Το εγκαταλελειμμένο τουρκοκυπριακό χωριό Φοίνικας στην επαρχία Πάφου - The Abandoned Turkish Cypriot Village of Foinikas in Paphos District - Cyprus

See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

List of cities towns and villages in Cyprus - Κατάλογος δήμων και κοινοτήτων της Κύπρου

Το φράγμα του Ασπρόκρεμου στην Επαρχία Πάφου 

Photos  4/5/2010 by George Konstantinou

Below in English

Το εγκαταλελειμμένο τουρκοκυπριακό χωριό Φοίνικας στην επαρχία Πάφου

Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου

Ο Φοίνικας είναι ένα εγκαταλελειμμένο χωριό της επαρχίας Πάφου, κτισμένο στην κοιλάδα του Ξεροπόταμου, κοντά στη δυτική όχθη του σημερινού φράγματος του Ασπρόκρεμμου. Βρίσκεται περίπου 4–5 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Αναρίτας και περίπου 16 χιλιόμετρα ανατολικά της Πάφου. Το χωριό είναι σήμερα ακατοίκητο και τα πέτρινα ερείπιά του αποτελούν ένα από τα χαρακτηριστικότερα εγκαταλελειμμένα τοπία της περιοχής.

Ο Φοίνικας ήταν για μεγάλο χρονικό διάστημα τουρκοκυπριακό χωριό. Η ιστορία του, όμως, είναι πολύ παλαιότερη και συνδέεται με τη μεσαιωνική περίοδο της Κύπρου, όταν η περιοχή αποτελούσε σημαντικό διοικητικό κέντρο.

Η τοποθεσία του χωριού

Ο Φοίνικας είναι κτισμένος κοντά στη δυτική όχθη του Ξεροπόταμου, σε μέσο υψόμετρο περίπου 90 μέτρων. Η διοικητική περιοχή του χωριού παρουσιάζει σημαντικές υψομετρικές διαφορές, από περίπου 60 έως 290 μέτρα.

Σήμερα το χωριό βρίσκεται στις όχθες της τεχνητής λίμνης του Ασπρόκρεμμου. Το φράγμα κατασκευάστηκε στον Ξεροπόταμο στο πλαίσιο του Αρδευτικού Έργου Πάφου, το οποίο ολοκληρώθηκε το 1982.

Το χωριό προϋπήρχε φυσικά της δημιουργίας του φράγματος. Η τεχνητή λίμνη που σχηματίστηκε αργότερα άλλαξε δραματικά το τοπίο γύρω από τα εγκαταλελειμμένα σπίτια.

Η ονομασία Φοίνικας

Η ελληνική ονομασία Φοίνικας συνδέεται με τη λέξη «φοίνικας», δηλαδή τη φοινικιά. Σε παλαιότερες πηγές και χάρτες συναντώνται επίσης διαφορετικές γραφές της ονομασίας, όπως Finicha.

Οι Τουρκοκύπριοι κάτοικοι αποκαλούσαν το χωριό Finike. Σύμφωνα με καταγεγραμμένη τουρκοκυπριακή παράδοση, θεωρούσαν ότι το όνομα σχετιζόταν με την πόλη Finike της νότιας Τουρκίας και ότι κάποιοι από τους προγόνους των κατοίκων είχαν προέλθει από εκεί. Η παράδοση αυτή πρέπει να αντιμετωπίζεται ως τοπική ερμηνεία και όχι ως αποδεδειγμένη ιστορική προέλευση του ονόματος.

Ο Φοίνικας κατά τη μεσαιωνική περίοδο

Η ιστορική σημασία του Φοίνικα είναι πολύ μεγαλύτερη από αυτή που υποδηλώνει η σημερινή εικόνα ενός μικρού εγκαταλελειμμένου χωριού.

Κατά τη Φραγκοκρατία, ο Φοίνικας υπήρξε έδρα σημαντικής Κομμανταρίας και διοικητικό κέντρο της περιοχής. Η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια τον αναφέρει ως έδρα της Κομμανταρίας του Φοίνικος κατά τη Φραγκοκρατία.

Σε πηγές συναντάται η μεσαιωνική ονομασία Commandaria della Finicha.

Η περιοχή συνδέεται επίσης με την παρουσία των στρατιωτικών μοναστικών ταγμάτων που απέκτησαν σημαντικές κτήσεις στην Κύπρο μετά την κατάκτηση του νησιού από τον Ριχάρδο Α΄ της Αγγλίας το 1191.

Οι Ναΐτες και ο Φοίνικας

Το 1191, κατά τη διάρκεια της Γ΄ Σταυροφορίας, ο Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος κατέλαβε την Κύπρο. Στη συνέχεια πούλησε το νησί στους Ναΐτες Ιππότες.

Διάφορες κυπριακές πηγές συνδέουν τον Φοίνικα με τη διοικητική παρουσία των Ναϊτών στην περιοχή και τον παρουσιάζουν ως σημαντικό κέντρο για τον έλεγχο της δυτικής και νοτιοδυτικής Κύπρου.

Ωστόσο, χρειάζεται προσοχή στη διατύπωση: η μεταγενέστερη ιστορία των κομμανταριών της Κύπρου περιλαμβάνει διαδοχικές αλλαγές ιδιοκτησίας και διοίκησης. Για τον λόγο αυτό δεν είναι ασφαλές να παρουσιάζεται ολόκληρη η μεσαιωνική ιστορία του Φοίνικα αποκλειστικά ως «χωριό των Ναϊτών».

Αυτό που τεκμηριώνεται με μεγαλύτερη ασφάλεια είναι ότι ο Φοίνικας υπήρξε σημαντική έδρα Κομμανταρίας κατά τη Φραγκοκρατία.

Ο τουρκοκυπριακός Φοίνικας

Κατά τους νεότερους χρόνους ο Φοίνικας εξελίχθηκε σε τουρκοκυπριακό χωριό.

Η οθωμανική απογραφή του 1831 καταγράφει τον οικισμό ως κατοικούμενο αποκλειστικά από Μουσουλμάνους. Στις μεταγενέστερες απογραφές παρέμεινε κατά κύριο λόγο τουρκοκυπριακός, με μόνο μικρό αριθμό Ελληνοκυπρίων να εμφανίζεται περιστασιακά στις καταγραφές.

Κατά τη βρετανική περίοδο ο πληθυσμός του αυξήθηκε σταδιακά. Από 57 κατοίκους το 1891, έφτασε στους 181 κατοίκους το 1960.

Οι αριθμοί αυτοί δείχνουν ότι ο σημερινός ερειπωμένος οικισμός υπήρξε κάποτε μια μικρή αλλά ζωντανή αγροτική κοινότητα.

Η ζωή και η οικονομία του χωριού

Η οικονομία του Φοίνικα βασιζόταν κυρίως στη γεωργία και την κτηνοτροφία.

Πριν από την εγκατάλειψή του καλλιεργούνταν ιδιαίτερα αμπέλια οινοποιήσιμων ποικιλιών και σιτηρά.

Η κτηνοτροφία ήταν επίσης ιδιαίτερα αναπτυγμένη. Το 1973 καταγράφονταν στο χωριό 1.269 πρόβατα, 42 κατσίκες, 42 βόδια, 4 αγελάδες και 430 πουλερικά, τα οποία ανήκαν σε 40 κτηνοτρόφους.

Τα στοιχεία αυτά δίνουν μια πολύ διαφορετική εικόνα από τη σημερινή σιωπή των ερειπίων: ο Φοίνικας ήταν μια κοινότητα με γεωργική παραγωγή, κοπάδια και καθημερινή ανθρώπινη δραστηριότητα.

Τα πέτρινα σπίτια

Ένα από τα χαρακτηριστικότερα στοιχεία του παλιού Φοίνικα είναι τα πέτρινα σπίτια του.

Τα κτίσματα κατασκευάζονταν από πέτρα της γύρω περιοχής και απλώνονταν σε σχετικά μεγάλη έκταση. Ακόμη και σήμερα, παρά την εγκατάλειψη και τις καταρρεύσεις, σώζονται τοίχοι, ανοίγματα, δωμάτια και άλλα στοιχεία της παλιάς αρχιτεκτονικής του οικισμού.

Η κατάσταση των κτισμάτων επιδεινώνεται συνεχώς από τον χρόνο, τη βλάστηση, τις καιρικές συνθήκες και τις μεταβολές της στάθμης του νερού.

Τα γεγονότα του 1963–1964

Ένα ενδιαφέρον στοιχείο στην ιστορία του χωριού είναι ότι, σύμφωνα με τα στοιχεία του PRIO Cyprus Displacement Project, δεν σημειώθηκε εκτοπισμός των κατοίκων του Φοίνικα ούτε κατά τις εντάσεις στα τέλη της δεκαετίας του 1950 ούτε κατά τις διακοινοτικές συγκρούσεις του 1963–1964.

Έτσι, σε αντίθεση με αρκετά άλλα τουρκοκυπριακά χωριά, ο πληθυσμός του Φοίνικα παρέμεινε στον οικισμό κατά την περίοδο αυτή.

Η εγκατάλειψη μετά το 1974

Η καθοριστική αλλαγή ήρθε το 1974.

Οι Τουρκοκύπριοι κάτοικοι του Φοίνικα εγκατέλειψαν το χωριό και μετακινήθηκαν στο βόρειο τμήμα της Κύπρου.

Μετά την αναχώρησή τους εγκαταστάθηκαν προσωρινά στον Φοίνικα ορισμένοι εκτοπισμένοι Ελληνοκύπριοι από το βόρειο τμήμα του νησιού. Η εγκατάσταση αυτή όμως δεν είχε μόνιμο χαρακτήρα. Σύμφωνα με το PRIO Cyprus Displacement Project, οι περισσότεροι μετακινήθηκαν αργότερα λόγω της κατασκευής του μεγάλου φράγματος κοντά στο χωριό.

Ο Φοίνικας τελικά έμεινε χωρίς μόνιμο πληθυσμό.

Η κατασκευή του Φράγματος του Ασπρόκρεμμου

Το Αρδευτικό Έργο Πάφου ξεκίνησε το 1976 και ολοκληρώθηκε το 1982. Ένα από τα σημαντικότερα έργα του ήταν η κατασκευή του Φράγματος του Ασπρόκρεμμου πάνω στον Ξεροπόταμο.

Η δημιουργία της μεγάλης τεχνητής λίμνης άλλαξε ριζικά το περιβάλλον του εγκαταλελειμμένου Φοίνικα.

Ορισμένα τμήματα και κτίσματα του παλιού οικισμού επηρεάζονται άμεσα από τη στάθμη του ταμιευτήρα και, όταν το νερό βρίσκεται σε υψηλά επίπεδα, μέρος των ερειπίων μπορεί να καλύπτεται από τα νερά.

Ένα χωριό που εμφανίζεται και εξαφανίζεται με το νερό

Αυτό είναι σήμερα ένα από τα πιο εντυπωσιακά χαρακτηριστικά του Φοίνικα.

Όταν η στάθμη του Ασπρόκρεμμου είναι χαμηλή, μεγαλύτερο μέρος του παλιού οικισμού αποκαλύπτεται και τα ερείπια είναι περισσότερο ορατά.

Όταν, αντίθετα, η δεξαμενή γεμίζει ύστερα από περιόδους υψηλών βροχοπτώσεων, το νερό πλησιάζει ή καλύπτει τμήματα του εγκαταλελειμμένου χωριού.

Έτσι, η εικόνα του Φοίνικα μεταβάλλεται μαζί με τη στάθμη του φράγματος.

Η φύση επιστρέφει στον εγκαταλελειμμένο οικισμό

Μετά από δεκαετίες χωρίς μόνιμους κατοίκους, η φύση έχει σταδιακά καταλάβει μεγάλο μέρος του χωριού.

Άγρια βλάστηση αναπτύσσεται ανάμεσα στους πέτρινους τοίχους, ενώ οι εποχικές μεταβολές της βλάστησης και της στάθμης του νερού αλλάζουν συνεχώς την όψη του τοπίου.

Ιδιαίτερα μετά από βροχερούς χειμώνες, το πράσινο γύρω από τα εγκαταλελειμμένα κτίσματα δημιουργεί έντονη αντίθεση με τις πέτρες και τα νερά του Ασπρόκρεμμου.

Ένας οικισμός που κινδυνεύει να χαθεί

Η διατήρηση των ερειπίων δεν είναι δεδομένη.

Πρόσφατη ακαδημαϊκή μελέτη χρησιμοποίησε τον Φοίνικα ως χαρακτηριστική περίπτωση εγκαταλελειμμένου κυπριακού οικισμού που επηρεάζεται από την αλληλεπίδραση νερού, κτισμένου περιβάλλοντος και κλιματικών συνθηκών. Η έρευνα επισημαίνει ότι η μεταβολή της στάθμης του νερού έχει ήδη αλλάξει το αποτύπωμα του οικισμού, ενώ η συνεχής έκθεση των κατασκευών επιταχύνει τη φθορά τους.

Τα ερείπια επομένως αποτελούν ένα ευάλωτο κομμάτι της ιστορικής κληρονομιάς της περιοχής.

Ο Φοίνικας σήμερα

Σήμερα ο Φοίνικας παραμένει εγκαταλελειμμένος και ακατοίκητος.

Τα ερειπωμένα σπίτια, η τεχνητή λίμνη του Ασπρόκρεμμου και το φυσικό τοπίο της κοιλάδας δημιουργούν μια από τις πιο ιδιαίτερες εικόνες εγκαταλελειμμένου οικισμού στην Κύπρο.

Πίσω όμως από τη σημερινή εικόνα βρίσκεται μια πολύ μεγαλύτερη ιστορία: ένας οικισμός που συνδέθηκε με τη μεσαιωνική διοίκηση της περιοχής, εξελίχθηκε σε τουρκοκυπριακή αγροτική κοινότητα, εγκαταλείφθηκε μετά το 1974 και στη συνέχεια βρέθηκε στις όχθες μιας από τις μεγαλύτερες τεχνητές λίμνες της Κύπρου.

Συνοπτικά στοιχεία

Ονομασία: Φοίνικας – Foinikas / Phinikas

Τουρκοκυπριακή ονομασία: Finike

Επαρχία: Πάφος

Θέση: Κοιλάδα Ξεροπόταμου, κοντά στη δυτική όχθη του Φράγματος Ασπρόκρεμμου

Απόσταση από Αναρίτα: Περίπου 4–5 km βορειοανατολικά

Μέσο υψόμετρο: Περίπου 90 m

Μεσαιωνική σημασία: Έδρα Κομμανταρίας κατά τη Φραγκοκρατία

Ιστορική ονομασία: Commandaria della Finicha

Πληθυσμιακός χαρακτήρας: Κατά κύριο λόγο τουρκοκυπριακό χωριό κατά τους νεότερους χρόνους

Πληθυσμός το 1891: 57 κάτοικοι

Πληθυσμός το 1960: 181 κάτοικοι

Παραδοσιακές ασχολίες: Γεωργία και κτηνοτροφία

Κύριες καλλιέργειες πριν από την εγκατάλειψη: Αμπέλια οινοποιήσιμων ποικιλιών και σιτηρά

Εγκατάλειψη από τους Τουρκοκύπριους κατοίκους: Μετά τα γεγονότα του 1974

Μεταγενέστερη χρήση: Προσωρινή εγκατάσταση ορισμένων εκτοπισμένων Ελληνοκυπρίων

Φράγμα Ασπρόκρεμμου: Το ευρύτερο έργο ολοκληρώθηκε το 1982

Σημερινή κατάσταση: Εγκαταλελειμμένος και ερειπωμένος οικισμός, τμήματα του οποίου επηρεάζονται από τις μεταβολές της στάθμης του ταμιευτήρα.

Ιστορική σημασία: Ένας ιδιαίτερος εγκαταλελειμμένος οικισμός της Κύπρου, όπου συνυπάρχουν η μεσαιωνική ιστορία, η τουρκοκυπριακή αγροτική κληρονομιά και το σύγχρονο τοπίο του Φράγματος του Ασπρόκρεμμου.

The Abandoned Turkish Cypriot Village of Foinikas in Paphos District

Text: George Konstantinou

Foinikas is an abandoned village in the Paphos District of Cyprus, situated in the Xeropotamos valley, close to the western shore of the present-day Asprokremmos Reservoir. It lies approximately 4–5 kilometres northeast of Anarita and about 16 kilometres east of Paphos. Today the village is uninhabited, and its ruined stone buildings form one of the most distinctive abandoned landscapes in the area.

For a long period, Foinikas was a Turkish Cypriot village. Its history, however, extends much further back and is closely connected with the medieval period of Cyprus, when the area had considerable administrative importance.

Location of the Village

Foinikas was built near the western bank of the Xeropotamos River, at an average elevation of approximately 90 metres.

Today, the abandoned settlement lies beside the artificial lake created by the Asprokremmos Dam. The dam was constructed on the Xeropotamos as part of the Paphos Irrigation Project, which was completed in 1982.

The village itself existed long before the construction of the dam. The creation of the reservoir later transformed the surrounding landscape dramatically.

The Name Foinikas

The Greek name Foinikas is associated with the Greek word for the date palm. Different spellings of the village name, including Finicha, can be found in older sources and maps.

The Turkish Cypriot inhabitants called the village Finike. According to a recorded Turkish Cypriot tradition, the name was associated with the town of Finike in southern Turkey, and some villagers believed that their ancestors had originated there.

This should be regarded as a local tradition rather than a historically proven explanation for the origin of the village name.

Foinikas during the Medieval Period

The historical importance of Foinikas is much greater than its present appearance as a small abandoned village might suggest.

During the Frankish period, Foinikas became the centre of an important Commandery and served as an administrative centre for the surrounding region.

The medieval name Commandaria della Finicha is associated with the settlement.

The history of the area is also connected with the military religious orders that acquired important estates in Cyprus following the conquest of the island by Richard I of England in 1191.

The Knights Templar and Foinikas

In 1191, during the Third Crusade, Richard the Lionheart conquered Cyprus. He subsequently sold the island to the Knights Templar.

Several Cypriot historical accounts associate Foinikas with the presence and administration of the Templars and describe the settlement as an important centre connected with the control of western and southwestern Cyprus.

However, some caution is necessary. The later history of the Cypriot commanderies involved changes in ownership and administration, and it would therefore be misleading to describe the entire medieval history of Foinikas simply as that of a “Templar village.”

What can be stated more securely is that Foinikas was an important seat of a Commandery during the Frankish period.

The Turkish Cypriot Village

In more recent centuries, Foinikas developed as a Turkish Cypriot village.

The 1831 Ottoman census records the settlement as being inhabited exclusively by Muslims. In later censuses, the population remained predominantly Turkish Cypriot, although small numbers of Greek Cypriots occasionally appeared in the records.

During the British period, the population gradually increased. It rose from 57 inhabitants in 1891 to 181 inhabitants in 1960.

These figures provide a very different picture from the silent ruins seen today. Foinikas was once a small but active rural community.

Village Life and Economy

The economy of Foinikas was based mainly on agriculture and livestock farming.

Before the village was abandoned, wine-producing grapevines and cereals were among the crops cultivated in the area.

Livestock farming was also important. Records from 1973 list 1,269 sheep, 42 goats, 42 oxen, 4 cows and 430 poultry, belonging to 40 livestock owners.

These figures illustrate the agricultural character of the community shortly before its abandonment.

The Stone Houses

One of the most characteristic features of old Foinikas is its stone-built houses.

The buildings were constructed largely from stone available in the surrounding area. Although decades of abandonment have resulted in extensive deterioration and collapse, walls, doorways, rooms and other architectural remains can still be seen.

The surviving ruins provide valuable evidence of the appearance and organisation of the former settlement.

The Events of 1963–1964

An important detail in the history of Foinikas is that, according to the PRIO Cyprus Displacement Project, the inhabitants were not displaced during either the tensions of the late 1950s or the intercommunal conflict of 1963–1964.

In this respect, Foinikas differed from a number of other Turkish Cypriot villages whose inhabitants were displaced during those periods.

The Turkish Cypriot population of Foinikas remained in the village until the events of 1974.

Abandonment after 1974

The decisive change came in 1974.

The Turkish Cypriot inhabitants of Foinikas left the village and moved to the northern part of Cyprus.

After their departure, some displaced Greek Cypriots from the northern part of the island were temporarily accommodated in the village. This settlement, however, did not become permanent.

The remaining inhabitants eventually left, and Foinikas became an abandoned settlement.

Construction of the Asprokremmos Dam

The Paphos Irrigation Project began in 1976 and was completed in 1982. One of its most important components was the construction of the Asprokremmos Dam on the Xeropotamos River.

The creation of the large artificial reservoir radically transformed the landscape surrounding the abandoned village.

Parts of the old settlement are affected by changes in the water level of the reservoir. When water levels are particularly high, some of the ruins close to the reservoir may be surrounded or covered by water.

A Village That Changes with the Water Level

This has become one of the most striking characteristics of Foinikas.

When the level of the Asprokremmos Reservoir is low, larger areas around the abandoned settlement are exposed and more of the ruins can be seen.

After wet winters, when the reservoir contains much more water, the lake approaches parts of the old village and can alter its appearance dramatically.

The landscape of Foinikas therefore changes considerably according to the water level of the reservoir.

Nature Returns to the Abandoned Settlement

After decades without permanent inhabitants, vegetation has gradually reclaimed much of the village.

Wild plants grow among the ruined stone walls, while seasonal vegetation and changes in the reservoir level continually transform the appearance of the surrounding landscape.

Following rainy winters, the green vegetation surrounding the ruins creates a striking contrast with the old stone buildings and the waters of Asprokremmos.

A Settlement at Risk of Disappearing

The preservation of the ruins cannot be taken for granted.

The abandoned buildings have been exposed for decades to weathering, vegetation growth, erosion and changing environmental conditions. Buildings close to the reservoir are also affected by fluctuations in water levels.

As walls collapse and vegetation spreads through the settlement, parts of the physical evidence of the old village are gradually being lost.

For this reason, photographic and historical documentation of the surviving structures is particularly valuable.

Foinikas Today

Today, Foinikas remains abandoned and uninhabited.

Its ruined stone houses, the waters of the Asprokremmos Reservoir and the surrounding valley create one of the most distinctive abandoned village landscapes in Cyprus.

Behind the present-day ruins, however, lies a much longer history: a settlement associated with the medieval administration of the region, later a Turkish Cypriot agricultural community, abandoned following the events of 1974 and subsequently transformed by the creation of one of Cyprus's largest reservoirs.

Foinikas is therefore more than an abandoned village. Its surviving ruins preserve traces of several different periods in the history and rural heritage of Cyprus.

Summary

Name: Foinikas – Phinikas

Turkish Cypriot name: Finike

District: Paphos, Cyprus

Location: Xeropotamos valley, near the western side of the Asprokremmos Reservoir

Distance from Anarita: Approximately 4–5 km northeast

Average elevation: Approximately 90 m

Medieval importance: Seat of a Commandery during the Frankish period

Historical name: Commandaria della Finicha

Historical population: Predominantly Turkish Cypriot in modern times

Population in 1891: 57 inhabitants

Population in 1960: 181 inhabitants

Traditional occupations: Agriculture and livestock farming

Main crops before abandonment: Wine grapes and cereals

Displacement during 1963–1964: The village population remained in Foinikas

Departure of the Turkish Cypriot population: Following the events of 1974

Later use: Temporary settlement of some displaced Greek Cypriots

Asprokremmos Dam: The wider Paphos Irrigation Project was completed in 1982

Present condition: Abandoned and ruined settlement, with parts of the surrounding area affected by fluctuations in the water level of the Asprokremmos Reservoir

Historical significance: An important abandoned settlement where the medieval history of Cyprus, Turkish Cypriot rural heritage and the modern landscape of the Asprokremmos Reservoir come together.