See also
Photos 18/9/2023 by George Konstantinou
Below
in English
Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου
Η Πλατανισσός είναι κατεχόμενο χωριό της επαρχίας Αμμοχώστου, στη χερσόνησο της Καρπασίας.
Βρίσκεται περίπου 53 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της πόλης της Αμμοχώστου, σε μια λοφώδη περιοχή της Καρπασίας, και είναι κτισμένη σε μέσο υψόμετρο περίπου 90 μέτρων.
Το χωριό έχει ιστορία πολλών αιώνων. Η παρουσία του τεκμηριώνεται ήδη από τη μεσαιωνική περίοδο, ενώ το ελληνικό όνομά του έχει διατηρηθεί μέχρι σήμερα παρά τις μεγάλες δημογραφικές και πολιτικές αλλαγές που γνώρισε η περιοχή.
Η ονομασία Πλατανισσός
Η ονομασία Πλατανισσός είναι ελληνική και φυτώνυμη.
Συνδέεται με το δέντρο πλάτανος και αποδίδεται με την έννοια μιας περιοχής όπου υπήρχαν ή αφθονούσαν πλατάνια.
Σε παλαιούς χάρτες το χωριό εμφανίζεται με μορφές όπως Platanissa και Platanisto.
Η διατήρηση της ίδιας βασικής ονομασίας μέσα στους αιώνες αποτελεί σημαντικό στοιχείο για την ιστορική συνέχεια του τοπωνυμίου.
Η μεσαιωνική Πλατανισσός
Η Πλατανισσός υπήρχε κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας.
Ο χρονικογράφος Φλώριος Βουστρώνιος αναφέρει το χωριό ως Platanisto και το καταγράφει ως φέουδο.
Μετά την άνοδο του βασιλιά Ιακώβου Β΄ στον θρόνο της Κύπρου, το 1460, πραγματοποιήθηκε αναδιανομή φέουδων. Σύμφωνα με τη σχετική ιστορική καταγραφή, η Πλατανισσός παραχωρήθηκε μαζί με άλλα χωριά στον αξιωματούχο Ιερώνυμο Σαλβιάτι.
Η πληροφορία αυτή δείχνει ότι ο οικισμός αποτελούσε ήδη οργανωμένο μέρος του αγροτικού και διοικητικού συστήματος της μεσαιωνικής Κύπρου.
Η σχέση με τη Μικρά Ασία και τη θάλασσα
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η γεωγραφική θέση της Πλατανισσού σε σχέση με την ακτή της Καρπασίας.
Ο αρχαιολόγος και περιηγητής D. G. Hogarth αναφέρει ότι από την ακτή αυτής της περιοχής διεξαγόταν εμπόριο με την Ανατολία – Μικρά Ασία κατά τα μεσαιωνικά χρόνια.
Ο ίδιος ο οικισμός βρίσκεται κάπως εσωτερικότερα από την ακτή.
Η θέση αυτή μπορεί να προσέφερε μεγαλύτερη ασφάλεια, ενώ η θαλάσσια επικοινωνία μπορούσε να πραγματοποιείται μέσω μικρών αγκυροβολίων της γύρω παράκτιας ζώνης.
Χωρίς ειδική αρχαιολογική ή λιμενική τεκμηρίωση, όμως, δεν πρέπει να αποδώσουμε συγκεκριμένο αρχαίο ή μεσαιωνικό λιμάνι στην Πλατανισσό.
Το φυσικό τοπίο
Η περιοχή της Πλατανισσού χαρακτηρίζεται από λοφώδες ανάγλυφο.
Ο οικισμός βρίσκεται περίπου στα 90 μέτρα, αλλά γύρω του υπάρχουν αρκετά υψηλότερες κορυφές.
Στα βόρεια, μέσα στο δάσος Σιερομύλια, η κορυφή Μαζούλια φτάνει περίπου τα 160 μέτρα.
Στα δυτικά, μέσα στο δάσος Αετόπετρα, η κορυφή Σπηλίρης φτάνει περίπου τα 193 μέτρα, ενώ ανατολικά του χωριού το υψόμετρο φτάνει περίπου τα 197 μέτρα.
Η Πλατανισσός επομένως δεν βρίσκεται σε επίπεδη πεδιάδα αλλά μέσα σε ένα χαρακτηριστικό λοφώδες τοπίο της Καρπασίας.
Ένα χωριό με παλαιά ελληνική ονομασία και τουρκοκυπριακό πληθυσμό
Η δημογραφική ιστορία της Πλατανισσού παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Η Polignosi αναφέρει ότι κατά την Οθωμανική περίοδο διάφορα χωριά της Καρπασίας, ανάμεσά τους και η Πλατανισσός, απέκτησαν σταδιακά τουρκοκυπριακό πληθυσμό, ενώ διατήρησαν τα παλαιά ελληνικά τους ονόματα.
Το PRIO Cyprus Displacement Centre αναφέρει ότι κατά ολόκληρη σχεδόν τη Βρετανική περίοδο η Πλατανισσός κατοικούνταν αποκλειστικά από Τουρκοκύπριους, με μόνο ελάχιστους Ελληνοκύπριους να εμφανίζονται περιστασιακά στις απογραφές για μικρά χρονικά διαστήματα.
Η δημογραφική αυτή συνέχεια είναι σημαντική για να κατανοήσουμε σωστά την ιστορία του χωριού.
Η πληθυσμιακή εξέλιξη
Οι απογραφές παρουσιάζουν μια κοινότητα με σχετικά σταθερό αλλά μικρό πληθυσμό.
Το 1881 καταγράφηκαν 308 κάτοικοι.
Το 1891 ο πληθυσμός αυξήθηκε στους 329.
Το 1901 καταγράφηκαν 369 κάτοικοι και το 1911 375.
Το 1921 ο πληθυσμός μειώθηκε στους 359, ενώ το 1931 αυξήθηκε στους 419.
Το 1946 καταγράφηκαν 445 κάτοικοι.
Το 1960 ο πληθυσμός μειώθηκε στους 386 και το 1973 καταγράφηκαν 415 κάτοικοι.
Οι αριθμοί δείχνουν ότι η Πλατανισσός παρέμεινε σε όλη τη νεότερη περίοδο μια μικρή έως μεσαίου μεγέθους κοινότητα της Καρπασίας.
Η μείωση του πληθυσμού μετά το 1946
Το PRIO επισημαίνει ιδιαίτερα τη μείωση που σημειώθηκε μεταξύ 1946 και 1960.
Από 445 κατοίκους το 1946, ο πληθυσμός μειώθηκε στους 386 το 1960.
Η πηγή συνδέει τη μείωση αυτή με τη μετανάστευση κατά τα δύσκολα χρόνια της δεκαετίας του 1950, όταν αρκετοί Κύπριοι εγκατέλειπαν τα χωριά και μετακινούνταν προς τις πόλεις ή στο εξωτερικό, ιδιαίτερα προς το Ηνωμένο Βασίλειο και την Αυστραλία.
Η εξέλιξη αυτή δεν ήταν μοναδική για την Πλατανισσό αλλά αποτελούσε μέρος ενός ευρύτερου δημογραφικού φαινομένου στην κυπριακή ύπαιθρο.
Η αγροτική φυσιογνωμία
Η Πλατανισσός ήταν παραδοσιακά αγροτική κοινότητα.
Η μεσαιωνική αναφορά της ως φέουδο υποδηλώνει την παλαιά σχέση της με τη γεωργική παραγωγή, ενώ ο νεότερος πληθυσμός ζούσε μέσα σε ένα τοπίο με γεωργικές και κτηνοτροφικές χρήσεις.
Οι λόφοι, τα δάση και οι ανοικτές εκτάσεις της περιοχής αποτελούσαν μέρος του καθημερινού οικονομικού χώρου των κατοίκων.
Δεν βρήκα όμως αρκετά ισχυρή πηγή που να δίνει συγκεκριμένους αριθμούς καλλιεργειών ή ζώων για την Πλατανισσό πριν από το 1974.
Για τον λόγο αυτό δεν είναι σωστό να προσθέσουμε συγκεκριμένα προϊόντα ή αριθμούς χωρίς τεκμηρίωση.
Η τουρκική ονομασία Balalan
Στη νεότερη περίοδο χρησιμοποιείται για το χωριό και η τουρκική ονομασία Balalan.
Η ονομασία αυτή καθιερώθηκε από την τουρκοκυπριακή κοινότητα πριν από το 1974 και διατηρείται μέχρι σήμερα.
Σε σύγχρονες πηγές το Balalan αποδίδεται ως όνομα σχετιζόμενο με το μέλι ή με χώρο παραγωγής μελιού, αν και η ακριβής γλωσσική ετυμολογία χρειάζεται ιδιαίτερη γλωσσολογική τεκμηρίωση.
Το παλαιό ιστορικό όνομα του χωριού παραμένει Πλατανισσός.
Οι διακοινοτικές ταραχές
Η Πλατανισσός επηρεάστηκε από τις διακοινοτικές εντάσεις της δεκαετίας του 1960.
Το PRIO καταγράφει ότι το χωριό χρησιμοποιήθηκε το 1964 ως προσωρινό κέντρο υποδοχής εκτοπισμένων Τουρκοκυπρίων.
Το 1971 ο πολιτικός γεωγράφος Richard Patrick κατέγραψε ότι ένας μικρός αριθμός εκτοπισμένων οικογενειών από γειτονικά χωριά εξακολουθούσε να διαμένει εκεί.
Από το 1964 έως το 1974, η Πλατανισσός αποτελούσε διοικητικά μέρος του τουρκοκυπριακού θύλακα της Γαλάτειας και λειτουργούσε ως προκεχωρημένο σημείο του συγκεκριμένου θύλακα.
Το 1974
Η ιστορία της Πλατανισσού το 1974 είναι διαφορετική από εκείνη των ελληνοκυπριακών χωριών της Καρπασίας.
Σύμφωνα με το PRIO, κανένας από τους αρχικούς κατοίκους της Πλατανισσού δεν εκτοπίστηκε.
Ο ιστορικός τουρκοκυπριακός πληθυσμός παρέμεινε στο χωριό.
Αυτό είναι σημαντικό να αναφέρεται με σαφήνεια, ώστε να μην αποδίδεται στην Πλατανισσό η ιστορική πορεία γειτονικών ελληνοκυπριακών κοινοτήτων που έχασαν τον αρχικό τους πληθυσμό μετά την εισβολή.
Η συνέχεια του πληθυσμού
Η Πλατανισσός αποτελεί μία από τις κοινότητες της Καρπασίας όπου υπάρχει σημαντική δημογραφική συνέχεια με τον πληθυσμό που κατοικούσε εκεί πριν από το 1974.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το χωριό έμεινε αμετάβλητο.
Οι γενικότερες οικονομικές και κοινωνικές αλλαγές των τελευταίων δεκαετιών, η μετακίνηση νέων ανθρώπων προς μεγαλύτερα αστικά κέντρα και η εγκατάλειψη της παραδοσιακής γεωργικής ζωής έχουν επηρεάσει πολλές μικρές κοινότητες της Καρπασίας.
Η βασική ιστορική διαφορά όμως παραμένει: στην Πλατανισσό ο αρχικός τουρκοκυπριακός πληθυσμός δεν εκτοπίστηκε το 1974.
Ένα τοπωνύμιο που διατηρεί παλαιότερη ιστορία
Η Πλατανισσός παρουσιάζει ένα ενδιαφέρον ιστορικό παράδοξο.
Η νεότερη κοινότητα ήταν επί μακρόν τουρκοκυπριακή, αλλά το χωριό διατήρησε για αιώνες ένα καθαρά ελληνικό όνομα συνδεδεμένο με τους πλατάνους.
Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και σε άλλα χωριά της Καρπασίας.
Τα τοπωνύμια αυτά αποτελούν σημαντικά ιστορικά τεκμήρια, επειδή συχνά επιβιώνουν πολύ περισσότερο από τις δημογραφικές αλλαγές.
Η ονομασία Πλατανισσός αποτελεί επομένως μέρος της πολύ παλαιότερης πολιτιστικής γεωγραφίας της Καρπασίας.
Η σημασία της φωτογραφικής καταγραφής
Η φωτογραφική καταγραφή της Πλατανισσού μπορεί να προσφέρει σημαντικό υλικό για τη μελέτη του χωριού.
Τα παλαιά σπίτια, οι δρόμοι, οι γεωργικές και κτηνοτροφικές εγκαταστάσεις, τα δάση και το λοφώδες φυσικό περιβάλλον μπορούν να αποτυπωθούν και να συγκριθούν με παλαιότερες φωτογραφίες και χάρτες.
Ειδικά σε μικρά χωριά, πολλά κτίρια μπορεί να αλλάξουν χρήση, να εγκαταλειφθούν ή να κατεδαφιστούν χωρίς να έχουν προηγουμένως καταγραφεί συστηματικά.
Η φωτογραφία μπορεί έτσι να διατηρήσει στοιχεία της αρχιτεκτονικής και του τοπίου που διαφορετικά μπορεί να χαθούν.
Ένα παλαιό χωριό της Καρπασίας με ιδιαίτερη δημογραφική ιστορία
Η Πλατανισσός αποτελεί ένα μικρό αλλά ιστορικά ενδιαφέρον χωριό της Καρπασίας.
Το όνομά της συνδέεται με τους πλατάνους.
Υπήρχε ήδη κατά τη μεσαιωνική περίοδο και καταγράφεται ως φέουδο.
Συνδέθηκε με το δίκτυο των μεσαιωνικών κτημάτων της Κύπρου και με την ευρύτερη θαλάσσια επικοινωνία της Καρπασίας με τη Μικρά Ασία.
Κατά τη νεότερη περίοδο εξελίχθηκε σε τουρκοκυπριακή αγροτική κοινότητα, ενώ το 1964–1974 συνδέθηκε διοικητικά με τον θύλακα της Γαλάτειας.
Το 1974 ο αρχικός πληθυσμός της δεν εκτοπίστηκε.
Η ιστορία της Πλατανισσού αποτελεί επομένως ένα ακόμη παράδειγμα του πόσο διαφορετική μπορεί να είναι η πορεία κάθε χωριού της Καρπασίας.
Η σωστή καταγραφή απαιτεί να διατηρούμε αυτές τις διαφορές και να μην εφαρμόζουμε την ίδια ιστορική αφήγηση σε όλες τις κοινότητες.
Συνοπτικά στοιχεία
Ονομασία: Πλατανισσός – Platanissos
Παλαιές μορφές ονομασίας: Platanissa – Platanisto
Νεότερη τουρκική ονομασία: Balalan
Επαρχία: Αμμοχώστου, Κύπρος
Γεωγραφική περιοχή: Καρπασία
Απόσταση από Αμμόχωστο: Περίπου 53 χλμ. βορειοανατολικά
Μέσο υψόμετρο: Περίπου 90 μ.
Φυσικό τοπίο: Λοφώδης περιοχή με δασωμένες τοποθεσίες και κορυφές που φτάνουν περίπου τα 190–200 μ.
Προέλευση ονομασίας: Ελληνική φυτώνυμη ονομασία από τον πλάτανο
Μεσαιωνική παρουσία: Καταγράφεται ως Platanisto και ως φέουδο κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας
Ιστορική πληθυσμιακή σύνθεση: Κατά τη Βρετανική περίοδο κατοικούνταν ουσιαστικά αποκλειστικά από Τουρκοκύπριους, με μόνο περιστασιακή παρουσία ελάχιστων Ελληνοκυπρίων
Πληθυσμός 1881: 308
Πληθυσμός 1891: 329
Πληθυσμός 1901: 369
Πληθυσμός 1911: 375
Πληθυσμός 1921: 359
Πληθυσμός 1931: 419
Πληθυσμός 1946: 445
Πληθυσμός 1960: 386
Πληθυσμός 1973: 415
Διακοινοτική περίοδος: Χρησιμοποιήθηκε ως προσωρινός τόπος υποδοχής εκτοπισμένων Τουρκοκυπρίων το 1964
Ρόλος 1964–1974: Διοικητικά μέρος του τουρκοκυπριακού θύλακα της Γαλάτειας και προκεχωρημένο σημείο του θύλακα
Εκτοπισμός το 1974: Ο αρχικός τουρκοκυπριακός πληθυσμός δεν εκτοπίστηκε
Σημερινή κατάσταση: Βρίσκεται στο κατεχόμενο τμήμα της Κύπρου
Ιστορική σημασία: Παλαιό χωριό της Καρπασίας με μεσαιωνική παρουσία, αρχαίο ελληνικό φυτώνυμο τοπωνύμιο, μακρά τουρκοκυπριακή δημογραφική συνέχεια και ιδιαίτερη θέση στην ιστορία των τουρκοκυπριακών θυλάκων της περιοχής.
No comments:
Post a Comment