Το κατεχόμενο χωριό Άγιος Ανδρόνικος (Καρπασίας ή Γιαλούσας) της επαρχίας Αμμοχώστου - The Occupied Village of Agios Andronikos of Karpasia, or of Gialousa - Cyprus

 See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Εκκλησία Αγίας Φωτεινής (Φωτού) και το ασκητήριο (σπηλαιο) της αγίας Φωτεινής στον Άγιο Ανδρόνικο Καρπασίας

Κατάλογος κατεχομένων δήμων και κοινοτήτων της Κύπρου - List of cities, towns and villages in occupied Cyprus

List of cities towns and villages in Cyprus - Κατάλογος δήμων και κοινοτήτων της Κύπρου

Photos 18/9/2023 by George Konstantinou

Below in English

Το κατεχόμενο χωριό Άγιος Ανδρόνικος Καρπασίας ή Γιαλούσας της επαρχίας Αμμοχώστου

Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου

Ο Άγιος Ανδρόνικος Καρπασίας, γνωστός επίσης ως Άγιος Ανδρόνικος Γιαλούσας, είναι κατεχόμενο χωριό της επαρχίας Αμμοχώστου, στη χερσόνησο της Καρπασίας.

Βρίσκεται περίπου 4 χιλιόμετρα από τη Γιαλούσα και περίπου 3 χιλιόμετρα από τη θάλασσα, σε υψόμετρο γύρω στα 115 μέτρα. Η θέση του βρίσκεται στο βόρειο τμήμα της πτύχωσης της Καρπασίας, η οποία αποτελεί γεωλογική συνέχεια της οροσειράς του Πενταδακτύλου.

Πριν από το 1974 ο Άγιος Ανδρόνικος ήταν μικτό χωριό Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων, με τους Ελληνοκύπριους να αποτελούν την πλειονότητα. Η κοινότητα ήταν γνωστή για την εύφορη γη, τα άφθονα νερά, το κολοκάσι, τα καπνά και την παλαιότερη παραγωγή μεταξιού.

Η ονομασία του χωριού

Το χωριό φέρει το όνομα του Αγίου Ανδρονίκου.

Σε παλαιούς χάρτες εμφανίζεται ως S. Andronico, ενώ σε ιστορικές και διοικητικές πηγές απαντά ως Άγιος Ανδρόνικος Καρπασίας, Άγιος Ανδρόνικος Γιαλούσας και επίσης Άγιος Ανδρόνικος Κανακαρίας.

Η ύπαρξη του χωριού είναι σαφώς τεκμηριωμένη ήδη κατά την Οθωμανική περίοδο. Η περιουσιολογική απογραφή του 1832/33 το καταγράφει ως χωριό του Καζά Καρπασίας με μικτό πληθυσμό.

Η τοπική παράδοση διασώζει επίσης την ύπαρξη παλαιότερης βυζαντινής εκκλησίας αφιερωμένης στον Άγιο Ανδρόνικο, από την οποία θεωρείται ότι προήλθε η ονομασία της κοινότητας. Ωστόσο, η πληροφορία αυτή προέρχεται από προφορική παράδοση και πρέπει να διακρίνεται από όσα τεκμηριώνονται αρχαιολογικά ή επιγραφικά.

Ένα χωριό με παλιά ιστορία

Η Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου αναφέρει ότι ο Άγιος Ανδρόνικος έχει καταβολές από αρχαιοτάτων χρόνων και ότι κατά τη μεσαιωνική περίοδο ήταν φέουδο.

Σύμφωνα με την ίδια πηγή, το φέουδο ανήκε αρχικά στη βασίλισσα Ελένη Παλαιολογίνα, σύζυγο του βασιλιά της Κύπρου Ιωάννη Β΄ των Λουζινιανών, και αργότερα πέρασε στη θυγατέρα της, Καρλότα, τελευταία βασίλισσα του οίκου των Λουζινιανών. Μετά την προσάρτηση της Κύπρου από τη Βενετία, το χωριό παρέμεινε κρατική περιουσία και εκμισθωνόταν σε εύπορες οικογένειες.

Αυτή η πληροφορία δείχνει ότι ο Άγιος Ανδρόνικος δεν ήταν ένας νεότερος αγροτικός οικισμός, αλλά κοινότητα με σημαντικό ιστορικό βάθος.

Η εύφορη γη και τα άφθονα νερά

Ένα από τα χαρακτηριστικότερα στοιχεία του Αγίου Ανδρονίκου ήταν η μεγάλη του ευφορία.

Η κοινότητα διέθετε πλούσια νερά, τα οποία επέτρεπαν εντατικές καλλιέργειες και διαφοροποιούσαν το τοπίο από ξηρότερες περιοχές της Καρπασίας.

Η Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου περιγράφει το χωριό ως εύφορο και καταπράσινο.

Η σχέση του χωριού με το νερό αποτυπώνεται και στην ύπαρξη παλαιών νερόμυλων.

Οι έξι νερόμυλοι

Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η καταγραφή έξι νερόμυλων κατά μήκος ποταμού που έφερε την ονομασία Ποταμός τους Μύλους.

Οι νερόμυλοι είναι καταγεγραμμένοι στο Κτηματολόγιο της Κύπρου και αποτελούν σημαντική μαρτυρία για την αξιοποίηση του νερού και την αγροτική οικονομία της κοινότητας.

Η παρουσία έξι μύλων σε μία κοινότητα δείχνει ότι το νερό δεν είχε μόνο σημασία για την άρδευση.

Χρησιμοποιούνταν επίσης για την επεξεργασία της γεωργικής παραγωγής και αποτελούσε βασικό στοιχείο της οικονομικής ζωής του χωριού.

Το περίφημο κολοκάσι

Ο Άγιος Ανδρόνικος ήταν ιδιαίτερα γνωστός για το κολοκάσι του.

Το προϊόν αυτό συγκαταλέγεται στις καλλιέργειες για τις οποίες ήταν φημισμένη η κοινότητα πριν από το 1974.

Η καλλιέργεια κολοκασιού απαιτεί σημαντικές ποσότητες νερού και επομένως η επιτυχία της στον Άγιο Ανδρόνικο συνδέεται άμεσα με τις πλούσιες υδάτινες πηγές της περιοχής.

Μαζί με το κολοκάσι καλλιεργούνταν και άλλα προϊόντα, δημιουργώντας ένα ιδιαίτερα πράσινο αγροτικό τοπίο.

Τα καπνά

Μία ακόμη σημαντική καλλιέργεια του χωριού ήταν ο καπνός.

Η παραγωγή καπνού αποτελούσε βασικό τμήμα της αγροτικής οικονομίας σε αρκετές κοινότητες της Καρπασίας και ο Άγιος Ανδρόνικος συγκαταλεγόταν στα χωριά όπου η καλλιέργεια αυτή είχε ιδιαίτερη σημασία.

Η γεωργική παραγωγή αποτελούσε τον βασικό άξονα γύρω από τον οποίο οργανωνόταν μεγάλο μέρος της καθημερινής ζωής.

Οι μουριές και η παραγωγή μεταξιού

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η παλαιότερη σχέση του χωριού με τη σηροτροφία.

Στον Άγιο Ανδρόνικο καλλιεργούνταν πολλές μουριές, γνωστές στην Κύπρο και ως συκαμινιές.

Τα φύλλα τους χρησιμοποιούνταν για την εκτροφή μεταξοσκωλήκων και το χωριό ήταν γνωστό για την παραγωγή μεταξιού υψηλής ποιότητας.

Ήδη το 1887 ο Κύπριος γεωγράφος Περικλής Μιχαηλίδης αναφερόταν στη μεγάλη παραγωγή μεταξιού του Αγίου Ανδρονίκου.

Η πληροφορία αυτή αποτελεί σημαντική μαρτυρία για μια παραγωγική δραστηριότητα που κάποτε είχε μεγάλη θέση στην οικονομία της κυπριακής υπαίθρου.

Οι τέσσερις περιοχές του χωριού

Η παλαιά κοινότητα χωριζόταν σε τέσσερις χαρακτηριστικές περιοχές ή γειτονιές.

Αναφέρονται το Πάνω Χωριό, με το καταπράσινο δάσος της Καβάλας, το Κάτω Χωριό προς τη θάλασσα, το Μαυροβούνι στο ύψωμα και η Κακκοσκάλα περίπου στο κέντρο του χωριού.

Οι ονομασίες αυτές αποτελούν μέρος της τοπικής γεωγραφίας και της μνήμης των κατοίκων.

Δείχνουν επίσης ότι ο Άγιος Ανδρόνικος δεν ήταν ένας συμπαγής μικρός οικισμός χωρίς εσωτερικές διαφοροποιήσεις, αλλά μια κοινότητα απλωμένη σε διαφορετικά τμήματα του τοπίου.

Ο μικρός οικισμός Έλισις

Στα ανατολικά του Αγίου Ανδρονίκου και μέσα στα διοικητικά του όρια βρισκόταν ο μικρός οικισμός Έλισις.

Ο οικισμός αυτός εγκαταλείφθηκε μετά το 1931.

Η ύπαρξή του αποτελεί μία ακόμη ένδειξη της παλαιότερης ανθρώπινης εγκατάστασης και της πολυπλοκότητας του οικιστικού τοπίου γύρω από τον Άγιο Ανδρόνικο.

Μικτή κοινότητα Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων

Ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά της νεότερης ιστορίας του Αγίου Ανδρονίκου είναι ότι αποτελούσε μικτό χωριό.

Η μικτή σύνθεση δεν ήταν φαινόμενο μόνο του 20ού αιώνα.

Ήδη η οθωμανική περιουσιολογική απογραφή του 1832/33 χαρακτηρίζει τον πληθυσμό του ως μικτό.

Στην απογραφή του 1931 καταγράφηκαν 1.012 κάτοικοι, από τους οποίους 687 ήταν Ελληνοκύπριοι και 325 Τουρκοκύπριοι.

Το 1946 υπήρχαν 1.380 κάτοικοι, από τους οποίους 960 Ελληνοκύπριοι και 420 Τουρκοκύπριοι.

Το 1960 καταγράφηκαν 1.238 κάτοικοι: 771 Ελληνοκύπριοι, 434 Τουρκοκύπριοι και 33 άτομα που καταγράφονται στην πηγή ως Τσιγγάνοι.

Το 1973 ο πληθυσμός ήταν 1.123 κάτοικοι, από τους οποίους 712 Ελληνοκύπριοι και 411 Τουρκοκύπριοι.

Οι απογραφές δείχνουν ότι οι δύο κοινότητες συνυπήρχαν στον Άγιο Ανδρόνικο για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Η πληθυσμιακή εξέλιξη

Η συνολική πληθυσμιακή πορεία του χωριού παρουσιάζει σημαντική αύξηση από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι τα μέσα του 20ού.

Το 1881 καταγράφηκαν 620 κάτοικοι.

Το 1891 ήταν 657.

Το 1901 έφτασαν τους 772.

Το 1911 ήταν 858 και το 1921 920.

Το 1931 ο πληθυσμός ξεπέρασε τους χίλιους, φτάνοντας τους 1.012, ενώ το 1946 ανήλθε στους 1.380 κατοίκους.

Ακολούθησε μείωση στους 1.238 το 1960 και στους 1.123 το 1973.

Άλλες σύγχρονες επίσημες κοινοτικές και κυβερνητικές αναφορές κάνουν λόγο γενικότερα για περίπου 1.500 κατοίκους πριν από το 1974, με περίπου 1.000 Ελληνοκύπριους και 500 Τουρκοκύπριους.

Για ιστορική ακρίβεια είναι σωστό να διατηρούμε τη διάκριση ανάμεσα στη συγκεκριμένη απογραφή του 1973 και στις γενικότερες εκτιμήσεις για την περίοδο λίγο πριν από την εισβολή.

Η Αγία Φωτεινή – Αγία Φωτού

Παρόλο που το χωριό ονομάζεται Άγιος Ανδρόνικος, η πολιούχος και ιδιαίτερα τιμώμενη Αγία της κοινότητας είναι η Αγία Φωτεινή η Καρπασίτιδα, γνωστή στους κατοίκους ως Αγία Φωτού.

Η Εκκλησία της Κύπρου καταγράφει σήμερα ως ναό της κατεχόμενης κοινότητας τον Ιερό Ναό Αγίας Φωτεινής της Καρπασίτιδος.

Η μνήμη της Αγίας τιμάται στις 2 Αυγούστου.

Πριν από το 1974 γινόταν μεγάλη πανήγυρη στον Άγιο Ανδρόνικο, στην οποία, σύμφωνα με την Εκκλησία της Κύπρου, παρευρισκόταν κατά κανόνα και ο εκάστοτε Αρχιεπίσκοπος Κύπρου.

Το σπήλαιο της Αγίας Φωτεινής

Η παράδοση της Αγίας Φωτεινής συνδέεται στενά με τον Άγιο Ανδρόνικο.

Σύμφωνα με εκκλησιαστική και τοπική παράδοση, το σπήλαιο της Αγίας ανακαλύφθηκε το 1718 από τον οικονόμο Νικόδημο, επιστάτη της εκεί μονής.

Η λατρεία της Αγίας απέκτησε σταδιακά τόσο μεγάλη σημασία ώστε η Αγία Φωτού έγινε η προστάτιδα της κοινότητας.

Επειδή όμως η συγκεκριμένη αφήγηση αφορά θρησκευτική παράδοση, πρέπει να παρουσιάζεται ως τέτοια και όχι ως αρχαιολογικά αποδεδειγμένο γεγονός.

Τα εξωκκλήσια

Στην περιοχή του χωριού καταγράφονται διάφορα παλαιά εξωκκλήσια.

Η Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων αναφέρει την Αγία Μαρίνα, την Παναγία του Αγγαρκού και τον Άγιο Ανδρόνικο, μαζί με την εκκλησία της Αγίας Φωτούς.

Τα διάσπαρτα αυτά μνημεία αποτελούν σημαντικό στοιχείο του ιστορικού και θρησκευτικού τοπίου της κοινότητας.

Κάθε ένα όμως χρειάζεται ξεχωριστή έρευνα ως προς τη χρονολόγηση, την αρχιτεκτονική και την κατάσταση διατήρησής του.

Το 1974

Κατά τη δεύτερη φάση της τουρκικής εισβολής, τον Αύγουστο του 1974, ο Άγιος Ανδρόνικος καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό.

Σε αντίθεση με πολλές άλλες κοινότητες, μεγάλος αριθμός Ελληνοκυπρίων κατοίκων παρέμεινε αρχικά στο χωριό ως εγκλωβισμένος πληθυσμός.

Οι περισσότεροι προσπάθησαν να παραμείνουν στον τόπο τους και να συνεχίσουν τη ζωή τους εκεί.

Η κατάσταση όμως άλλαξε σταδιακά τα επόμενα χρόνια.

Οι εγκλωβισμένοι και ο εκτοπισμός

Οι Ελληνοκύπριοι κάτοικοι που παρέμειναν στον Άγιο Ανδρόνικο μετά το 1974 βρέθηκαν κάτω από εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες.

Σύγχρονη επίσημη κυβερνητική αναφορά περιγράφει κακοποιήσεις, αιχμαλωσίες και το κλείσιμο του σχολείου και της εκκλησίας, ενώ αναφέρει ότι γύρω στο 1976 οι περισσότεροι Ελληνοκύπριοι κάτοικοι υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν το χωριό.

Η Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου καταγράφει επίσης ότι οι περισσότεροι κάτοικοι παρέμειναν εγκλωβισμένοι μέχρι το 1976 και στη συνέχεια πέρασαν στις ελεύθερες περιοχές.

Μέχρι το τέλος του 1983 είχαν απομείνει στον Άγιο Ανδρόνικο μόλις 9 Ελληνοκύπριοι εγκλωβισμένοι.

Η επιστροφή στην Αγία Φωτού

Δεκαετίες μετά τον εκτοπισμό, η Εκκλησία της Αγίας Φωτεινής αποτέλεσε ξανά τόπο συνάντησης των προσφύγων κατοίκων.

Σε Θεία Λειτουργία που τελέστηκε για πρώτη φορά μετά το 1977, εκατοντάδες πρόσφυγες από τον Άγιο Ανδρόνικο επέστρεψαν στον ναό για τη γιορτή της Αγίας Φωτούς.

Η ίδια πηγή αναφέρει ότι ο ναός παρουσίαζε σοβαρές ζημιές από την εγκατάλειψη και τη φθορά του χρόνου.

Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι στην επιστροφή αυτή συμμετείχαν και Τουρκοκύπριοι κάτοικοι του χωριού, δημιουργώντας μια συνάντηση παλαιών συγχωριανών μετά από δεκαετίες.

Οι λειτουργίες στην Αγία Φωτεινή συνεχίζονται και σε νεότερα χρόνια· η Εκκλησία της Κύπρου κατέγραψε, για παράδειγμα, Θεία Λειτουργία εκεί στις 2 Αυγούστου 2025.

Η σημερινή κοινότητα των εκτοπισμένων

Οι Ελληνοκύπριοι κάτοικοι του Αγίου Ανδρονίκου και οι απόγονοί τους είναι σήμερα διασκορπισμένοι σε διάφορες επαρχίες της ελεύθερης Κύπρου.

Το Κοινοτικό Συμβούλιο και το σωματείο του χωριού εξακολουθούν να οργανώνουν δραστηριότητες και να διατηρούν ζωντανή τη σχέση των κατοίκων με τον τόπο καταγωγής τους.

Η συνέχεια αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία.

Μια κοινότητα δεν παύει να υπάρχει επειδή οι κάτοικοί της εκτοπίστηκαν από τον φυσικό τους χώρο.

Η μνήμη, οι οικογενειακές ιστορίες, τα τοπωνύμια, οι εκκλησίες και οι παραδόσεις εξακολουθούν να συνδέουν τις νεότερες γενιές με το χωριό.

Η φυσική φυσιογνωμία του Αγίου Ανδρονίκου

Η εικόνα του παλαιού Αγίου Ανδρονίκου ήταν άμεσα συνδεδεμένη με το πράσινο.

Τα άφθονα νερά, οι καλλιέργειες, οι μουριές, οι γεωργικές εκτάσεις και το δάσος της Καβάλας δημιουργούσαν ένα τοπίο διαφορετικό από εκείνο πολλών ξηρότερων περιοχών της Κύπρου.

Αυτό εξηγεί γιατί στις σύγχρονες τουρκοκυπριακές ονομασίες χρησιμοποιείται το όνομα Yeşilköy, δηλαδή «πράσινο χωριό».

Το ελληνικό ιστορικό όνομα, όμως, παραμένει Άγιος Ανδρόνικος Καρπασίας.

Η σημασία της φωτογραφικής καταγραφής

Η συστηματική φωτογραφική καταγραφή του Αγίου Ανδρονίκου έχει ιδιαίτερη αξία.

Το χωριό διαθέτει ένα σύνθετο ιστορικό τοπίο: παλαιές κατοικίες, γεωργικές εκτάσεις, νερόμυλους, εξωκκλήσια, την Αγία Φωτού, παλιές γειτονιές και φυσικές περιοχές.

Η φωτογράφιση αυτών των στοιχείων μπορεί να διατηρήσει πληροφορίες που διαφορετικά ενδέχεται να χαθούν.

Οι σύγχρονες φωτογραφίες, όταν συγκρίνονται με παλαιότερο αρχειακό υλικό και τις μνήμες των κατοίκων, μπορούν να βοηθήσουν στην αναγνώριση κτιρίων, δρόμων, τοπωνυμίων και αλλαγών στο τοπίο.

Έτσι η φωτογραφική τεκμηρίωση γίνεται σημαντικό μέρος της ιστορικής καταγραφής της κοινότητας.

Ένα χωριό με ιδιαίτερη ιστορία

Ο Άγιος Ανδρόνικος Καρπασίας αποτελεί μια από τις πιο ενδιαφέρουσες κοινότητες της χερσονήσου.

Υπήρξε μικτό χωριό για πολλές γενιές.

Υπήρξε φέουδο κατά τη μεσαιωνική περίοδο.

Διέθετε πλούσια νερά και νερόμυλους.

Ήταν γνωστός για το κολοκάσι, τον καπνό και την παραγωγή μεταξιού.

Στην περιοχή του αναπτύχθηκε μια ισχυρή τοπική παράδοση γύρω από την Αγία Φωτεινή.

Και μετά το 1974 μεγάλο μέρος του ελληνοκυπριακού πληθυσμού παρέμεινε αρχικά εγκλωβισμένο πριν οδηγηθεί σταδιακά στον εκτοπισμό.

Η καταγραφή όλων αυτών των διαφορετικών πτυχών είναι απαραίτητη για να κατανοήσουμε την πραγματική ιστορία του Αγίου Ανδρονίκου.

Δεν είναι απλώς ένα ακόμη κατεχόμενο χωριό στον χάρτη.

Είναι μια κοινότητα με βαθιά ιστορική, κοινωνική, γεωργική και θρησκευτική παράδοση, της οποίας η μνήμη εξακολουθεί να διατηρείται περισσότερο από μισό αιώνα μετά το 1974.

Συνοπτικά στοιχεία

Ονομασία: Άγιος Ανδρόνικος Καρπασίας – Άγιος Ανδρόνικος Γιαλούσας

Άλλη ιστορική ονομασία: Άγιος Ανδρόνικος Κανακαρίας

Επαρχία: Αμμοχώστου, Κύπρος

Γεωγραφική περιοχή: Καρπασία

Θέση: Περίπου 4 χλμ. από τη Γιαλούσα και περίπου 3 χλμ. από τη θάλασσα

Υψόμετρο: Περίπου 115 μ.

Ιστορικός χαρακτήρας: Μικτή κοινότητα Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων, τεκμηριωμένη ως μικτή ήδη στην οθωμανική απογραφή του 1832/33

Μεσαιωνική ιστορία: Αναφέρεται ως φέουδο που συνδέθηκε με την Ελένη Παλαιολογίνα και αργότερα με τη βασίλισσα Καρλότα

Κύριες παραδοσιακές καλλιέργειες: Κολοκάσι, καπνά και μουριές για σηροτροφία και παραγωγή μεταξιού

Νερόμυλοι: Έξι καταγεγραμμένοι νερόμυλοι κατά μήκος του «Ποταμού τους Μύλους»

Πληθυσμός 1881: 620

Πληθυσμός 1891: 657

Πληθυσμός 1901: 772

Πληθυσμός 1911: 858

Πληθυσμός 1921: 920

Πληθυσμός 1931: 1.012 – 687 Ελληνοκύπριοι και 325 Τουρκοκύπριοι

Πληθυσμός 1946: 1.380 – 960 Ελληνοκύπριοι και 420 Τουρκοκύπριοι

Πληθυσμός 1960: 1.238 – 771 Ελληνοκύπριοι, 434 Τουρκοκύπριοι και 33 άτομα καταγεγραμμένα στην πηγή ως Τσιγγάνοι

Πληθυσμός 1973: 1.123 – 712 Ελληνοκύπριοι και 411 Τουρκοκύπριοι

Άλλη αναφορά για την περίοδο πριν από το 1974: Περίπου 1.500 κάτοικοι, περίπου 1.000 Ελληνοκύπριοι και 500 Τουρκοκύπριοι

Πολιούχος Αγία: Αγία Φωτεινή η Καρπασίτιδα – Αγία Φωτού

Εορτή Αγίας Φωτεινής: 2 Αυγούστου

Παλαιά εξωκκλήσια: Αγία Μαρίνα, Παναγία του Αγγαρκού και Άγιος Ανδρόνικος

Κατάληψη: Αύγουστος 1974, κατά τη δεύτερη φάση της τουρκικής εισβολής

Εγκλωβισμένοι: Πολλοί Ελληνοκύπριοι παρέμειναν αρχικά στο χωριό· οι περισσότεροι εξαναγκάστηκαν να φύγουν γύρω στο 1976, ενώ στο τέλος του 1983 είχαν απομείνει 9 Ελληνοκύπριοι εγκλωβισμένοι

Σημερινή κατάσταση: Κατεχόμενη κοινότητα της επαρχίας Αμμοχώστου

Ιστορική σημασία: Παλαιά μικτή κοινότητα της Καρπασίας με μεσαιωνική ιστορία, πλούσια αγροτική παραγωγή, παράδοση σηροτροφίας, σημαντικούς υδάτινους πόρους και ιδιαίτερα ισχυρή θρησκευτική σύνδεση με την Αγία Φωτεινή την Καρπασίτιδα.

The Occupied Village of Agios Andronikos of Karpasia, or Agios Andronikos of Gialousa, in the Famagusta District

Text: George Konstantinou

Agios Andronikos of Karpasia, also known as Agios Andronikos of Gialousa, is an occupied village in the Famagusta District, on the Karpasia Peninsula.

It lies approximately 4 kilometres from Gialousa and about 3 kilometres from the sea, at an elevation of around 115 metres. Its location lies on the northern part of the Karpasia fold, which forms a geological continuation of the Pentadaktylos mountain range.

Before 1974, Agios Andronikos was a mixed village of Greek Cypriots and Turkish Cypriots, with Greek Cypriots forming the majority. The community was known for its fertile land, abundant water, colocasia, tobacco and its older tradition of silk production.

The Name of the Village

The village takes its name from Saint Andronikos.

On old maps it appears as S. Andronico, while in historical and administrative sources it is recorded as Agios Andronikos of Karpasia, Agios Andronikos of Gialousa and also Agios Andronikos of Kanakaria.

The existence of the village is clearly documented during the Ottoman period. The property census of 1832/33 records it as a village of the Karpasia district with a mixed population.

Local tradition also preserves the existence of an older Byzantine church dedicated to Saint Andronikos, from which the name of the community is believed to have originated. However, this information derives from oral tradition and must be distinguished from what is archaeologically or epigraphically documented.

A Village with a Long History

The Union of Displaced Communities of Famagusta states that Agios Andronikos has origins dating back to ancient times and that during the medieval period it was a fief.

According to the same source, the fief initially belonged to Queen Helena Palaiologina, wife of King John II of Lusignan, and later passed to her daughter, Charlotte, the last queen of the Lusignan dynasty. After the annexation of Cyprus by Venice, the village remained state property and was leased to wealthy families.

This information shows that Agios Andronikos was not a recent agricultural settlement, but a community with considerable historical depth.

Fertile Land and Abundant Water

One of the most characteristic features of Agios Andronikos was its great fertility.

The community had abundant water, allowing intensive cultivation and giving the landscape a different character from drier parts of Karpasia.

The Union of Displaced Communities of Famagusta describes the village as fertile and green.

The relationship of the village with water is also reflected in the existence of old watermills.

The Six Watermills

Of particular interest is the record of six watermills along a river known as the Potamos tous Mylous – River of the Mills.

The watermills are recorded in the Cyprus Land Registry and constitute important evidence for the use of water and the agricultural economy of the community.

The presence of six mills in one community shows that water was important not only for irrigation.

It was also used for processing agricultural production and formed a fundamental part of the economic life of the village.

The Famous Colocasia

Agios Andronikos was particularly known for its colocasia.

This crop is included among the products for which the community was famous before 1974.

The cultivation of colocasia requires substantial quantities of water, and its success in Agios Andronikos was therefore directly connected with the rich water resources of the area.

Together with colocasia, other crops were cultivated, creating a particularly green agricultural landscape.

Tobacco

Another important crop of the village was tobacco.

Tobacco production formed an important part of the agricultural economy in several communities of Karpasia, and Agios Andronikos was among the villages where this cultivation had particular significance.

Agricultural production was the main axis around which much of everyday life was organised.

Mulberry Trees and Silk Production

Of particular interest is the village's earlier association with sericulture.

Many mulberry trees, known in Cyprus as sykamines, were cultivated in Agios Andronikos.

Their leaves were used to feed silkworms, and the village was known for producing high-quality silk.

As early as 1887, the Cypriot geographer Periklis Michaelides referred to the large silk production of Agios Andronikos.

This information is important evidence of a productive activity that once held a major place in the economy of the Cypriot countryside.

The Four Areas of the Village

The old community was divided into four characteristic areas or neighbourhoods.

These were the Pano Chorio, with the green forest of Kavala, the Kato Chorio towards the sea, Mavrovouni on the higher ground and Kakkoskala approximately in the centre of the village.

These names form part of the local geography and the memory of the inhabitants.

They also show that Agios Andronikos was not a compact small settlement without internal differentiation, but a community spread across different parts of the landscape.

The Small Settlement of Elisis

To the east of Agios Andronikos and within its administrative boundaries was the small settlement of Elisis.

This settlement was abandoned after 1931.

Its existence provides another indication of older human settlement and of the complexity of the inhabited landscape surrounding Agios Andronikos.

A Mixed Community of Greek Cypriots and Turkish Cypriots

One of the most important characteristics of the modern history of Agios Andronikos is that it was a mixed village.

This mixed composition was not only a phenomenon of the 20th century.

Already the Ottoman property census of 1832/33 describes its population as mixed.

In the 1931 census, 1,012 inhabitants were recorded, of whom 687 were Greek Cypriots and 325 Turkish Cypriots.

In 1946, there were 1,380 inhabitants, of whom 960 were Greek Cypriots and 420 Turkish Cypriots.

In 1960, 1,238 inhabitants were recorded: 771 Greek Cypriots, 434 Turkish Cypriots and 33 people recorded in the source as Gypsies.

In 1973, the population was 1,123 inhabitants, of whom 712 were Greek Cypriots and 411 Turkish Cypriots.

The censuses show that the two communities coexisted in Agios Andronikos for a long period.

Population Development

The overall population history of the village shows significant growth from the late 19th century to the middle of the 20th century.

In 1881, 620 inhabitants were recorded.

In 1891, there were 657.

In 1901, the number reached 772.

In 1911, there were 858, and in 1921, 920.

In 1931, the population exceeded one thousand, reaching 1,012, while in 1946 it rose to 1,380 inhabitants.

This was followed by a decrease to 1,238 in 1960 and 1,123 in 1973.

Other modern official community and government references speak more generally of approximately 1,500 inhabitants before 1974, with around 1,000 Greek Cypriots and 500 Turkish Cypriots.

For historical accuracy, it is appropriate to maintain the distinction between the specific 1973 census and the broader estimates referring to the period shortly before the invasion.

Agia Fotini – Agia Fotou

Although the village is called Agios Andronikos, the patron saint and particularly venerated saint of the community is Agia Fotini of Karpasia, known to the inhabitants as Agia Fotou.

The Church of Cyprus today records the Church of Agia Fotini of Karpasia as the church of the occupied community.

Her feast is celebrated on 2 August.

Before 1974, a large religious festival was held in Agios Andronikos, which, according to the Church of Cyprus, was usually attended by the Archbishop of Cyprus.

The Cave of Agia Fotini

The tradition of Agia Fotini is closely connected with Agios Andronikos.

According to ecclesiastical and local tradition, the cave of the saint was discovered in 1718 by the steward Nikodimos, overseer of the local monastery.

The veneration of the saint gradually became so important that Agia Fotou became the protector of the community.

Because this account concerns religious tradition, however, it should be presented as such and not as an archaeologically proven fact.

The Chapels

Various old chapels are recorded in the area of the village.

The Union of Displaced Communities mentions Agia Marina, Panagia tou Agkarkou and Agios Andronikos, together with the Church of Agia Fotou.

These scattered monuments form an important part of the historical and religious landscape of the community.

Each one, however, requires separate research concerning its dating, architecture and state of preservation.

1974

During the second phase of the Turkish invasion, in August 1974, Agios Andronikos was occupied by the Turkish army.

Unlike many other communities, a large number of Greek Cypriot inhabitants initially remained in the village as enclaved residents.

Most attempted to stay in their homeland and continue their lives there.

The situation, however, gradually changed during the following years.

The Enclaved Residents and the Displacement

The Greek Cypriot inhabitants who remained in Agios Andronikos after 1974 faced extremely difficult conditions.

A modern official government account describes mistreatment, imprisonment and the closure of the school and church, and states that around 1976 most Greek Cypriot inhabitants were forced to leave the village.

The Union of Displaced Communities of Famagusta also records that most residents remained enclaved until 1976 and subsequently moved to the free areas.

By the end of 1983, only 9 Greek Cypriot enclaved residents remained in Agios Andronikos.

The Return to Agia Fotou

Decades after the displacement, the Church of Agia Fotini once again became a meeting place for the displaced inhabitants.

At a Divine Liturgy celebrated there for the first time since 1977, hundreds of displaced people from Agios Andronikos returned to the church for the feast of Agia Fotou.

The same source states that the church had suffered serious damage from abandonment and the passage of time.

Of particular significance is the fact that Turkish Cypriot residents of the village also participated in this return, creating a meeting between former fellow villagers after decades.

Liturgies at Agia Fotini have continued in more recent years; for example, the Church of Cyprus recorded a Divine Liturgy there on 2 August 2025.

The Present Community of the Displaced

The Greek Cypriot inhabitants of Agios Andronikos and their descendants are today scattered across different districts of the free areas of Cyprus.

The Community Council and the village association continue to organise activities and maintain the relationship of the inhabitants with their place of origin.

This continuity is particularly important.

A community does not cease to exist because its inhabitants have been displaced from its physical location.

Memory, family histories, place names, churches and traditions continue to connect younger generations with the village.

The Natural Character of Agios Andronikos

The image of old Agios Andronikos was directly connected with greenery.

The abundant water, cultivated fields, mulberry trees, agricultural land and the Kavala forest created a landscape different from that of many drier parts of Cyprus.

This helps explain why the modern Turkish Cypriot name Yeşilköy, meaning “green village”, is used.

The historic Greek name, however, remains Agios Andronikos of Karpasia.

The Importance of Photographic Documentation

Systematic photographic documentation of Agios Andronikos is of particular value.

The village has a complex historical landscape: old houses, agricultural land, watermills, chapels, Agia Fotou, old neighbourhoods and natural areas.

Photographing these elements can preserve information that might otherwise be lost.

Modern photographs, when compared with older archival material and the memories of inhabitants, can help identify buildings, roads, place names and changes in the landscape.

Photographic documentation therefore becomes an important part of the historical recording of the community.

A Village with a Distinctive History

Agios Andronikos of Karpasia is one of the most interesting communities of the peninsula.

It was a mixed village for many generations.

It was a fief during the medieval period.

It possessed rich water resources and watermills.

It was known for colocasia, tobacco and silk production.

A strong local tradition developed around Agia Fotini.

And after 1974, a large part of the Greek Cypriot population initially remained enclaved before gradually being displaced.

Recording all these different aspects is essential for understanding the true history of Agios Andronikos.

It is not simply another occupied village on the map.

It is a community with a deep historical, social, agricultural and religious tradition, whose memory continues to be preserved more than half a century after 1974.

Summary

Name: Agios Andronikos of Karpasia – Agios Andronikos of Gialousa

Other historical name: Agios Andronikos of Kanakaria

District: Famagusta, Cyprus

Geographical region: Karpasia

Location: Approximately 4 km from Gialousa and about 3 km from the sea

Elevation: Approximately 115 m

Historical character: Mixed Greek Cypriot and Turkish Cypriot community, documented as mixed already in the Ottoman census of 1832/33

Medieval history: Recorded as a fief associated with Helena Palaiologina and later Queen Charlotte

Main traditional crops: Colocasia, tobacco and mulberry trees for sericulture and silk production

Watermills: Six recorded watermills along the “Potamos tous Mylous”

Population in 1881: 620

Population in 1891: 657

Population in 1901: 772

Population in 1911: 858

Population in 1921: 920

Population in 1931: 1,012 – 687 Greek Cypriots and 325 Turkish Cypriots

Population in 1946: 1,380 – 960 Greek Cypriots and 420 Turkish Cypriots

Population in 1960: 1,238 – 771 Greek Cypriots, 434 Turkish Cypriots and 33 people recorded in the source as Gypsies

Population in 1973: 1,123 – 712 Greek Cypriots and 411 Turkish Cypriots

Other reference for the period before 1974: Approximately 1,500 inhabitants, around 1,000 Greek Cypriots and 500 Turkish Cypriots

Patron saint: Agia Fotini of Karpasia – Agia Fotou

Feast of Agia Fotini: 2 August

Old chapels: Agia Marina, Panagia tou Agkarkou and Agios Andronikos

Occupation: August 1974, during the second phase of the Turkish invasion

Enclaved residents: Many Greek Cypriots initially remained in the village; most were forced to leave around 1976, while by the end of 1983 only 9 Greek Cypriot enclaved residents remained

Present status: Occupied community of the Famagusta District

Historical significance: An old mixed community of Karpasia with medieval history, rich agricultural production, a tradition of sericulture, significant water resources and a particularly strong religious connection with Agia Fotini of Karpasia.