See also
All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο
ΧΛΩΡΙΔΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ - Οργανωμένος δυναμικός κατάλογος 2.071 taxa - FLORA OF CYPRUS - Organized Dynamic Checklist 2.071 taxa · classified by status, family and genus
Below in English
Κείμενο George Konstantinou
Η οικογένεια Vitaceae, γνωστή στα αγγλικά ως grape family, είναι οικογένεια ανθοφόρων φυτών που αποτελεί τη μοναδική οικογένεια της τάξης Vitales. Περιλαμβάνει 20 αποδεκτά γένη και περίπου 900 είδη, τα οποία εξαπλώνονται κυρίως στις τροπικές και υποτροπικές περιοχές του κόσμου, με ορισμένα γένη να επεκτείνονται στις εύκρατες ζώνες.
Τα περισσότερα μέλη της οικογένειας είναι ξυλώδη αναρριχώμενα φυτά που προσκολλώνται στη βλάστηση ή σε άλλα στηρίγματα με έλικες. Στην οικογένεια ανήκει η άμπελος, Vitis vinifera, ένα από τα αρχαιότερα και σημαντικότερα καλλιεργούμενα φυτά του ανθρώπου.
Σύμφωνα με τον νέο οργανωμένο κατάλογο της κυπριακής χλωρίδας, η οικογένεια Vitaceae αντιπροσωπεύεται στην Κύπρο από 1 γένος και 1 taxon: το Vitis vinifera L.
Γενικά χαρακτηριστικά
Τα μέλη της οικογένειας είναι συνήθως αναρριχώμενοι θάμνοι ή λιάνα και σπανιότερα μικρά δέντρα ή πολυετή ποώδη φυτά. Οι βλαστοί είναι συχνά διογκωμένοι στα γόνατα και μπορεί να περιέχουν άφθονο υδαρή χυμό.
Τα φύλλα διατάσσονται κατ’ εναλλαγή και μπορεί να είναι απλά, παλαμοειδώς λοβωτά ή σύνθετα. Παράφυλλα υπάρχουν συνήθως στη βάση των μίσχων.
Οι έλικες ή οι ταξιανθίες αναπτύσσονται συνήθως απέναντι από τα φύλλα. Στα αναρριχώμενα είδη οι έλικες αντιδρούν στην επαφή, περιελίσσονται γύρω από τα διαθέσιμα στηρίγματα και συγκρατούν τους μακριούς βλαστούς.
Τα άνθη είναι συνήθως μικρά, ακτινόμορφα και οργανωμένα σε κυματοειδείς ή βοτρυώδεις ταξιανθίες. Μπορεί να είναι αμφίφυλα ή μονογενή και συνήθως διαθέτουν τέσσερα ή πέντε πέταλα και ισάριθμους στήμονες.
Στο γένος Vitis τα πέταλα παραμένουν ενωμένα στην κορυφή και αποχωρίζονται από τη βάση κατά την άνθηση, σχηματίζοντας ένα μικρό κάλυμμα που αποπίπτει.
Ο καρπός είναι σαρκώδης ράγα που περιέχει συνήθως έναν έως τέσσερις σπόρους. Οι καρποί πολλών άγριων ειδών καταναλώνονται από πτηνά και θηλαστικά, τα οποία συμβάλλουν στη διασπορά των σπόρων.
Η οικογένεια Vitaceae στην Κύπρο
Το μοναδικό taxon της οικογένειας που περιλαμβάνεται στον νέο οργανωμένο κατάλογο είναι το Vitis vinifera L. Στην Κύπρο η άμπελος καλλιεργείται από την αρχαιότητα και αποτελεί σημαντικό στοιχείο της γεωργίας, της οικονομίας, της διατροφής και της πολιτιστικής ιστορίας του νησιού.
Εκτός από τα καλλιεργούμενα αμπέλια, φυτά εμφανίζονται αυτοφυόμενα ή επιβιώνουν ως υπολείμματα παλιών και εγκαταλειμμένων καλλιεργειών. Για αυτόν τον λόγο ο κατάλογος το εντάσσει στα ξενικά και εγκλιματισμένα taxa με καθεστώς εγκλιματισμένο μη εισβλητικό – Naturalized non-invasive (NN).
Ταξινομική σημείωση
Η Flora of Cyprus αντιμετωπίζει το Vitis vinifera με ευρεία έννοια – sensu latissimo. Στην έννοια αυτή περιλαμβάνονται τόσο οι καλλιεργούμενες μορφές της αμπέλου όσο και φυτά που παρουσιάζουν χαρακτηριστικά της άγριας αμπέλου, η οποία αναφέρεται συχνά ως Vitis vinifera subsp. sylvestris.
Η ακριβής προέλευση ορισμένων αυτοφυόμενων κυπριακών πληθυσμών δεν είναι πάντοτε εύκολο να καθοριστεί. Μπορεί να αντιπροσωπεύουν υπολείμματα παλιάς καλλιέργειας, απογόνους καλλιεργούμενων φυτών, αρχαιόφυτα, νεόφυτα ή πιθανώς γνήσιους άγριους πληθυσμούς.
Στο άρθρο και στον οργανωμένο κατάλογο όλοι αυτοί οι σχηματισμοί περιλαμβάνονται κάτω από το ενιαίο όνομα Vitis vinifera L.
Taxa της οικογένειας Vitaceae στην Κύπρο
Ξενικά και εγκλιματισμένα taxa
Vitis
- Vitis vinifera L. – Είδος – Εγκλιματισμένο μη εισβλητικό (NN)
Σύνολο: 1 γένος και 1 taxon.
Vitis vinifera L.
Το Vitis vinifera, γνωστό στα αγγλικά ως grapevine, common grapevine ή wine grape, είναι φυλλοβόλο ξυλώδες αναρριχώμενο φυτό. Η φυσική εξάπλωση του είδους εκτείνεται από τη νότια κεντρική και νοτιοανατολική Ευρώπη μέχρι την Κεντρική Ασία και το βόρειο Ιράν.
Η εξημέρωση και η καλλιέργειά του ξεκίνησαν πριν από χιλιάδες χρόνια. Μέσω της ανθρώπινης δραστηριότητας εξαπλώθηκε σε όλες σχεδόν τις περιοχές του κόσμου με κατάλληλο κλίμα.
Οι ξυλώδεις βλαστοί μπορούν να φθάσουν σε μεγάλο μήκος. Το φυτό αναρριχάται πάνω σε δέντρα, θάμνους, βράχους, τοίχους, σύρματα και τεχνητά υποστηρίγματα με τη βοήθεια διακλαδισμένων ελίκων.
Φύλλα
Τα φύλλα είναι κατ’ εναλλαγή, απλά, παλαμοειδή και συνήθως χωρισμένα σε τρεις έως πέντε λοβούς. Το περιθώριό τους είναι οδοντωτό και η βάση συχνά σχηματίζει βαθύ μισχοκόλπο.
Η άνω επιφάνεια είναι πράσινη και συνήθως λεία ή ελαφρώς τριχωτή. Η κάτω επιφάνεια μπορεί να είναι αραιά ή πυκνά τριχωτή, ανάλογα με την ποικιλία ή τον πληθυσμό.
Το σχήμα, η τριχοφυΐα και η οδόντωση των φύλλων παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία και χρησιμοποιούνται στην αναγνώριση των καλλιεργούμενων ποικιλιών.
Άνθη
Τα άνθη είναι μικρά, πρασινωπά και οργανωμένα σε πολυανθείς ταξιανθίες. Στις περισσότερες καλλιεργούμενες ποικιλίες είναι αμφίφυλα, ενώ στις άγριες μορφές τα φυτά είναι συχνά δίοικα, με αρσενικά και θηλυκά άνθη σε διαφορετικά άτομα.
Τα πέντε πέταλα ενώνονται στην κορυφή και αποπίπτουν μαζί σαν μικρό κάλυμμα όταν το άνθος ανοίγει. Η επικονίαση πραγματοποιείται κυρίως με τον άνεμο, αλλά μικρά έντομα μπορεί επίσης να επισκέπτονται τα άνθη.
Στην Κύπρο η περίοδος ανθοφορίας καταγράφεται από τον Μάιο μέχρι τον Ιούνιο.
Καρποί και σπόροι
Οι καρποί είναι οι γνωστές ράγες των σταφυλιών και οργανώνονται σε βότρεις. Ανάλογα με την ποικιλία, μπορεί να είναι πράσινοι, κιτρινωποί, ρόδινοι, κόκκινοι, πορφυροί ή σχεδόν μαύροι.
Η σάρκα είναι χυμώδης και γλυκιά και περιέχει συνήθως έναν έως τέσσερις σπόρους. Πολλές καλλιεργούμενες ποικιλίες έχουν επιλεγεί για την παραγωγή άσπερμων καρπών.
Τα σταφύλια καταναλώνονται νωπά ή μεταποιούνται για την παραγωγή κρασιού, σταφίδων, χυμού, ξιδιού, αποσταγμάτων, γλυκών και άλλων προϊόντων.
Ενδιαιτήματα στην Κύπρο
Το Vitis vinifera μπορεί να συναντηθεί σε:
- ενεργούς αμπελώνες,
- εγκαταλειμμένους αμπελώνες,
- παλιά αγροτικά υποστατικά,
- όρια αγρών και ξερολιθιές,
- φράκτες και περιφράξεις,
- όχθες ποταμών και ρυακιών,
- σχετικά υγρές κοιλάδες και χαράδρες,
- παρυφές δασών και θαμνώνων,
- κατοικημένες και περιαστικές περιοχές.
Στην Κύπρο καταγράφεται από το επίπεδο της θάλασσας μέχρι υψόμετρο περίπου 1.700 μέτρων. Το μεγάλο αυτό εύρος περιλαμβάνει καλλιεργούμενα, υπολειμματικά και αυτοφυόμενα φυτά.
Αναπαραγωγή και διασπορά
Η άμπελος αναπαράγεται εγγενώς με σπόρους και αγενώς με μοσχεύματα, καταβολάδες και εμβολιασμό. Στην αμπελουργία η αγενής αναπαραγωγή επιτρέπει τη διατήρηση των χαρακτηριστικών κάθε ποικιλίας.
Οι ώριμοι καρποί καταναλώνονται από πτηνά, αλεπούδες, τρωκτικά και άλλα ζώα, τα οποία μπορούν να μεταφέρουν τους σπόρους μακριά από το μητρικό φυτό.
Οι σπόροι μπορεί επίσης να διασπαρούν με το νερό ή μέσω της απόρριψης σταφυλιών και υπολειμμάτων οινοποίησης. Οι εγκαταλειμμένοι καλλιεργούμενοι βλαστοί μπορούν να επιβιώνουν για πολλά χρόνια και να συνεχίσουν να αναπτύσσονται χωρίς φροντίδα.
Προσαρμογές στο περιβάλλον
Το βαθύ και εκτεταμένο ριζικό σύστημα επιτρέπει στην άμπελο να αξιοποιεί την υγρασία των κατώτερων στρωμάτων του εδάφους. Η φυλλόπτωση περιορίζει τις ανάγκες του φυτού κατά τη χειμερινή περίοδο.
Οι έλικες επιτρέπουν στους μακριούς βλαστούς να αναρριχώνται προς το φως χωρίς την ανάγκη δημιουργίας ισχυρού αυτοστηριζόμενου κορμού.
Η άμπελος παρουσιάζει σημαντική γενετική και μορφολογική ποικιλότητα. Οι πολυάριθμες τοπικές ποικιλίες έχουν προσαρμοστεί σε διαφορετικά εδάφη, υψόμετρα, θερμοκρασίες και επίπεδα ξηρασίας.
Η αμπελουργία στην Κύπρο
Η καλλιέργεια της αμπέλου αποτελεί σημαντικό τμήμα της αγροτικής ιστορίας της Κύπρου. Οι παραδοσιακοί αμπελώνες διαμόρφωσαν το τοπίο πολλών ορεινών και ημιορεινών περιοχών και συνδέονται στενά με την οικονομία και την κοινωνική ζωή των αμπελουργικών χωριών.
Τα σταφύλια χρησιμοποιούνται για την παραγωγή κρασιού, σταφίδων, σουτζούκου, παλουζέ, κιοφτερκών, μουσταλευριάς, ξιδιού, ζιβανίας και άλλων παραδοσιακών προϊόντων.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι κυπριακές ποικιλίες αμπέλου, οι οποίες αποτελούν πολύτιμο γενετικό και πολιτιστικό απόθεμα. Η διατήρησή τους συμβάλλει στην προστασία της αγροβιοποικιλότητας του νησιού.
Οικολογικός ρόλος
Οι ώριμοι καρποί αποτελούν τροφή για πτηνά και θηλαστικά. Το πυκνό φύλλωμα προσφέρει κάλυψη και θέσεις φωλιάσματος σε μικρά πτηνά, ερπετά και ασπόνδυλα.
Τα παλιά πρέμνα και οι νεκροί ξυλώδεις βλαστοί μπορούν να υποστηρίζουν μύκητες, λειχήνες και ξυλοφάγα έντομα. Οι εγκαταλειμμένοι αμπελώνες μπορεί να εξελιχθούν σε μωσαϊκά βλάστησης με σημαντική αξία για την άγρια πανίδα.
Η εντατική καλλιέργεια, όμως, μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τη βιοποικιλότητα όταν συνοδεύεται από εκτεταμένη χρήση φυτοφαρμάκων, απομάκρυνση της φυσικής βλάστησης και έντονη κατεργασία του εδάφους.
Ασθένειες και εχθροί
Η άμπελος προσβάλλεται από διάφορους μύκητες, βακτήρια, ιούς και ασπόνδυλα. Σημαντικά προβλήματα μπορούν να προκαλέσουν ο περονόσπορος, το ωίδιο, η βοτρύτιδα, οι ασθένειες του ξύλου και η φυλλοξήρα.
Η διατήρηση υγιούς πολλαπλασιαστικού υλικού, ο σωστός αερισμός της βλάστησης και η ολοκληρωμένη διαχείριση των εχθρών μειώνουν την ανάγκη για χημικές επεμβάσεις.
Η προστασία των παραδοσιακών ποικιλιών απαιτεί επίσης καταγραφή, διατήρηση γενετικού υλικού και πρόληψη της απώλειας παλιών αμπελώνων.
Προστασία και διαχείριση
Το Vitis vinifera δεν θεωρείται εισβλητικό στην Κύπρο. Η διαχείρισή του αφορά κυρίως τη διατήρηση των τοπικών ποικιλιών, των παραδοσιακών αμπελώνων και πιθανών άγριων ή αρχαίων πληθυσμών.
Οι πληθυσμοί που παρουσιάζουν χαρακτηριστικά άγριας αμπέλου πρέπει να καταγράφονται και να μελετώνται γενετικά πριν από οποιαδήποτε επέμβαση. Είναι σημαντικό να αποφεύγεται η καταστροφή τους ως απλών «εγκαταλειμμένων κλημάτων» χωρίς προηγούμενη αξιολόγηση.
Η διατήρηση ξερολιθιών, φρακτών, φυσικής βλάστησης και ακαλλιέργητων λωρίδων μέσα και γύρω από τους αμπελώνες ενισχύει τη συνολική βιοποικιλότητα του αγροτικού τοπίου.
Ταξινόμηση και στοιχεία του είδους στην Κύπρο
- Βασίλειο: Plantae
- Φύλο: Streptophyta
- Κλάση: Equisetopsida
- Υποκλάση: Magnoliidae
- Τάξη: Vitales
- Οικογένεια: Vitaceae
- Γένος: Vitis
- Είδος: Vitis vinifera L.
- Ταξινομική βαθμίδα: Είδος
- Ταξινομική έννοια στη Flora of Cyprus: Vitis vinifera sensu latissimo
- Καθεστώς στην Κύπρο: Εγκλιματισμένο μη εισβλητικό – Naturalized non-invasive (NN)
- Ενδημισμός: Μη ενδημικό
- Βιομορφή: Φανερόφυτο – Phanerophyte
- Υψομετρική εξάπλωση στην Κύπρο: 0–1.700 μέτρα
- Περίοδος ανθοφορίας στην Κύπρο: Μάιος–Ιούνιος
- Αριθμός στον οργανωμένο κατάλογο: 1939
Πηγές
- Χλωρίδα της Κύπρου – Οργανωμένος δυναμικός κατάλογος 2.071 taxa
- Flora of Cyprus – Vitis vinifera
- Plants of the World Online – Vitaceae
- Plants of the World Online – Vitis
- Plants of the World Online – Vitis vinifera
Text by George Konstantinou
The family Vitaceae, known as the grape family, is a family of flowering plants constituting the only family of the order Vitales. It includes 20 accepted genera and approximately 900 species, distributed mainly throughout the tropical and subtropical regions of the world, with certain genera extending into the temperate zones.
Most members of the family are woody climbing plants that attach themselves to vegetation or other supports with tendrils. The family includes the grapevine, Vitis vinifera, one of the oldest and most important plants cultivated by humans.
According to the new organized checklist of the Cypriot flora, the family Vitaceae is represented in Cyprus by 1 genus and 1 taxon: Vitis vinifera L.
General characteristics
The members of the family are usually climbing shrubs or lianas and, less commonly, small trees or perennial herbaceous plants. Their stems are often swollen at the nodes and may contain abundant watery sap.
The leaves are arranged alternately and may be simple, palmately lobed or compound. Stipules are usually present at the base of the petioles.
The tendrils or inflorescences usually develop opposite the leaves. In climbing species, the tendrils respond to contact, coil around the available supports and hold the long stems in place.
The flowers are usually small, radially symmetrical and arranged in cymose or racemose inflorescences. They may be bisexual or unisexual and usually possess four or five petals and an equal number of stamens.
In the genus Vitis, the petals remain united at the apex and separate from the base during flowering, forming a small cap that falls away.
The fruit is a fleshy berry usually containing one to four seeds. The fruits of many wild species are eaten by birds and mammals, which contribute to seed dispersal.
The family Vitaceae in Cyprus
The only taxon of the family included in the new organized checklist is Vitis vinifera L. Grapevines have been cultivated in Cyprus since antiquity and form an important element of the island’s agriculture, economy, diet and cultural history.
In addition to cultivated vines, plants occur self-sown or survive as remnants of old and abandoned cultivation. For this reason, the checklist places it among the alien and naturalized taxa with the status Naturalized non-invasive (NN).
Taxonomic note
Flora of Cyprus treats Vitis vinifera in the broad sense—sensu latissimo. This concept includes both cultivated forms of the grapevine and plants displaying the characteristics of the wild grapevine, which is frequently referred to as Vitis vinifera subsp. sylvestris.
The precise origin of certain self-sown Cypriot populations is not always easy to determine. They may represent remnants of old cultivation, descendants of cultivated plants, archaeophytes, neophytes or possibly genuine wild populations.
In this article and the organized checklist, all these formations are included under the single name Vitis vinifera L.
Taxa of the family Vitaceae in Cyprus
Alien and naturalized taxa
Vitis
- Vitis vinifera L. – Species – Naturalized non-invasive (NN)
Total: 1 genus and 1 taxon.
Vitis vinifera L.
Vitis vinifera, known in English as grapevine, common grapevine or wine grape, is a deciduous woody climbing plant. The species’ native distribution extends from south-central and southeastern Europe to Central Asia and northern Iran.
Its domestication and cultivation began thousands of years ago. Through human activity, it spread to almost every region of the world with a suitable climate.
The woody stems can reach a considerable length. The plant climbs over trees, shrubs, rocks, walls, wires and artificial supports with the assistance of branched tendrils.
Leaves
The leaves are alternate, simple, palmate and usually divided into three to five lobes. Their margin is toothed, and the base often forms a deep petiolar sinus.
The upper surface is green and usually smooth or slightly hairy. The lower surface may be sparsely or densely hairy, depending on the variety or population.
The shape, hairiness and teeth of the leaves display considerable variation and are used in identifying cultivated varieties.
Flowers
The flowers are small, greenish and arranged in many-flowered inflorescences. In most cultivated varieties, they are bisexual, while in wild forms the plants are often dioecious, with male and female flowers on separate individuals.
The five petals are united at the apex and fall together as a small cap when the flower opens. Pollination takes place mainly by wind, although small insects may also visit the flowers.
In Cyprus, flowering is recorded from May to June.
Fruits and seeds
The fruits are the familiar grape berries and are arranged in clusters. Depending on the variety, they may be green, yellowish, pink, red, purple or almost black.
The flesh is juicy and sweet and usually contains one to four seeds. Many cultivated varieties have been selected to produce seedless fruit.
Grapes are consumed fresh or processed to produce wine, raisins, juice, vinegar, spirits, sweets and other products.
Habitats in Cyprus
Vitis vinifera may be encountered in:
- active vineyards,
- abandoned vineyards,
- old agricultural properties,
- field boundaries and dry-stone walls,
- hedges and fences,
- banks of rivers and streams,
- relatively moist valleys and ravines,
- forest and scrub margins,
- inhabited and suburban areas.
In Cyprus, it is recorded from sea level up to an altitude of approximately 1,700 metres. This broad range includes cultivated, remnant and self-sown plants.
Reproduction and dispersal
The grapevine reproduces sexually by seeds and vegetatively through cuttings, layering and grafting. In viticulture, vegetative propagation permits the preservation of each variety’s characteristics.
The mature fruits are eaten by birds, foxes, rodents and other animals, which can transport the seeds away from the parent plant.
Seeds may also be dispersed by water or through the disposal of grapes and winemaking remains. Abandoned cultivated stems can survive for many years and continue to grow without care.
Environmental adaptations
The deep and extensive root system allows the grapevine to utilize moisture from the lower layers of the soil. Leaf fall reduces the plant’s requirements during the winter period.
The tendrils enable the long stems to climb towards the light without the need to create a strong, self-supporting trunk.
The grapevine displays considerable genetic and morphological diversity. Its numerous local varieties have adapted to different soils, altitudes, temperatures and levels of drought.
Viticulture in Cyprus
Grapevine cultivation forms an important part of Cyprus’s agricultural history. Traditional vineyards have shaped the landscape of many mountainous and semi-mountainous areas and are closely connected with the economy and social life of wine-producing villages.
Grapes are used to produce wine, raisins, soutzoukos, palouzes, kiofterka, grape-must pudding, vinegar, zivania and other traditional products.
Cypriot grapevine varieties are of particular importance and constitute valuable genetic and cultural resources. Their conservation contributes to the protection of the island’s agricultural biodiversity.
Ecological role
The mature fruits provide food for birds and mammals. The dense foliage offers cover and nesting sites for small birds, reptiles and invertebrates.
Old vine trunks and dead woody stems can support fungi, lichens and wood-feeding insects. Abandoned vineyards may develop into vegetation mosaics of considerable value to wildlife.
However, intensive cultivation may negatively affect biodiversity when accompanied by extensive pesticide use, the removal of natural vegetation and intensive soil disturbance.
Diseases and pests
The grapevine is affected by various fungi, bacteria, viruses and invertebrates. Downy mildew, powdery mildew, botrytis, grapevine trunk diseases and phylloxera can cause significant problems.
Maintaining healthy propagation material, ensuring proper ventilation of the foliage and applying integrated pest management reduce the need for chemical treatments.
Protecting traditional varieties also requires documentation, the conservation of genetic material and the prevention of the loss of old vineyards.
Protection and management
Vitis vinifera is not considered invasive in Cyprus. Its management concerns mainly the conservation of local varieties, traditional vineyards and possible wild or ancient populations.
Populations displaying wild grapevine characteristics should be recorded and genetically studied before any intervention. It is important to avoid destroying them as simple “abandoned vines” without prior assessment.
Maintaining dry-stone walls, hedges, natural vegetation and uncultivated strips within and around vineyards enhances the overall biodiversity of the agricultural landscape.
Classification and details of the species in Cyprus
- Kingdom: Plantae
- Phylum: Streptophyta
- Class: Equisetopsida
- Subclass: Magnoliidae
- Order: Vitales
- Family: Vitaceae
- Genus: Vitis
- Species: Vitis vinifera L.
- Taxonomic rank: Species
- Taxonomic concept in Flora of Cyprus: Vitis vinifera sensu latissimo
- Status in Cyprus: Naturalized non-invasive (NN)
- Endemism: Not endemic
- Life form: Phanerophyte
- Altitudinal range in Cyprus: 0–1,700 metres
- Flowering period in Cyprus: May–June
- Number in the organized checklist: 1939
No comments:
Post a Comment