

Παρότι ταξινομείται μαζί με τα παρυδάτια πτηνά, το Μαυρόφτερο Νεροχελίδονο παρουσιάζει τρόπο πτήσης και κυνηγιού που θυμίζει χελιδόνι ή γλαρόνι.

Διαθέτει μακριές και μυτερές φτερούγες, διχαλωτή ουρά και μικρό ράμφος προσαρμοσμένο στη σύλληψη εντόμων κατά την πτήση.

Πετά γρήγορα και ευέλικτα, αλλάζοντας απότομα κατεύθυνση καθώς καταδιώκει ιπτάμενα έντομα. Συχνά δραστηριοποιείται περισσότερο προς το απόγευμα και το σούρουπο, όταν αυξάνεται η παρουσία εντόμων πάνω από υγροτόπους και ανοικτές εκτάσεις.

Περιγραφή

Το Μαυρόφτερο Νεροχελίδονο έχει μήκος περίπου 24–28 εκατοστά. Τα δύο φύλα είναι παρόμοια στην εμφάνιση.

Τα κυριότερα μορφολογικά χαρακτηριστικά του είναι:

• καστανό έως σκούρο λαδοκάστανο κεφάλι και ράχη,
• μακριές και μυτερές φτερούγες,
• μαύρα πτητικά φτερά,
• βαθύ κανελί στήθος,
• λευκή κοιλιά,
• ανοικτόχρωμος λαιμός με σκούρο περίγραμμα,
• λευκή βάση της ουράς,
• διχαλωτή αλλά σχετικά κοντή ουρά,
• σκούρο ράμφος με περιορισμένο κόκκινο στη βάση,
• σκούρα πόδια,
• χαρακτηριστικά μαύρη κάτω επιφάνεια των φτερούγων.

Όταν κάθεται στο έδαφος, το σώμα του φαίνεται σχετικά επιμήκες και τα πόδια του είναι πιο εμφανή από εκείνα του κοινού Νεροχελίδονου.

Το σημαντικότερο αναγνωριστικό γνώρισμα

Το ασφαλέστερο γνώρισμα αναγνώρισης του είδους είναι η μαύρη κάτω επιφάνεια των φτερούγων.

Το χαρακτηριστικό αυτό φαίνεται καλύτερα όταν το πουλί πετά σε καλό φωτισμό. Δεν είναι πάντοτε εύκολο να παρατηρηθεί, επειδή τα νεροχελίδονα πετούν γρήγορα και συχνά εμφανίζονται από μεγάλη απόσταση.

Η σωστή αναγνώριση πρέπει να βασίζεται στον συνδυασμό διαφορετικών γνωρισμάτων και όχι μόνο στη γενική εντύπωση του χρώματος.

Διάκριση από το κοινό Νεροχελίδονο

Το Μαυρόφτερο Νεροχελίδονο μοιάζει πολύ με το κοινότερο Νεροχελίδονο, Glareola pratincola.

Το Μαυρόφτερο Νεροχελίδονο διαθέτει:

• μαύρη κάτω επιφάνεια φτερούγων,
• απουσία της έντονης λευκής οπίσθιας παρυφής της φτερούγας,
• σχετικά κοντύτερη ουρά,
• μακρύτερα και περισσότερο εμφανή πόδια,
• ελαφρώς μεγαλύτερη και βαρύτερη εμφάνιση,
• συνήθως λιγότερο κόκκινο στη βάση του ράμφους.

Το κοινό Νεροχελίδονο έχει καστανοκόκκινες κάτω καλυπτήριες των φτερούγων. Ωστόσο, σε κακό φωτισμό το καστανοκόκκινο μπορεί να φαίνεται σχεδόν μαύρο. Για τον λόγο αυτό, η διάκριση των δύο ειδών χρειάζεται καλές φωτογραφίες ή προσεκτική παρατήρηση σε κατάλληλες συνθήκες.

Νεαρά άτομα

Τα νεαρά Μαυρόφτερα Νεροχελίδονα παρουσιάζουν περισσότερο λεπιδωτή εμφάνιση στην επάνω επιφάνεια του σώματος, λόγω των ανοικτόχρωμων παρυφών των φτερών.

Το χαρακτηριστικό περίγραμμα του λαιμού είναι λιγότερο καθαρό από ό,τι στα ενήλικα, ενώ ο συνολικός χρωματισμός είναι πιο θαμπός.

Η αναγνώριση νεαρών ατόμων είναι ιδιαίτερα απαιτητική και χρειάζεται εξέταση της κάτω επιφάνειας των φτερούγων, της ουράς, των ποδιών και της μορφής της πτήσης.

Εξάπλωση

Η περιοχή αναπαραγωγής του Μαυρόφτερου Νεροχελίδονου εκτείνεται στη ζώνη των ευρασιατικών στεπών.

Αναπαράγεται από τη Ρουμανία και την Ουκρανία προς τα ανατολικά, μέχρι τη νότια Ρωσία, την περιοχή του Αλτάι και το Καζακστάν. Σε ορισμένες περιοχές η αναπαραγωγική του παρουσία είναι ακανόνιστη και επηρεάζεται από τη στάθμη των υδάτων, τη βλάστηση και τις γεωργικές δραστηριότητες.

Μετά την αναπαραγωγή μεταναστεύει μέσω της Μέσης Ανατολής και της Αραβικής Χερσονήσου προς την Αφρική. Οι σημαντικότερες περιοχές διαχείμασης βρίσκονται στη νότια και νοτιοδυτική Αφρική, ενώ μικρότεροι αριθμοί φτάνουν στη δυτική Αφρική.

Μετανάστευση

Πρόκειται για μεταναστευτικό είδος μεγάλων αποστάσεων.

Τα πουλιά εγκαταλείπουν τις περιοχές αναπαραγωγής κυρίως τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο. Τα περισσότερα φτάνουν στις αφρικανικές περιοχές διαχείμασης κατά τον Οκτώβριο και τις αρχές Νοεμβρίου.

Την άνοιξη πραγματοποιούν την αντίστροφη πορεία προς τις στέπες της ανατολικής Ευρώπης και της κεντρικής Ασίας.

Η Κύπρος βρίσκεται κοντά σε έναν από τους ανατολικομεσογειακούς μεταναστευτικούς διαδρόμους. Παρά τη γεωγραφική της θέση, μόνο πολύ λίγα Μαυρόφτερα Νεροχελίδονα παρατηρούνται στο νησί.

Παρουσία στην Κύπρο

Στην Κύπρο το είδος δεν αναπαράγεται και δεν αποτελεί τακτικό διαχειμάζον πτηνό.

Καταγράφεται ως πολύ σπάνιος περαστικός μετανάστης, κυρίως σε:

• αλυκές,
• φράγματα και τεχνητές λίμνες,
• εποχικούς υγροτόπους,
• λασπώδεις όχθες,
• πλημμυρισμένα χωράφια,
• ανοικτές καλλιεργούμενες εκτάσεις κοντά σε νερό.

Οι παρατηρήσεις αφορούν συνήθως ένα μόνο πουλί, το οποίο μπορεί να παραμείνει για μικρό χρονικό διάστημα πριν συνεχίσει τη μετανάστευσή του.

Επειδή μοιάζει πολύ με το κοινό Νεροχελίδονο, δεν αποκλείεται ορισμένα άτομα να περνούν απαρατήρητα, ιδιαίτερα όταν βρίσκονται μέσα σε κοπάδια συγγενικών ειδών.

Ενδιαιτήματα

Στις περιοχές αναπαραγωγής προτιμά ανοικτές στέπες, αλκαλικά ή αλατούχα εδάφη, λιβάδια, όχθες λιμνών και αραιά καλυμμένες εκτάσεις κοντά σε νερό.

Μπορεί επίσης να χρησιμοποιήσει οργωμένα ή καλλιεργούμενα χωράφια μέσα σε κοιλάδες ποταμών. Η παρουσία χαμηλής βλάστησης είναι σημαντική, επειδή επιτρέπει στα πουλιά να κινούνται και να εντοπίζουν έγκαιρα τους θηρευτές.

Κατά τη μετανάστευση και τη διαχείμαση συναντάται σε ανοικτά λιβάδια, υγρές πεδιάδες, άκρες εποχικών λιμνών και γεωργικές περιοχές.

Διατροφή

Το Μαυρόφτερο Νεροχελίδονο είναι κυρίως εντομοφάγο.

Η διατροφή του περιλαμβάνει:

• ακρίδες,
• γρύλους,
• σκαθάρια,
• τερμίτες,
• μύγες,
• λιβελούλες,
• νυχτοπεταλούδες,
• άλλα μικρά ιπτάμενα ή εδαφόβια ασπόνδυλα.

Συλλαμβάνει μεγάλο μέρος της λείας του στον αέρα. Μπορεί όμως να τρέχει στο έδαφος, να κάνει μικρές πτήσεις και να αρπάζει έντομα από γυμνές ή αραιά καλυμμένες επιφάνειες.

Αναπαραγωγή

Το είδος φωλιάζει στο έδαφος, συχνά σε χαλαρές αποικίες.

Η φωλιά είναι μια απλή και ρηχή κοιλότητα πάνω σε γυμνό χώμα, χαλίκι ή αραιή βλάστηση. Το θηλυκό γεννά συνήθως δύο έως τέσσερα αυγά, των οποίων ο κηλιδωτός χρωματισμός προσφέρει αποτελεσματική κάλυψη.

Οι νεοσσοί είναι φωλεόφυγοι. Λίγο μετά την εκκόλαψη μπορούν να εγκαταλείψουν τη φωλιά και να ακολουθούν τους γονείς τους.

Η φωλεοποίηση στο έδαφος καθιστά τα αυγά και τους νεοσσούς ευάλωτους στην καταπάτηση από ζώα, στα γεωργικά μηχανήματα, στους θηρευτές και στις απότομες μεταβολές της στάθμης του νερού.

Παγκόσμια κατάσταση διατήρησης

Το Μαυρόφτερο Νεροχελίδονο κατατάσσεται παγκοσμίως στην κατηγορία Σχεδόν Απειλούμενο – Near Threatened (NT).

Ο παγκόσμιος πληθυσμός εκτιμάται περίπου σε 150.000–190.000 ώριμα άτομα, αλλά η γενική πληθυσμιακή τάση θεωρείται πτωτική.

Οι κυριότερες απειλές περιλαμβάνουν:

• μετατροπή των φυσικών στεπών σε εντατικές καλλιέργειες,
• απώλεια και υποβάθμιση λιβαδιών,
• καταπάτηση φωλιών από κτηνοτροφικά ζώα,
• καταστροφή φωλιών από γεωργικά μηχανήματα,
• χρήση φυτοφαρμάκων,
• καταπολέμηση των ακρίδων με χημικά μέσα,
• μείωση της διαθέσιμης εντομοπανίδας,
• θήρευση αυγών και νεοσσών,
• κλιματική αλλαγή και μεταβολή των υδρολογικών συνθηκών.

Το είδος περιλαμβάνεται στο Παράρτημα II της Σύμβασης για τα Μεταναστευτικά Είδη και καλύπτεται από τη Συμφωνία για τη Διατήρηση των Αφρικανοευρασιατικών Μεταναστευτικών Υδρόβιων Πτηνών (AEWA).

Ταξινόμηση

Βασίλειο: Animalia
Συνομοταξία: Chordata
Ομοταξία: Aves
Τάξη: Charadriiformes
Οικογένεια: Glareolidae
Γένος: Glareola Brisson, 1760
Είδος: Glareola nordmanni Fischer von Waldheim, 1842
Υποείδη: Κανένα αναγνωρισμένο – μονοτυπικό είδος
Ελληνική κοινή ονομασία: Μαυρόφτερο Νεροχελίδονο
Αγγλική κοινή ονομασία: Black-winged Pratincole
Κατάσταση στην Κύπρο: Πολύ σπάνιος περαστικός μετανάστης
Παγκόσμια κατάσταση: Σχεδόν Απειλούμενο – Near Threatened (NT)

Black-winged Pratincole – Glareola nordmanni Fischer von Waldheim, 1842

Text and photographs by George Konstantinou

A Very Rare Bird in Cyprus

The Black-winged Pratincole, Glareola nordmanni, is an elegant migratory shorebird belonging to the family Glareolidae.

In Cyprus it is considered a very rare passage migrant. Records are limited and usually involve single birds or very small numbers during spring or autumn migration.

Repeated records in separate migration periods do not necessarily make a species common. The Black-winged Pratincole remains exceptionally difficult to encounter in Cyprus, and every properly documented observation is of considerable ornithological interest.

The Kouklia Dam Record

The bird shown in the photographs was observed at Kouklia Dam on 19 September 2019.

It was found by Vasos Vasiliou and photographed by George Konstantinou.

The observation occurred during autumn migration, when Black-winged Pratincoles leave their Eurasian breeding grounds and travel south towards Africa.

Origin of the Name

The genus name Glareola is derived from the Latin glarea, meaning gravel. It refers to the open, bare or gravelly ground upon which many pratincoles nest.

The specific name nordmanni commemorates the Finnish-born zoologist and explorer Alexander von Nordmann.

Both the English name Black-winged Pratincole and the Greek name Μαυρόφτερο Νεροχελίδονο refer to the species’ characteristic black underwings.

A Shorebird That Flies Like a Swallow

Although classified among the shorebirds, the Black-winged Pratincole hunts and flies in a manner resembling a swallow or tern.

It possesses long, pointed wings, a forked tail and a short bill adapted for capturing insects in flight.

Its flight is fast and agile, with abrupt changes of direction as it pursues aerial insects. It frequently becomes more active during the late afternoon and evening, when insect activity increases above wetlands and open country.

Description

The Black-winged Pratincole measures approximately 24–28 centimetres in length. Males and females are similar in appearance.

Its principal features include:

• dark olive-brown to brown upperparts,
• long, pointed wings,
• black flight feathers,
• a deep cinnamon breast,
• a white belly,
• a pale throat bordered by a dark gorget,
• a white tail base,
• a comparatively short, forked tail,
• a dark bill with limited red at its base,
• dark legs,
• entirely dark or black underwings.

When standing, it often appears more long-legged and slightly heavier than the Collared Pratincole.

The Most Important Identification Feature

The most reliable identification feature is the species’ black underwing.

This characteristic is best observed when the bird flies in good light. It may be difficult to see because pratincoles fly rapidly and are frequently observed at considerable distance.

Identification should therefore be based upon a combination of features and not solely upon a general impression of underwing colour.

Separation from Collared Pratincole

The species closely resembles the more widespread Collared Pratincole, Glareola pratincola.

The Black-winged Pratincole shows:

• black underwings,
• no prominent white trailing edge to the wing,
• a comparatively shorter tail,
• longer and more conspicuous legs,
• a slightly larger and heavier appearance,
• usually less red at the base of the bill.

The Collared Pratincole possesses chestnut-red underwing coverts. In poor light, however, chestnut underwings may appear almost black. Reliable identification consequently requires good views or suitable photographs.

Distribution and Migration

The breeding range extends through the Eurasian steppe zone, from Romania and Ukraine eastwards through southern Russia to the Altai region and Kazakhstan.

After breeding, the birds migrate through the Middle East and the Arabian Peninsula towards Africa. The principal non-breeding areas occur in southern and south-western Africa, with smaller numbers reaching West Africa.

Black-winged Pratincoles generally leave their breeding grounds during August and September, reaching their African non-breeding areas from October to early November. They return north during spring.

Status in Cyprus

The species does not breed or regularly winter in Cyprus.

It occurs as a very rare passage migrant, principally at:

• salt lakes,
• reservoirs and artificial lakes,
• seasonal wetlands,
• muddy shores,
• flooded fields,
• open farmland close to water.

Records usually involve a single bird remaining for a short period before continuing its migration.

Its close resemblance to the Collared Pratincole means that some individuals may pass unnoticed, especially when accompanying flocks of the commoner species.

Habitat and Diet

Within its breeding range, the species inhabits saline and alkaline steppes, grasslands, sparsely vegetated lake shores and open ground near water. It may also use ploughed and cultivated land in river valleys.

Its diet consists principally of insects, including locusts, grasshoppers, crickets, beetles, termites, flies, dragonflies and moths.

Much of its prey is captured in flight, although the bird may also run across open ground and seize terrestrial insects.

Breeding

Black-winged Pratincoles nest on the ground, often within loose colonies.

The nest is a shallow scrape on bare soil, gravel or sparse vegetation. The female generally lays two to four camouflaged eggs.

The chicks are precocial and can leave the nest shortly after hatching. Ground nesting makes the species vulnerable to livestock trampling, agricultural machinery, predators and sudden changes in water levels.

Conservation

The Black-winged Pratincole is globally classified as Near Threatened (NT).

The global population is estimated at approximately 150,000–190,000 mature individuals, and the overall trend is believed to be decreasing.

Major threats include the conversion of natural steppe into intensive farmland, grassland degradation, livestock trampling, agricultural machinery, pesticide use, locust-control operations, declining insect abundance and climate change.

The species is included in Appendix II of the Convention on Migratory Species and is covered by the African-Eurasian Migratory Waterbird Agreement (AEWA).

Classification

Kingdom: Animalia
Phylum: Chordata
Class: Aves
Order: Charadriiformes
Family: Glareolidae
Genus: Glareola Brisson, 1760
Species: Glareola nordmanni Fischer von Waldheim, 1842
Subspecies: None recognised – monotypic
Greek common name: Μαυρόφτερο Νεροχελίδονο
English common name: Black-winged Pratincole
Status in Cyprus: Very rare passage migrant
Global status: Near Threatened (NT)

Πηγές – Sources

• Biodiversity of Cyprus – αρχική ανάρτηση και στοιχεία φωτογράφισης
• BirdLife International – Black-winged Pratincole species factsheet
• BirdLife South Africa – Identification, ecology, distribution and conservation
• AEWA – Black-winged Pratincole
• BTO BirdFacts – Black-winged Pratincole