Εκκλησία Άγιος Πολυχρόνιος στο κατεχόμενο χωριό Μελάναρκα ή Μελάναργα - Church of Agios Polychronios in the Occupied Village of Melanarka or Melanarga, Famagusta District - Cyprus

See also 

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Το κατεχόμενο χωριό Μελάναρκα ή Μελάναργα της επαρχίας Αμμοχώστου 

Photos 18/9/2023 by George Konstantinou

Below in English

Εκκλησία Αγίου Πολυχρονίου στο κατεχόμενο χωριό Μελάναρκα ή Μελάναργα της επαρχίας Αμμοχώστου

Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου

Στο κατεχόμενο χωριό Μελάναρκα ή Μελάναργα της επαρχίας Αμμοχώστου, στην Καρπασία, βρίσκεται η Εκκλησία του Αγίου Πολυχρονίου, ο ναός που ήταν στενά συνδεδεμένος με τη θρησκευτική ζωή και την ταυτότητα της κοινότητας.

Η ύπαρξη του ναού επιβεβαιώνεται από την Εκκλησία της Κύπρου, η οποία αναφέρει ρητά ότι Ναός του Αγίου Πολυχρονίου υπάρχει στην κοινότητα Μελάναργα στην Καρπασία.

Ο Άγιος Πολυχρόνιος ήταν ο προστάτης Άγιος του χωριού και η μνήμη του τιμάται στις 7 Οκτωβρίου.

Ο Άγιος Πολυχρόνιος

Ο Άγιος Πολυχρόνιος τιμάται από την Ορθόδοξη Εκκλησία ως Ιερομάρτυρας.

Η Εκκλησία της Κύπρου αναφέρει ότι υπήρξε κληρικός που αντιστάθηκε με σθένος στις αρειανικές διώξεις και ότι δολοφονήθηκε ενώ τελούσε τη Θεία Λειτουργία, όταν ομάδα Αρειανών εισέβαλε στον ναό και τον μαχαίρωσε πάνω στην Αγία Τράπεζα.

Η μνήμη του εορτάζεται στις 7 Οκτωβρίου.

Ο Άγιος τιμάται ιδιαίτερα και από άλλες κατεχόμενες κοινότητες της Κύπρου, ενώ η Εκκλησία της Κύπρου αναφέρει συγκεκριμένα και τον ναό του στα Μελάναργα.

Η τοπική παράδοση των Μελάναργων

Στην τοπική παράδοση του χωριού ο Άγιος Πολυχρόνιος συνδέεται ακόμη πιο άμεσα με την Καρπασία.

Η παλαιότερη καταγραφή σου στο Biodiversity of Cyprus, η οποία βασίζεται σε κοινοτική πηγή, αναφέρει ότι ο προστάτης Άγιος του χωριού ήταν ο Άγιος Πολυχρόνιος και ότι θεωρείτο Επίσκοπος παραλιακής πόλης της Καρπασίας, ο οποίος μαρτύρησε κατά τη διάρκεια επιδρομών ενώ τελούσε λειτουργία.

Επειδή αυτή η αφήγηση διαφέρει από το αγιολογικό κείμενο της Εκκλησίας της Κύπρου για τον Ιερομάρτυρα Πολυχρόνιο του 4ου αιώνα, είναι σωστό να τη διατηρούμε ως τοπική παράδοση και να μην ταυτίζουμε αυθαίρετα όλες τις λεπτομέρειες των δύο αφηγήσεων.

Πότε κτίστηκε η εκκλησία;

Μία ανεξάρτητη καταγραφή θρησκευτικών μνημείων αναφέρει ότι η Εκκλησία του Αγίου Πολυχρονίου στα Μελάναργα κτίστηκε το 1868 και βρίσκεται στην ανατολική άκρη του παλαιού οικιστικού πυρήνα.

Η πληροφορία αυτή είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και πιθανόν να είναι σωστή.

Ωστόσο, επειδή δεν εντόπισα μέχρι στιγμής επίσημη πρωτογενή αρχαιολογική ή επιγραφική πηγή που να επιβεβαιώνει ανεξάρτητα το συγκεκριμένο έτος, η ασφαλέστερη διατύπωση είναι ότι:

ο ναός καταγράφεται ως κτίσμα του 1868, αλλά η χρονολογία αυτή χρειάζεται πρόσθετη πρωτογενή τεκμηρίωση.

Δεν είναι σωστό να προσθέσουμε συγκεκριμένη κτητορική επιγραφή ή οικοδομική λεπτομέρεια χωρίς να την έχουμε πράγματι εντοπίσει.

Η θέση του ναού

Σύγχρονη γεωγραφική καταγραφή τοποθετεί τον Άγιο Πολυχρόνιο στα Μελάναργα, κοντά στη Γιαλούσα, σε υψόμετρο περίπου 195 μέτρων.

Οι καταγεγραμμένες συντεταγμένες είναι περίπου:

35.51375° N, 34.19984° E.

Η θέση αυτή επιβεβαιώνει ότι πρόκειται για ξεχωριστό εκκλησιαστικό μνημείο της κοινότητας και όχι για άλλο ναό της γύρω περιοχής.

Ο ναός ως κέντρο της κοινότητας

Πριν από το 1974, ο Άγιος Πολυχρόνιος ήταν άμεσα συνδεδεμένος με τους κατοίκους των Μελάναργων.

Ως προστάτης Άγιος του χωριού, αποτελούσε φυσικό σημείο αναφοράς για τη θρησκευτική ζωή, τις εορτές και τη συλλογική ταυτότητα της κοινότητας.

Η εορτή στις 7 Οκτωβρίου είχε επομένως ιδιαίτερη σημασία για το χωριό.

Σε μικρές αγροτικές κοινότητες της Καρπασίας, η εκκλησία δεν λειτουργούσε μόνο ως χώρος λατρείας αλλά και ως μέρος της κοινωνικής ζωής και της ιστορικής μνήμης των κατοίκων.

Το 1974

Η τουρκική εισβολή του 1974 άλλαξε δραματικά την πορεία του ναού και της κοινότητας.

Πολλοί κάτοικοι των Μελάναργων παρέμειναν αρχικά εγκλωβισμένοι και αργότερα κατέφυγαν στις ελεύθερες περιοχές ως πρόσφυγες.

Η απομάκρυνση της ελληνοκυπριακής κοινότητας σήμαινε ότι και η Εκκλησία του Αγίου Πολυχρονίου αποκόπηκε από τους ανθρώπους που τη χρησιμοποιούσαν και τη φρόντιζαν.

Αυτό αποτέλεσε την αρχή μιας εντελώς διαφορετικής περιόδου στην ιστορία του μνημείου.

Η λεηλασία της εκκλησίας

Υπάρχει σημαντική μαρτυρία για την κατάσταση του ναού μετά το 1974.

Δημοσιευμένη καταγραφή σχετικά με τη διάσωση θρησκευτικών θησαυρών από τις κατεχόμενες περιοχές αναφέρει ότι η Εκκλησία του Αγίου Πολυχρονίου στα Μελάναργα είχε λεηλατηθεί, ενώ εικόνες και το εικονοστάσι είχαν υποστεί ζημιές από πυροβολισμούς.

Η ίδια πηγή καταγράφει ότι κληρικοί και άλλοι κάτοικοι προσπάθησαν, με σημαντικό κίνδυνο, να διασώσουν εικόνες και εκκλησιαστικά αντικείμενα από τον ναό.

Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα τεκμηριωμένα κεφάλαια της νεότερης ιστορίας του Αγίου Πολυχρονίου.

Η διάσωση των εικόνων

Η μαρτυρία αναφέρει ότι ο πατήρ Ηλίας, μαζί με άλλους εγκλωβισμένους κληρικούς, πήγε στον Άγιο Πολυχρόνιο των Μελάναργων για να διασώσει τα εκκλησιαστικά κειμήλια.

Οι εικόνες φορτώθηκαν σε όχημα και μεταφέρθηκαν κρυμμένες κάτω από κλαδιά, ώστε να μπορέσουν να σωθούν.

Η καταγραφή αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική επειδή τεκμηριώνει όχι μόνο τη ζημιά που είχε υποστεί ο ναός αλλά και την προσπάθεια ανθρώπων της περιοχής να προστατεύσουν όσα μπορούσαν από την εκκλησιαστική του κληρονομιά.

Το εικονοστάσι και οι ζημιές

Η ίδια μαρτυρία αναφέρει ότι το εικονοστάσι και μεμονωμένες εικόνες είχαν υποστεί ζημιές από πυροβολισμούς.

Δεν έχουμε όμως αρκετά λεπτομερή τεχνική καταγραφή για να γνωρίζουμε ποια ακριβώς τμήματα του εικονοστασίου καταστράφηκαν, πόσο παλαιό ήταν ή ποια ήταν η καλλιτεχνική του προέλευση.

Για τον λόγο αυτό πρέπει να περιοριστούμε στο επιβεβαιωμένο στοιχείο ότι υπήρχαν ζημιές και ότι τμήμα του εκκλησιαστικού υλικού διασώθηκε.

Η μετατροπή του ναού σε τζαμί

Νεότερες καταγραφές αναφέρουν ότι μετά το 1974 η Εκκλησία του Αγίου Πολυχρονίου μετατράπηκε σε τζαμί και χρησιμοποιήθηκε ως τέτοιο μέχρι την κατασκευή νέου τζαμιού στο χωριό κατά τη δεκαετία του 2000.

Μετά την κατασκευή του νέου τζαμιού, το παλαιό εκκλησιαστικό κτίριο εγκαταλείφθηκε από αυτή τη χρήση.

Η πληροφορία αυτή είναι σημαντική για τη μεταγενέστερη ιστορία του κτιρίου, αλλά επειδή προέρχεται από δευτερογενή καταγραφή, πρέπει να παρουσιάζεται με αυτή την επιφύλαξη.

Ένα μνημείο που άλλαξε χρήση

Η αλλαγή από ορθόδοξη εκκλησία σε μουσουλμανικό χώρο λατρείας αποτελεί σημαντική μεταβολή στη χρήση και στον χαρακτήρα του μνημείου.

Παράλληλα, η χρήση του κτιρίου συνέβαλε πιθανότατα στο να παραμείνει όρθιο και να συνεχίσει να συντηρείται σε κάποιο βαθμό για ένα διάστημα, σε αντίθεση με άλλα μικρά μνημεία που εγκαταλείφθηκαν πλήρως.

Αυτό όμως δεν αναιρεί τις προηγούμενες ζημιές και την απώλεια του αρχικού εκκλησιαστικού εξοπλισμού.

Η σημερινή σημασία του Αγίου Πολυχρονίου

Ο Άγιος Πολυχρόνιος αποτελεί ένα από τα σημαντικά εκκλησιαστικά μνημεία των Μελάναργων.

Η αξία του δεν βρίσκεται μόνο στην πιθανή χρονολόγησή του στον 19ο αιώνα.

Βρίσκεται επίσης στη σχέση του με την κοινότητα, στη λατρεία του προστάτη Αγίου, στην ιστορία της λεηλασίας του μετά το 1974 και στις προσπάθειες διάσωσης των εικόνων και των κειμηλίων του.

Το ίδιο το κτίριο αποτελεί σήμερα υλικό τεκμήριο της μακράς και δύσκολης ιστορίας της κοινότητας.

Η σημασία της φωτογραφικής καταγραφής

Η φωτογραφική καταγραφή του Αγίου Πολυχρονίου έχει ιδιαίτερη αξία.

Μπορεί να αποτυπώσει την κατάσταση των εξωτερικών τοίχων, της στέγης, των ανοιγμάτων, του εσωτερικού χώρου και κάθε σωζόμενου αρχιτεκτονικού στοιχείου.

Ειδικά σε ένα μνημείο που άλλαξε χρήση και υπέστη λεηλασία, οι φωτογραφίες διαφορετικών εποχών μπορούν να βοηθήσουν να εντοπιστούν μεταβολές και απώλειες.

Η σύγκριση σύγχρονων φωτογραφιών με παλαιότερο υλικό μπορεί να προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για την πορεία του μνημείου μετά το 1974.

Τι γνωρίζουμε με ασφάλεια

Για την Εκκλησία του Αγίου Πολυχρονίου μπορούμε να κρατήσουμε ως ασφαλή ορισμένα βασικά στοιχεία.

Η εκκλησία βρίσκεται στα Μελάναργα της Καρπασίας και η ύπαρξή της επιβεβαιώνεται από την Εκκλησία της Κύπρου.

Ο Άγιος Πολυχρόνιος ήταν ο προστάτης Άγιος της κοινότητας και η μνήμη του εορτάζεται στις 7 Οκτωβρίου.

Υπάρχει δευτερογενής καταγραφή που χρονολογεί τον ναό στο 1868.

Μετά το 1974 ο ναός λεηλατήθηκε και εικόνες και το εικονοστάσι υπέστησαν ζημιές από πυροβολισμούς, ενώ μέρος των εικόνων διασώθηκε από κληρικούς και κατοίκους.

Υπάρχει επίσης καταγραφή ότι αργότερα χρησιμοποιήθηκε ως τζαμί μέχρι να κτιστεί νέο μουσουλμανικό τέμενος στο χωριό.

Τι χρειάζεται ακόμη έρευνα

Δεν έχουμε ακόμη ασφαλή πρωτογενή πηγή για την ακριβή χρονολογία ανέγερσης.

Δεν έχουμε πλήρη αρχιτεκτονική μελέτη του κτιρίου.

Δεν γνωρίζουμε με ασφάλεια την ηλικία και την τεχνοτροπία του παλαιού εικονοστασίου.

Δεν έχουμε επίσης αρκετή τεκμηρίωση για να περιγράψουμε πιθανές τοιχογραφίες, επιγραφές ή διαφορετικές οικοδομικές φάσεις.

Αυτά τα στοιχεία πρέπει να παραμείνουν ανοικτά μέχρι να εντοπιστούν καλύτερες πηγές.

Ένα σημαντικό μνημείο των Μελάναργων

Η Εκκλησία του Αγίου Πολυχρονίου αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ιστορίας των Μελάναργων.

Ήταν ο ναός του προστάτη Αγίου της κοινότητας.

Συνδέθηκε επί γενιές με τη θρησκευτική και κοινωνική ζωή των κατοίκων.

Μετά το 1974 υπέστη λεηλασία και ζημιές.

Μέρος των εικόνων και των εκκλησιαστικών κειμηλίων διασώθηκε μέσα από επικίνδυνες προσπάθειες ανθρώπων της περιοχής.

Αργότερα το κτίριο άλλαξε χρήση και εξακολούθησε να επιβιώνει μέσα σε ένα εντελώς διαφορετικό κοινωνικό και δημογραφικό περιβάλλον.

Η καταγραφή της ιστορίας του Αγίου Πολυχρονίου είναι επομένως σημαντική όχι μόνο για την ιστορία ενός ναού αλλά και για τη διατήρηση της μνήμης ολόκληρης της κοινότητας των Μελάναργων.

Συνοπτικά στοιχεία

Ονομασία: Εκκλησία Αγίου Πολυχρονίου

Τοποθεσία: Μελάναρκα / Μελάναργα

Επαρχία: Αμμοχώστου, Κύπρος

Γεωγραφική περιοχή: Καρπασία

Αφιέρωση: Άγιος Πολυχρόνιος ο Ιερομάρτυρας

Εορτή: 7 Οκτωβρίου

Σχέση με την κοινότητα: Προστάτης Άγιος των Μελάναργων

Χρονολογία ανέγερσης: Καταγράφεται ως 1868 σε δευτερογενή πηγή· χρειάζεται πρόσθετη πρωτογενή επιβεβαίωση

Καταγεγραμμένη θέση: Περίπου 35.51375° N, 34.19984° E

Υψόμετρο: Περίπου 195 μ.

Κατάσταση μετά το 1974: Τεκμηριώνεται λεηλασία του ναού και ζημιές σε εικόνες και εικονοστάσι από πυροβολισμούς

Διάσωση κειμηλίων: Εικόνες και άλλα εκκλησιαστικά αντικείμενα διασώθηκαν από κληρικούς και κατοίκους της περιοχής

Μεταγενέστερη χρήση: Καταγράφεται χρήση του κτιρίου ως τζαμί μέχρι την κατασκευή νέου τεμένους στο χωριό κατά τη δεκαετία του 2000

Σημερινή σημασία: Εκκλησιαστικό και ιστορικό μνημείο της κατεχόμενης κοινότητας Μελάναργων, με ιδιαίτερη σημασία για τη θρησκευτική μνήμη και την πολιτιστική κληρονομιά της Καρπασίας.

Σημαντική παρατήρηση: Η χρονολόγηση στο 1868, η ακριβής αρχιτεκτονική ιστορία και οι διαφορετικές οικοδομικές φάσεις του ναού χρειάζονται περαιτέρω τεκμηρίωση πριν παρουσιαστούν ως πλήρως επιβεβαιωμένα γεγονότα.

Church of Agios Polychronios in the Occupied Village of Melanarka or Melanarga, Famagusta District

Text: George Konstantinou

In the occupied village of Melanarka or Melanarga in the Famagusta District, on the Karpasia Peninsula, stands the Church of Agios Polychronios, a church closely connected with the religious life and identity of the community.

The existence of the church is confirmed by the Church of Cyprus, which specifically records a Church of Agios Polychronios in the community of Melanarga in Karpasia.

Agios Polychronios was the patron saint of the village, and his feast is celebrated on 7 October.

Agios Polychronios

Agios Polychronios is honoured by the Orthodox Church as a Hieromartyr.

According to the Church of Cyprus, he was a clergyman who strongly resisted the Arian persecutions and was killed while celebrating the Divine Liturgy, when a group of Arians entered the church and stabbed him at the Holy Altar.

His feast is celebrated on 7 October.

The saint is also particularly venerated in other occupied communities of Cyprus, while the Church of Cyprus specifically mentions his church in Melanarga.

The Local Tradition of Melanarga

In the local tradition of the village, Agios Polychronios is connected even more directly with Karpasia.

An older record in Biodiversity of Cyprus, based on a community source, states that the patron saint of the village was Agios Polychronios and that he was considered to have been a bishop of a coastal city of Karpasia who was martyred during raids while celebrating the Divine Liturgy.

Because this account differs from the hagiographical text of the Church of Cyprus concerning the Hieromartyr Polychronios of the 4th century, it is appropriate to preserve it as a local tradition and not to identify all details of the two accounts arbitrarily.

When Was the Church Built?

An independent record of religious monuments states that the Church of Agios Polychronios in Melanarga was built in 1868 and stands at the eastern edge of the old settlement.

This information is particularly interesting and may well be correct.

However, because no official primary archaeological or inscriptional source has yet been identified that independently confirms the specific year, the safest wording is that:

the church is recorded as having been built in 1868, but this date requires additional primary documentation.

It would not be correct to add a specific foundation inscription or building detail unless it has actually been identified.

The Location of the Church

Modern geographical records place Agios Polychronios in Melanarga, near Gialousa, at an elevation of approximately 195 metres.

The recorded coordinates are approximately:

35.51375° N, 34.19984° E

This location confirms that it is a separate ecclesiastical monument of the community and not another church in the surrounding area.

The Church as a Centre of the Community

Before 1974, Agios Polychronios was directly connected with the inhabitants of Melanarga.

As the patron saint of the village, he formed a natural point of reference for religious life, feast days and the collective identity of the community.

The feast on 7 October therefore held particular importance for the village.

In small agricultural communities of Karpasia, the church functioned not only as a place of worship but also as part of the social life and historical memory of the inhabitants.

1974

The Turkish invasion of 1974 dramatically changed the course of both the church and the community.

Many inhabitants of Melanarga initially remained enclaved and later moved to the free areas as refugees.

The removal of the Greek Cypriot community meant that the Church of Agios Polychronios was also separated from the people who used and cared for it.

This marked the beginning of a completely different period in the history of the monument.

The Looting of the Church

There is important testimony concerning the condition of the church after 1974.

A published record relating to the rescue of religious treasures from the occupied areas states that the Church of Agios Polychronios in Melanarga had been looted, while icons and the iconostasis had suffered damage from gunfire.

The same source records that clergy and other residents attempted, at considerable risk, to save icons and ecclesiastical objects from the church.

This is one of the most important documented chapters in the modern history of Agios Polychronios.

The Rescue of the Icons

The testimony states that Father Ilias, together with other enclaved clergy, went to Agios Polychronios in Melanarga to rescue the ecclesiastical treasures.

The icons were loaded onto a vehicle and transported hidden beneath branches in order to save them.

This record is particularly important because it documents not only the damage suffered by the church but also the efforts of people from the area to protect what they could of its ecclesiastical heritage.

The Iconostasis and the Damage

The same testimony states that the iconostasis and individual icons had suffered damage from gunfire.

However, we do not have sufficiently detailed technical documentation to know exactly which parts of the iconostasis were destroyed, how old it was or what its artistic origin was.

For this reason, we should limit ourselves to the confirmed information that damage had occurred and that part of the ecclesiastical material was rescued.

The Conversion of the Church into a Mosque

Later records state that after 1974 the Church of Agios Polychronios was converted into a mosque and was used as such until a new mosque was constructed in the village during the 2000s.

After the construction of the new mosque, the old church building ceased to be used in this way.

This information is important for the later history of the building, although because it comes from a secondary record it should be presented with that qualification.

A Monument that Changed Use

The change from an Orthodox church to a Muslim place of worship represented a significant transformation in the use and character of the monument.

At the same time, continued use of the building may have helped it remain standing and receive some degree of maintenance for a period, unlike other small monuments that were completely abandoned.

This, however, does not negate the earlier damage or the loss of the original ecclesiastical furnishings.

The Present Significance of Agios Polychronios

Agios Polychronios is one of the important ecclesiastical monuments of Melanarga.

Its value lies not only in its possible 19th-century dating.

It also lies in its relationship with the community, the veneration of the patron saint, the history of the looting after 1974 and the efforts made to rescue its icons and sacred objects.

The building itself today stands as material evidence of the long and difficult history of the community.

The Importance of Photographic Documentation

Photographic documentation of Agios Polychronios is particularly valuable.

It can record the condition of the exterior walls, roof, openings, interior space and every surviving architectural feature.

Especially in a monument that changed use and suffered looting, photographs from different periods can help identify alterations and losses.

Comparing modern photographs with older material can provide valuable information about the history of the monument after 1974.

What We Know with Certainty

For the Church of Agios Polychronios, several basic points can be retained as reliable.

The church is located in Melanarga in Karpasia and its existence is confirmed by the Church of Cyprus.

Agios Polychronios was the patron saint of the community and his feast is celebrated on 7 October.

A secondary source dates the church to 1868.

After 1974, the church was looted and icons and the iconostasis suffered gunfire damage, while some of the icons were rescued by clergy and residents.

There is also a record that the building was later used as a mosque until a new mosque was built in the village.

What Still Requires Research

We do not yet have a secure primary source for the exact construction date.

We do not have a complete architectural study of the building.

The age and artistic style of the old iconostasis are not known with certainty.

We also lack sufficient documentation to describe possible wall paintings, inscriptions or different construction phases.

These matters should remain open until better evidence is found.

An Important Monument of Melanarga

The Church of Agios Polychronios forms an inseparable part of the history of Melanarga.

It was the church of the patron saint of the community.

For generations, it was connected with the religious and social life of the inhabitants.

After 1974, it suffered looting and damage.

Some of its icons and ecclesiastical treasures were saved through risky efforts by people from the area.

Later, the building changed use and continued to survive within a completely different social and demographic environment.

Recording the history of Agios Polychronios is therefore important not only for the history of one church but also for preserving the memory of the entire community of Melanarga.

Summary

Name: Church of Agios Polychronios

Location: Melanarka / Melanarga

District: Famagusta, Cyprus

Geographical region: Karpasia Peninsula

Dedication: Agios Polychronios the Hieromartyr

Feast day: 7 October

Relationship with the community: Patron saint of Melanarga

Construction date: Recorded as 1868 in a secondary source; additional primary confirmation is required

Recorded location: Approximately 35.51375° N, 34.19984° E

Elevation: Approximately 195 m

Condition after 1974: Looting of the church and gunfire damage to icons and the iconostasis are documented

Rescue of sacred objects: Icons and other ecclesiastical objects were rescued by clergy and residents of the area

Later use: The building is recorded as having been used as a mosque until the construction of a new mosque in the village during the 2000s

Present significance: Ecclesiastical and historical monument of the occupied community of Melanarga, with particular importance for the religious memory and cultural heritage of Karpasia

Important note: The dating to 1868, the exact architectural history and the different construction phases of the church require further documentation before they can be presented as fully confirmed facts.