Το εκκλησάκι του Τιμίου Σταυρού στο κατεχόμενο χωριό ( δήμος) Λευκόνοικο της επαρχίας Αμμοχώστου - The Chapel of the Holy Cross in Occupied Lefkoniko - Cyprus

 See also

Το κατεχόμενο χωριό ( δήμος) Λευκόνοικο της επαρχίας Αμμοχώστου - Leukoniko village - Cyprus

Ιερός Ναός Αρχαγγέλου Μιχαήλ στο Κατεχόμενο Λευκόνοικο

Εκκλησία Μεταμόρφωσης του Σωτήρος στο κατεχόμενο χωριό ( δήμος) Λευκόνοικο της επαρχίας Αμμοχώστου

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Photos 18/9/2023 by George Konstantinou

Below in English

Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου

Το Εκκλησάκι του Τιμίου Σταυρού στο κατεχόμενο Λευκόνοικο – Ένα μικρό μνημείο με βημόθυρα του 17ου αιώνα

Στο κατεχόμενο σήμερα Λευκόνοικο της επαρχίας Αμμοχώστου, κοντά στην Εκκλησία της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, βρισκόταν ένα μικρό αλλά ιστορικά σημαντικό εκκλησάκι αφιερωμένο στον Τίμιο Σταυρό.

Παρά το μικρό του μέγεθος, το παρεκκλήσιο κατείχε ιδιαίτερη θέση στη θρησκευτική ζωή των Λευκονοικιατών. Η σημασία του ενισχυόταν από τον παλαιό εκκλησιαστικό του εξοπλισμό και κυρίως από τα περίφημα βημόθυρά του, τα οποία οι διαθέσιμες πηγές χρονολογούν γύρω στη δεκαετία του 1680.

Το εκκλησάκι αποτελεί σήμερα ένα από τα μικρότερα αλλά ιδιαίτερα ενδιαφέροντα μνημεία της εκκλησιαστικής κληρονομιάς του Λευκονοίκου.

Η θέση του στο Λευκόνοικο

Οι επίσημες πληροφορίες του Δήμου Λευκονοίκου αναφέρουν ότι το παρεκκλήσιο του Τιμίου Σταυρού βρισκόταν κοντά στην Εκκλησία της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, στην περιοχή της κάτω ενορίας.

Η θέση αυτή είχε ιδιαίτερη σημασία, καθώς δημιουργούσε ένα μικρό εκκλησιαστικό σύνολο μέσα στον οικιστικό ιστό της κωμόπολης.

Πριν από το 1974, το Λευκόνοικο διέθετε δύο κύριες εκκλησίες και αρκετά μικρότερα παρεκκλήσια και εξωκλήσια. Ανάμεσα σε αυτά συγκαταλεγόταν και ο Τίμιος Σταυρός.

Τα περίφημα παλιά βημόθυρα

Το σημαντικότερο ιστορικό στοιχείο που συνδέεται με το εκκλησάκι είναι τα παλιά βημόθυρα του.

Τα βημόθυρα είναι οι δύο μικρές θύρες που κλείνουν την κεντρική είσοδο του Ιερού Βήματος στο τέμπλο μιας ορθόδοξης εκκλησίας.

Στην περίπτωση του Τιμίου Σταυρού στο Λευκόνοικο, οι πηγές τα χαρακτηρίζουν ως ιδιαίτερα αξιόλογα και τα χρονολογούν γύρω στα 1680.

Η χρονολόγηση αυτή είναι πολύ σημαντική, γιατί προσφέρει ένα ασφαλές χρονικό σημείο για τον εκκλησιαστικό εξοπλισμό του παρεκκλησίου.

Δεν σημαίνει όμως αυτομάτως ότι το ίδιο το κτίσμα κατασκευάστηκε ακριβώς το 1680.

Τα βημόθυρα μπορεί να είναι σύγχρονα με τον ναό, να προέρχονται από παλαιότερη οικοδομική φάση ή να τοποθετήθηκαν μεταγενέστερα.

Χωρίς ειδική αρχιτεκτονική ή αρχαιολογική μελέτη, δεν είναι ασφαλές να χρησιμοποιήσουμε τη χρονολογία των βημοθύρων ως ακριβή χρονολογία ανέγερσης του παρεκκλησίου.

Ένα παρεκκλήσιο με μακρά λατρευτική ζωή

Η αφιέρωση του ναού στον Τίμιο Σταυρό τον συνέδεε με μία από τις σημαντικότερες εορτές της Ορθόδοξης Εκκλησίας, την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού, που τιμάται στις 14 Σεπτεμβρίου.

Για τους κατοίκους του Λευκονοίκου, η εορτή αυτή δεν αποτελούσε μόνο ένα γεγονός του εκκλησιαστικού ημερολογίου.

Ήταν συνδεδεμένη με το συγκεκριμένο εκκλησάκι και με τις αναμνήσεις πολλών γενεών της κοινότητας.

Ακόμη και μετά τον εκτοπισμό των κατοίκων, η εορτή συνέχισε να αποτελεί σημείο αναφοράς για τους Λευκονοικιάτες.

Μετά το 1974

Μετά τα γεγονότα του 1974 και τον εκτοπισμό των Ελληνοκυπρίων κατοίκων, το παρεκκλήσιο έπαψε να λειτουργεί κανονικά ως ορθόδοξος χώρος λατρείας.

Φωτογραφική και αρχειακή τεκμηρίωση που έχει δημοσιευθεί από κυπριακούς φορείς καταγράφει τον Τίμιο Σταυρό ως βεβηλωμένο μνημείο μετά το 1974.

Η κατάσταση αυτή εντάσσεται στη γενικότερη ιστορία πολλών εκκλησιαστικών μνημείων των κατεχόμενων περιοχών, τα οποία έχασαν την αρχική τους χρήση, υπέστησαν φθορές ή εγκαταλείφθηκαν.

Οι εργασίες επιδιόρθωσης του 2019

Ένα ιδιαίτερα θετικό κεφάλαιο στην πρόσφατη ιστορία του μνημείου σημειώθηκε το 2019.

Ο Δήμος Λευκονοίκου ανακοίνωσε τότε ότι είχαν αρχίσει εργασίες επιδιόρθωσης της εκκλησίας του Σταυρού.

Σύμφωνα με την ανακοίνωση, τη χρηματοδότηση ανέλαβαν το Προσφυγικό Σωματείο «Το Λευκόνοικο», με ποσό €2.000, και η Ένωση Λευκονοικιατών Αγγλίας, η οποία πρόσφερε €3.500.

Οι εργασίες αυτές δείχνουν τη συνεχή προσπάθεια των εκτοπισμένων κατοίκων να διατηρήσουν και να προστατεύσουν τα εκκλησιαστικά μνημεία της γενέτειράς τους.

Το αίτημα για Θεία Λειτουργία το 2022

Το εκκλησάκι του Τιμίου Σταυρού βρέθηκε ξανά στο επίκεντρο της δημόσιας προσοχής τον Σεπτέμβριο του 2022.

Η Ιερά Μητρόπολη Κωνσταντίας και Αμμοχώστου υπέβαλε, μέσω των Ηνωμένων Εθνών, αίτημα για να τελεστεί Θεία Λειτουργία στο παρεκκλήσιο στις 10 Σεπτεμβρίου 2022, με την ευκαιρία της επερχόμενης εορτής της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού.

Το αίτημα απορρίφθηκε.

Μετά την άρνηση, ο Δήμος Λευκονοίκου και το Προσφυγικό Σωματείο «Το Λευκόνοικο» μετέφεραν τον εκκλησιασμό στον Ιερό Ναό Αγίας Θέκλας στον Προσφυγικό Συνοικισμό Αγίων Αναργύρων στη Λάρνακα.

Η ανακοίνωση του Δήμου έκλεινε με την ευχή οι Λευκονοικιάτες να μπορέσουν στο μέλλον να γιορτάσουν και πάλι «στον Σταυρό μας στη γενέτειρά μας».

Η φράση αυτή αποτυπώνει με ιδιαίτερη δύναμη τη συναισθηματική σχέση που εξακολουθούν να έχουν οι εκτοπισμένοι κάτοικοι με το μικρό παρεκκλήσιο.

Η σημασία των βημοθύρων

Τα βημόθυρα του Τιμίου Σταυρού αξίζουν ιδιαίτερη προσοχή.

Σε έναν μικρό ναό, τέτοια ξυλόγλυπτα ή ζωγραφισμένα στοιχεία μπορούσαν να αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα έργα τέχνης του εσωτερικού χώρου.

Η χρονολόγησή τους γύρω στο 1680 τα κατατάσσει στον 17ο αιώνα, μια εποχή ιδιαίτερα σημαντική για τη μεταβυζαντινή εκκλησιαστική τέχνη της Κύπρου.

Δυστυχώς, οι πηγές που εντόπισα δεν προσφέρουν αρκετές τεχνικές λεπτομέρειες για το εικονογραφικό πρόγραμμα, τον δημιουργό, το ξύλο ή την τεχνική των συγκεκριμένων βημοθύρων.

Για τον λόγο αυτό δεν είναι σωστό να συμπληρωθούν αυτά τα στοιχεία με υποθέσεις.

Το ασφαλές ιστορικό δεδομένο παραμένει ότι το παρεκκλήσιο ήταν γνωστό ακριβώς για αυτά τα παλιά βημόθυρα του 17ου αιώνα.

Ο Τίμιος Σταυρός στην ορθόδοξη παράδοση

Η αφιέρωση ενός ναού στον Τίμιο Σταυρό έχει ιδιαίτερη θέση στην ορθόδοξη εκκλησιαστική παράδοση.

Ο Σταυρός αποτελεί το κεντρικό σύμβολο της χριστιανικής πίστης και η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού στις 14 Σεπτεμβρίου είναι μία από τις σημαντικότερες εορτές του ορθόδοξου εορτολογίου.

Σε ολόκληρη την Κύπρο υπάρχουν ναοί, μονές και παρεκκλήσια αφιερωμένα στον Τίμιο Σταυρό.

Το μικρό εκκλησάκι του Λευκονοίκου αποτελεί μέρος αυτής της μεγάλης κυπριακής εκκλησιαστικής παράδοσης, αλλά με τη δική του ξεχωριστή τοπική ταυτότητα.

Ένα μικρό μνημείο με μεγάλη μνήμη

Η αξία ενός εκκλησιαστικού μνημείου δεν καθορίζεται από το μέγεθός του.

Το εκκλησάκι του Τιμίου Σταυρού μπορεί να ήταν μικρό, αλλά για τους ανθρώπους του Λευκονοίκου αποτελούσε μέρος της καθημερινής και θρησκευτικής τους ζωής.

Η αξία του βρίσκεται στα παλιά βημόθυρα.

Στην εορτή του Σεπτεμβρίου.

Στην παρουσία του δίπλα στον Σωτήρα.

Στις αναμνήσεις των ανθρώπων που κάποτε έμπαιναν στο μικρό παρεκκλήσιο για να ανάψουν ένα κερί.

Και στη συνεχή προσπάθεια των εκτοπισμένων κατοίκων να το διατηρήσουν ζωντανό στη μνήμη και, όταν είναι δυνατόν, να το προστατεύσουν και ως φυσικό κτίσμα.

Η ανάγκη τεκμηρίωσης

Για το συγκεκριμένο εκκλησάκι εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικά κενά στη διαθέσιμη δημόσια τεκμηρίωση.

Δεν εντόπισα αξιόπιστη πηγή που να δίνει με βεβαιότητα:

την ακριβή χρονολογία ανέγερσης,

τον αρχιτέκτονα ή κτήτορα,

πλήρη αρχιτεκτονική περιγραφή,

πλήρη κατάλογο εικόνων ή άλλου εκκλησιαστικού εξοπλισμού,

ή αναλυτική επιστημονική μελέτη των παλιών βημοθύρων.

Για ένα σοβαρό ιστορικό αρχείο, είναι προτιμότερο αυτά τα στοιχεία να παραμείνουν άγνωστα ή υπό διερεύνηση παρά να συμπληρωθούν από μη τεκμηριωμένες διαδικτυακές αναφορές.

Ένα μικρό κομμάτι της εκκλησιαστικής κληρονομιάς της Μεσαορίας

Ο Τίμιος Σταυρός του Λευκονοίκου αποτελεί ένα μικρό αλλά σημαντικό κομμάτι της εκκλησιαστικής ιστορίας της Μεσαορίας.

Δεν είναι γνωστός για μεγάλες διαστάσεις ή μνημειακή αρχιτεκτονική.

Είναι γνωστός για κάτι ίσως πιο ανθρώπινο.

Για τη σχέση του με μια συγκεκριμένη κοινότητα.

Για τα βημόθυρά του, που επιβίωσαν ως μνήμη ενός παλαιότερου εκκλησιαστικού κόσμου.

Για την επιθυμία των Λευκονοικιατών να επιστρέφουν εκεί κάθε Σεπτέμβριο.

Και για την επιμονή τους, ακόμη και δεκαετίες μετά τον εκτοπισμό, να μη χαθεί ένα μικρό παρεκκλήσιο που αποτελεί μέρος της ιστορίας τους.

Το εκκλησάκι του Τιμίου Σταυρού στο κατεχόμενο Λευκόνοικο παραμένει έτσι ένα μνημείο θρησκευτικής πίστης, ιστορικής μνήμης και πολιτιστικής συνέχειας.

Συνοπτικά στοιχεία

Ονομασία: Εκκλησάκι / Παρεκκλήσιο Τιμίου Σταυρού

Τοποθεσία: Κατεχόμενο Λευκόνοικο, επαρχία Αμμοχώστου, Κύπρος

Θέση: Κοντά στην Εκκλησία της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος

Τύπος: Μικρό παρεκκλήσιο

Αφιέρωση: Τίμιος Σταυρός

Κύρια εορτή: Ύψωση του Τιμίου Σταυρού – 14 Σεπτεμβρίου

Ιδιαίτερο ιστορικό χαρακτηριστικό: Τα ξακουστά παλιά βημόθυρα του παρεκκλησίου

Χρονολόγηση βημοθύρων: Περίπου 1680 / δεκαετία 1680

Ακριβής χρονολογία ανέγερσης ναού: Δεν έχει εντοπιστεί επαρκώς τεκμηριωμένη χρονολόγηση.

Μετά το 1974: Το μνημείο καταγράφεται σε αρχειακές πηγές ως βεβηλωμένο.

Εργασίες επιδιόρθωσης: Άρχισαν το 2019, με οικονομική στήριξη του Προσφυγικού Σωματείου «Το Λευκόνοικο» και της Ένωσης Λευκονοικιατών Αγγλίας.

Αίτημα Θείας Λειτουργίας: Υποβλήθηκε αίτημα για τέλεση Θείας Λειτουργίας στις 10 Σεπτεμβρίου 2022, ενόψει της εορτής της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού.

Αποτέλεσμα αιτήματος: Απορρίφθηκε και ο εκκλησιασμός πραγματοποιήθηκε στη Λάρνακα.

Ιστορική σημασία: Σημαντικό μικρό εκκλησιαστικό μνημείο του Λευκονοίκου, γνωστό ιδιαίτερα για τα βημόθυρα του 17ου αιώνα.

Ερευνητική παρατήρηση: Η χρονολόγηση των βημοθύρων γύρω στο 1680 δεν πρέπει να χρησιμοποιείται αυτομάτως ως χρονολογία κατασκευής του ίδιου του παρεκκλησίου χωρίς πρόσθετη αρχιτεκτονική ή αρχαιολογική τεκμηρίωση.

The Chapel of the Holy Cross in Occupied Lefkoniko – A Small Monument with 17th-Century Sanctuary Doors

In occupied Lefkoniko, in the Famagusta District of Cyprus, close to the Church of the Transfiguration of the Saviour, stood a small but historically significant chapel dedicated to the Holy Cross.

Despite its modest size, the chapel held an important place in the religious life of the people of Lefkoniko. Its significance was enhanced by its old ecclesiastical furnishings, especially its well-known sanctuary doors, which available sources date to around the 1680s.

The chapel therefore represents one of the smaller but particularly interesting monuments of the ecclesiastical heritage of Lefkoniko.

Its Location in Lefkoniko

Official information from the Municipality of Lefkoniko states that the Chapel of the Holy Cross was located near the Church of the Transfiguration of the Saviour, in the area of the lower parish.

Its position created a small ecclesiastical grouping within the urban fabric of the town.

Before 1974, Lefkoniko had two principal churches as well as several smaller chapels and rural churches. The Holy Cross chapel was one of these smaller places of worship.

The Famous Old Sanctuary Doors

The most important historical feature associated with the chapel is its old sanctuary doors.

These are the small doors closing the central entrance to the sanctuary within the iconostasis of an Orthodox church.

In the case of the Holy Cross chapel in Lefkoniko, the doors are described as particularly noteworthy and are dated to around the 1680s.

This dating is important because it provides a relatively secure chronological reference for part of the chapel’s ecclesiastical furnishings.

However, it does not automatically mean that the chapel itself was built in 1680.

The sanctuary doors may have been contemporary with the building, may have belonged to an earlier phase, or may have been installed later.

Without a dedicated architectural or archaeological study, the date of the sanctuary doors should not be used as the precise construction date of the chapel.

A Chapel with a Long Liturgical Tradition

The dedication of the chapel to the Holy Cross connected it with one of the most important feasts of the Orthodox Church, the Exaltation of the Holy Cross, celebrated on 14 September.

For the people of Lefkoniko, this feast was not simply another date in the ecclesiastical calendar.

It was closely associated with the chapel itself and with the memories of generations of local families.

Even after the displacement of the residents, the feast continued to remain an important point of reference for the people of Lefkoniko.

After 1974

Following the events of 1974 and the displacement of the Greek Cypriot population, the chapel ceased to function normally as an Orthodox place of worship.

Photographic and archival documentation published by Cypriot institutions records the Holy Cross chapel as a desecrated monument after 1974.

Its condition forms part of the broader history of many ecclesiastical monuments in the occupied areas, which lost their original use, suffered damage or were abandoned.

Repair Works in 2019

A more positive chapter in the recent history of the monument began in 2019.

The Municipality of Lefkoniko announced that repair works had started at the Church of the Holy Cross.

According to the announcement, financial support was provided by the Refugee Association “To Lefkoniko”, with a contribution of €2,000, and by the Lefkoniko Association of the United Kingdom, which contributed €3,500.

These works reflect the continuing effort of the displaced community to preserve and protect the ecclesiastical monuments of its hometown.

The Request for a Divine Liturgy in 2022

The chapel returned to public attention in September 2022.

The Holy Metropolis of Constantia and Famagusta submitted, through the United Nations, a request for a Divine Liturgy to be celebrated in the chapel on 10 September 2022, ahead of the feast of the Exaltation of the Holy Cross.

The request was rejected.

Following the refusal, the Municipality of Lefkoniko and the Refugee Association “To Lefkoniko” transferred the service to the Church of Agia Thekla in the Agioi Anargyroi Refugee Settlement in Larnaca.

The municipal announcement closed with the hope that the people of Lefkoniko would one day be able to celebrate again “at our Holy Cross in our hometown.”

This phrase captures the deep emotional connection that the displaced residents continue to maintain with the small chapel.

The Importance of the Sanctuary Doors

The sanctuary doors of the Holy Cross chapel deserve particular attention.

In a small church, such carved or painted elements could be among the most important works of art within the interior.

Their dating to around the 1680s places them firmly within the 17th century, an important period in the development of post-Byzantine ecclesiastical art in Cyprus.

Unfortunately, the sources currently available do not provide enough technical detail regarding their iconographic programme, painter, wood type or artistic technique.

For that reason, these aspects should not be reconstructed through speculation.

The secure historical point is that the chapel was known for its old sanctuary doors dating to the 17th century.

The Holy Cross in Orthodox Tradition

The dedication of a church to the Holy Cross holds a particularly important place in Orthodox Christian tradition.

The Cross is the central symbol of the Christian faith, and the Exaltation of the Holy Cross on 14 September is one of the major feasts of the Orthodox liturgical calendar.

Throughout Cyprus, many churches, monasteries and chapels are dedicated to the Holy Cross.

The small chapel at Lefkoniko forms part of this wider Cypriot ecclesiastical tradition, while preserving its own distinct local identity.

A Small Monument with Great Memory

The value of an ecclesiastical monument is not determined by its size.

The Chapel of the Holy Cross may have been small, but for the people of Lefkoniko it formed part of everyday and religious life.

Its importance lies in the old sanctuary doors.

In the September feast.

In its position close to the Church of the Saviour.

In the memories of people who once entered the small chapel to light a candle.

And in the continuing efforts of the displaced residents to preserve it in memory and, whenever possible, to protect it as a physical monument.

The Need for Documentation

Important gaps remain in the publicly available documentation concerning this particular chapel.

I have not found a reliable source providing with certainty:

the exact date of construction,

the architect or founder,

a complete architectural description,

a full inventory of icons or other ecclesiastical furnishings,

or a detailed scholarly study of the old sanctuary doors.

For a serious historical record, it is preferable for such information to remain unknown or under investigation rather than to be filled in from undocumented internet claims.

A Small Part of the Ecclesiastical Heritage of the Mesaoria

The Holy Cross chapel of Lefkoniko is a small but important part of the ecclesiastical history of the Mesaoria.

It is not known for monumental scale or imposing architecture.

Its importance is more intimate.

It lies in its relationship with a particular community.

In its 17th-century sanctuary doors.

In the wish of the people of Lefkoniko to return there every September.

And in their determination, even decades after displacement, not to allow a small chapel forming part of their history to disappear from memory.

The Chapel of the Holy Cross in occupied Lefkoniko therefore remains a monument of religious faith, historical memory and cultural continuity.

Summary Information

Name: Chapel of the Holy Cross

Location: Occupied Lefkoniko, Famagusta District, Cyprus

Position: Near the Church of the Transfiguration of the Saviour

Type: Small chapel

Dedication: The Holy Cross

Principal feast: Exaltation of the Holy Cross – 14 September

Most important historical feature: The well-known old sanctuary doors

Dating of the sanctuary doors: Approximately 1680 / the 1680s

Exact date of construction of the chapel: No sufficiently documented date has yet been identified.

After 1974: The monument is recorded in archival sources as desecrated.

Repair works: Began in 2019, with financial support from the Refugee Association “To Lefkoniko” and the Lefkoniko Association of the United Kingdom.

Request for Divine Liturgy: A request was submitted for a service on 10 September 2022, ahead of the feast of the Exaltation of the Holy Cross.

Outcome of the request: It was rejected, and the service was transferred to Larnaca.

Historical significance: An important small ecclesiastical monument of Lefkoniko, known especially for its 17th-century sanctuary doors.

Research note: The dating of the sanctuary doors to around 1680 should not automatically be used as the construction date of the chapel itself without additional architectural or archaeological evidence.

Text: George Konstantinou