See also
Το Γέρι της επαρχίας Λευκωσίας – Ιστορία, εκκλησίες, ήρωες και η αιωνόβια παλλούρα – Geri, Nicosia District – History, Churches, Heroes and the Centuries-Old Lotus Jujube – Cyprus
Organized links for everything on this blog – Οργανωμένοι σύνδεσμοι για όλα σε αυτό το ιστολόγιο
Photos George Konstantinou 5/11/2026
Below in English
Κείμενο George Konstantinou
Θέση και ιστορία του ναού
Η Παναγία της Χρυσογεριώτισσας βρίσκεται στην κορυφή χαμηλού λόφου στο Γέρι της επαρχίας Λευκωσίας. Είναι ο αρχαιότερος σωζόμενος ναός του οικισμού και στον περίβολό του βρίσκεται το παλαιό κοιμητήριο του Γερίου. Σύμφωνα με τον Δήμο Λατσιών–Γερίου, η παλαιότερη οικοδομική φάση του ναού ανάγεται στον 16ο αιώνα και ο ναός ανεγέρθηκε πάνω στα θεμέλια παλαιότερης βυζαντινής μονής αφιερωμένης στην Παναγία Άλυπο. Μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα, η Χρυσογεριώτισσα ήταν ο μοναδικός ναός του Γερίου, σύμφωνα με τη δημοτική καταγραφή.
Η Μονή της Θεοτόκου της Αλύπου
Ο Δήμος αναφέρει ότι στην τοιχοποιία του σημερινού ναού χρησιμοποιήθηκαν ξανά λίθοι από την παλαιότερη μονή και ότι σε ορισμένα σημεία διακρίνονται υπολείμματα τοιχογραφιών. Στο νότιο προαύλιο σώζονται κατάλοιπα που αποδίδονται στη μονή. Στο βορειοανατολικό άκρο του εκκλησιαστικού κτήματος βρίσκεται υπόγεια κτιστή στέρνα για τη συλλογή νερού. Τα κατάλοιπα στο προαύλιο και η στέρνα διατηρούν στοιχεία του παλαιότερου συγκροτήματος πέρα από το ίδιο το κτίσμα του ναού.
Το Ευαγγελιστάριο του Γερίου στη Γαλλία
Ένα σημαντικό τεκμήριο για τη μονή είναι το ελληνικό Ευαγγελιστάριο που φυλάσσεται σήμερα στη Βιβλιοθήκη Inguimbertine της πόλης Καρπαντρά (Carpentras), στη Γαλλία. Είναι χειρόγραφο με ευαγγελικά αναγνώσματα για τη λατρεία. Ο επιστημονικός κατάλογος Pinakes το καταχωρίζει με τον κωδικό Ms. 10 (Omont 34), παλαιότερα L 11, και το χρονολογεί στον 9ο αιώνα. Στους παλαιούς κατόχους του καταγράφεται η Μονή της Θεοτόκου της Αλύπου στο Γέρι.
Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία του καταλόγου, το χειρόγραφο έφτασε από την Κύπρο στη Γαλλία το 1633. Ανήκε στη συλλογή του Nicolas-Claude Fabri de Peiresc και στη συνέχεια πέρασε στον Thomassin de Mazaugues και στον Dom Malachie d’Inguimbert. Η χρονολόγηση στον 9ο αιώνα αφορά το ίδιο το χειρόγραφο. Η καταγραφή της μονής ως κατόχου τεκμηριώνει τη σχέση του κώδικα με το Γέρι.
Οικοδομικές φάσεις και προστασία
Η σημερινή μορφή της εκκλησίας διαμορφώθηκε με μεταγενέστερες προσθήκες. Ο Δήμος τοποθετεί πιθανότατα στον 18ο αιώνα, επί Αρχιεπισκόπου Χρυσάνθου, την προσθήκη γυναικωνίτη στο δυτικό μέρος του ναού. Στη δημοτική ιστορική αναδρομή καταγράφεται επίσης ανακαίνιση το 1814. Οι δύο αναφορές δείχνουν ότι ο ναός συνέχισε να διαμορφώνεται μετά την οικοδομική φάση του 16ου αιώνα.
Το 2001 ο ναός κηρύχθηκε αρχαίο μνημείο και το 2006 το Τμήμα Αρχαιοτήτων πραγματοποίησε εργασίες στον ναό. Η εκκλησία παραμένει σε λατρευτική χρήση, με τέλεση της Θείας Λειτουργίας και μυστηρίων. Πανηγυρίζει στις 8 Σεπτεμβρίου, στη γιορτή του Γενεθλίου της Θεοτόκου.
Η εικόνα της Παναγίας και το ξωκλήσι της Παλλούρας
Η προφορική παράδοση του Γερίου συνδέει τη Χρυσογεριώτισσα με το ξωκλήσι της Παναγίας της Παλλούρας. Σύμφωνα με τη διήγηση, οι κάτοικοι άρχισαν να κτίζουν την εκκλησία στη θέση όπου βρίσκεται σήμερα το ξωκλήσι, αλλά ό,τι έχτιζαν την ημέρα γκρεμιζόταν τη νύχτα. Η Παναγία, όπως λέει η παράδοση, φανερώθηκε σε έναν πιστό και του ζήτησε να τοποθετήσουν την εικόνα της σε άμαξα που θα έσερναν νεαρά βόδια. Τα άφησαν να προχωρήσουν ελεύθερα και εκείνα σταμάτησαν στον λόφο, κοντά στα κατάλοιπα της παλιάς μονής. Εκεί, σύμφωνα με την ίδια παράδοση, κτίστηκε η Χρυσογεριώτισσα. Έξω από το ξωκλήσι της Παλλούρας βρίσκεται η αιωνόβια παλλούρα του Γερίου.
Μια δεύτερη τοπική παράδοση συνδέει την εικόνα της Χρυσογεριώτισσας με την ονομασία του Γερίου. Οι γυναίκες του χωριού προσεύχονταν μπροστά στην εικόνα για να γεννήσουν γερά παιδιά. Από αυτή τη διήγηση προέρχεται η λαϊκή συσχέτιση του ονόματος «Γέρι» με τη φράση «γερά παιδιά».
Το παλαιό κοιμητήριο και οι τάφοι των τριών ηρώων
Μέσα στον περίβολο της Χρυσογεριώτισσας, στο παλαιό κοιμητήριο, βρίσκονται δίπλα ο ένας στον άλλο οι τάφοι των τριών ηρώων του Γερίου. Ο Ιωνάς Νικολάου και ο Κυριάκος Κολοκάσης έπεσαν στις 31 Αυγούστου 1956 στη μάχη του Γενικού Νοσοκομείου Λευκωσίας, κατά την επιχείρηση απελευθέρωσης του Πολύκαρπου Γιωρκάτζη. Ο Κυριάκος Κακουλλής, ειδικός αστυνομικός της Κυπριακής Δημοκρατίας, τραυματίστηκε θανάσιμα στις 19 Μαρτίου 1964 στη μάχη των Καζιβερών. Οι τρεις σταυροί φέρουν τα ονόματα και τις προσωπογραφίες τους. Στην κοινή βάση αναγράφεται «Έπεσαν μαχόμενοι υπέρ ελευθερίας».
Στοιχεία του ναού
| Στοιχείο | Καταγραφή |
|---|---|
| Ονομασία | Παναγία της Χρυσογεριώτισσας |
| Τοποθεσία | Γέρι, επαρχία Λευκωσίας |
| Παλαιότερη σωζόμενη οικοδομική φάση | 16ος αιώνας |
| Καθεστώς προστασίας | Αρχαίο μνημείο από το 2001 |
| Πανήγυρη | 8 Σεπτεμβρίου, Γενέθλιο της Θεοτόκου |
| Χαρτογραφημένο σημείο του ναού | 35.11024° Β, 33.42236° Α · κωδικός θέσης 4C6C+3WX |
Πηγές
- Δήμος Λατσιών–Γερίου – Εκκλησίες του Γερίου και Ιστορική αναδρομή του Γερίου. latsia-geri.eu
- Pinakes, Institut de recherche et d’histoire des textes – Μονή της Θεοτόκου της Αλύπου στο Γέρι και Ευαγγελιστάριο της Καρπαντρά, Ms. 10 (Omont 34). pinakes.irht.cnrs.fr
- Jean Darrouzès – Autres manuscrits originaires de Chypre, Revue des études byzantines, 1957. Persée
- Χαρτογραφική καταχώριση του ναού, θέση του ναού στο Google Maps και χαρτογραφική καταχώριση του παλαιού κοιμητηρίου Γερίου. Waze
- Biodiversity of Cyprus – Οργανωμένος κατάλογος εκκλησιών και μοναστηριών της Κύπρου και Δυναμικός κατάλογος αιωνόβιων δέντρων και μνημείων της φύσης. biodiversitycyprus.blogspot.com
Church of Panagia Chrysogeriotissa in Geri, Nicosia District, Cyprus
Text by George Konstantinou
Location and history of the church
Panagia Chrysogeriotissa stands on a low hill in Geri, Nicosia District. It is the oldest surviving church in the settlement, and Geri Old Cemetery lies within its churchyard. According to the Municipality of Latsia–Geri, the earliest building phase dates to the sixteenth century. The church was erected on the foundations of an older Byzantine monastery dedicated to Panagia Alypou. The municipality records that Chrysogeriotissa remained Geri’s only church until the middle of the twentieth century.
The Monastery of the Theotokos Alypou
The municipality records that stones from the older monastery were reused in the walls of the present church and that traces of wall paintings can still be seen in places. Remains attributed to the monastery survive in the southern part of the churchyard. An underground masonry cistern for collecting water lies at the northeastern end of the church property. The remains in the churchyard and the cistern preserve evidence of the older complex beyond the church building itself.
Geri’s Gospel lectionary in France
An important record of the monastery is the Greek Gospel lectionary now held at the Bibliothèque Inguimbertine in Carpentras, France. The manuscript contains Gospel readings for use in worship. The scholarly catalogue Pinakes lists it as Ms. 10 (Omont 34), formerly L 11, and dates it to the ninth century. The Monastery of the Theotokos Alypou in Geri is listed among its former owners.
According to the research cited in the catalogue, the manuscript reached France from Cyprus in 1633. It belonged to the collection of Nicolas-Claude Fabri de Peiresc and subsequently passed to Thomassin de Mazaugues and Dom Malachie d’Inguimbert. The ninth-century date refers to the manuscript itself. The monastery’s recorded ownership establishes the codex’s connection with Geri.
Building phases and protection
Later additions shaped the church as it stands today. The municipality dates the addition of a women’s gallery at the western end to the eighteenth century, probably during the tenure of Archbishop Chrysanthos. The municipal history also records a renovation in 1814. These accounts show that the building continued to change after its sixteenth-century phase.
The church was declared an ancient monument in 2001, and the Department of Antiquities carried out works on it in 2006. It remains in liturgical use for the Divine Liturgy and sacraments. Its feast falls on 8 September, the Nativity of the Theotokos.
The icon of the Virgin Mary and the Pallouras chapel
Geri’s oral tradition links Chrysogeriotissa with the Chapel of Panagia tis Pallouras. According to the story, villagers began building the church where the chapel now stands, but what they built during the day collapsed at night. The Virgin Mary, the story says, appeared to a believer and asked that her icon be placed on a cart drawn by young oxen. The villagers let the animals find their own way. They stopped on the hill near the ruins of the old monastery, where Chrysogeriotissa was built according to the same tradition. The centuries-old lotus jujube of Geri grows outside the Pallouras chapel.
A second local tradition links the icon of Chrysogeriotissa to the name of Geri. Women from the village prayed before the icon for healthy children. The story gives rise to the folk association between the name Geri and the Greek phrase gera paidia, meaning “healthy children.”
The old cemetery and the graves of the three heroes
The graves of the three heroes of Geri stand side by side in the old cemetery within the churchyard of Chrysogeriotissa. Ionas Nikolaou and Kyriakos Kolokasis fell on 31 August 1956 in the battle at Nicosia General Hospital during the operation to free Polykarpos Yiorkadjis. Kyriakos Kakoullis, a special constable of the Republic of Cyprus, was fatally wounded on 19 March 1964 in the battle of Kazivera. The three crosses bear their names and portraits. The inscription on the shared base reads “They fell fighting for freedom.”
Church details
| Feature | Record |
|---|---|
| Name | Panagia Chrysogeriotissa |
| Location | Geri, Nicosia District |
| Earliest surviving building phase | Sixteenth century |
| Protection | Ancient monument since 2001 |
| Feast day | 8 September, Nativity of the Theotokos |
| Mapped location of the church | 35.11024° N, 33.42236° E · Plus Code 4C6C+3WX |
Sources
- Municipality of Latsia–Geri – Churches of Geri and History of Geri. latsia-geri.eu
- Pinakes, Institut de recherche et d’histoire des textes – Monastery of the Theotokos Alypou in Geri and Carpentras Gospel lectionary, Ms. 10 (Omont 34). pinakes.irht.cnrs.fr
- Jean Darrouzès – Autres manuscrits originaires de Chypre, Revue des études byzantines, 1957. Persée
- Church map listing, church location on Google Maps and Geri Old Cemetery map listing. Waze
- Biodiversity of Cyprus – Organised catalogue of churches and monasteries of Cyprus and Dynamic catalogue of centuries-old trees and nature monuments.
