All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο
Photos Potamia 23/11/2014 by George Konstantinou
Below in English
Κείμενο Γιώργος Κωνσταντίνου.
Το Solenosthedium bilunatum στην Κύπρο
Το Solenosthedium bilunatum (Lefebvre, 1827) είναι ένα εντυπωσιακό ετερόπτερο της οικογένειας Scutelleridae, της ομάδας που είναι γνωστή γενικά στα αγγλικά ως jewel bugs ή shield-backed bugs. Ανήκει στην υποοικογένεια Elvisurinae και αποτελεί χαρακτηριστικό μεσογειακό είδος. Η επιστημονική βιβλιογραφία το χαρακτηρίζει ως είδος με ουσιαστικά ολομεσογειακή εξάπλωση, αν και η σύγχρονη παρουσία του έχει πλέον καταγραφεί και βορειότερα στην Ευρώπη.
Η σχέση του είδους με την Κύπρο είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα από ταξινομική άποψη, καθώς το Coeloglossa ledereri Fieber, 1861, που σήμερα περιλαμβάνεται στη συνωνυμία του S. bilunatum, περιγράφηκε από αρσενικό και θηλυκό προερχόμενα από την Κύπρο.
Περιγραφή
Το Solenosthedium bilunatum είναι σχετικά μεγάλο Scutelleridae, με μήκος περίπου 12–16 mm. Το σώμα είναι πλατύ, ωοειδές και έντονα κυρτό στη ραχιαία επιφάνεια.
Το βασικό χρώμα παρουσιάζει σημαντική ατομική παραλλακτικότητα και μπορεί να κυμαίνεται από ανοιχτό καστανό έως βαθύτερο κοκκινοκάστανο. Η επιστημονική μελέτη μεγάλου αριθμού δειγμάτων έχει επιβεβαιώσει αξιοσημείωτη ενδοειδική μορφολογική παραλλακτικότητα.
Το πλέον χαρακτηριστικό γνώρισμα του ενήλικου είναι οι δύο μεγάλες ανοιχτόχρωμες, ωοειδείς έως ημισεληνοειδείς κηλίδες πάνω στη ραχιαία επιφάνεια. Οι δύο αυτές κηλίδες δημιουργούν την ιδιαίτερα χαρακτηριστική εμφάνιση του είδους και σχετίζονται με την ονομασία bilunatum.
Το τεράστιο scutellum
Ένα από τα σημαντικότερα μορφολογικά χαρακτηριστικά της οικογένειας Scutelleridae είναι το εξαιρετικά ανεπτυγμένο scutellum.
Στο Solenosthedium bilunatum το scutellum επεκτείνεται προς τα πίσω και καλύπτει ουσιαστικά ολόκληρη την κοιλιά και τις πτέρυγες, δίνοντας στο έντομο την εμφάνιση ενός ενιαίου σκληρού θυρεού. Αυτό το γνώρισμα βοηθά να διακρίνουμε τα Scutelleridae από πολλά Pentatomidae, στα οποία το scutellum συνήθως δεν καλύπτει ολόκληρη τη ραχιαία επιφάνεια.
Οι δύο χαρακτηριστικές κηλίδες
Οι δύο μεγάλες ανοιχτόχρωμες κηλίδες αποτελούν το πιο εμφανές εξωτερικό χαρακτηριστικό του είδους.
Η μορφή, το μέγεθος και η ένταση του χρωματισμού μπορεί να παρουσιάζουν κάποια διαφοροποίηση μεταξύ ατόμων. Η μελέτη των Matocq & Pluot-Sigwalt βασίστηκε σε περίπου 80 δείγματα διαφορετικής προέλευσης και εξέτασε ειδικά, μεταξύ άλλων, την ενδοειδική μορφολογική παραλλακτικότητα.
Νύμφες
Οι νύμφες διαφέρουν σημαντικά στην εμφάνιση από τα ενήλικα και δεν διαθέτουν πλήρως ανεπτυγμένες πτέρυγες.
Η μορφολογία των ανώριμων σταδίων έχει μελετηθεί επιστημονικά. Έχουν περιγραφεί και απεικονιστεί λεπτομερώς τουλάχιστον τα τρίτο, τέταρτο και πέμπτο νυμφικό στάδιο, συμπεριλαμβανομένων μορφολογικών χαρακτηριστικών όπως τα ανοίγματα των ραχιαίων κοιλιακών αδένων και η διάταξη των trichobothria.
Διατροφή και φυτά-ξενιστές
Το Solenosthedium bilunatum είναι φυτοφάγο και χρησιμοποιεί τα νύσσον-μυζητικά στοματικά του μόρια για να προσλαμβάνει φυτικά υγρά.
Η βιολογία του έχει μελετηθεί αρκετά καλά και είναι γνωστά συγκεκριμένα φυτά πάνω στα οποία μπορεί να ολοκληρώνεται η αναπαραγωγή του.
Ιδιαίτερα σημαντική είναι η σχέση του με είδη του γένους Pistacia. Έχει καταγραφεί σε μαστιχόδεντρα και τερέβινθους, ενώ θεωρείται ότι μπορεί να χρησιμοποιεί και την καλλιεργούμενη φιστικιά.
Τεκμηριωμένα φυτά-ξενιστές
Η επιστημονική βιβλιογραφία αναφέρει αναπαραγωγή ή ισχυρή τροφική σχέση με:
Pistacia spp. – περιλαμβανομένων μαστιχόδεντρου και τερέβινθου
Arbutus unedo – κουμαριά
Schinus molle – ψευδοπιπεριά
Cydonia oblonga – κυδωνιά.
Ενήλικα και ανώριμα άτομα τρέφονται από νεαρούς βλαστούς και καρπούς. Ενήλικα έχουν επίσης βρεθεί σε άλλα φυτά, γεγονός που υποδηλώνει ευρύτερη τροφική ευελιξία.
Στην Τουρκία το είδος έχει επίσης καταγραφεί πάνω στο Paliurus spina-christi.
Ιδιαίτερη σχέση με τα Pistacia
Η σχέση με τα είδη Pistacia είναι από τις καλύτερα τεκμηριωμένες στη βιολογία του S. bilunatum.
Σε περιοχές όπου υπάρχουν κατάλληλα φυτά, ενήλικα και νύμφες μπορούν να εμφανίζονται πάνω στο ίδιο φυτό, γεγονός που αποτελεί ισχυρή ένδειξη πραγματικής αναπαραγωγικής σχέσης και όχι απλώς περιστασιακής παρουσίας.
Αυτό έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για την Κύπρο, όπου αυτοφυή είδη του γένους Pistacia αποτελούν σημαντικό μέρος της μεσογειακής βλάστησης.
Κύκλος ζωής
Όπως όλα τα Heteroptera, το Solenosthedium bilunatum παρουσιάζει ατελή μεταμόρφωση:
αυγό → διαδοχικά νυμφικά στάδια → ενήλικο
Δεν υπάρχει στάδιο χρυσαλλίδας.
Οι νεαρές νύμφες αναπτύσσονται μέσα από διαδοχικές εκδύσεις. Με κάθε έκδυση αυξάνεται το μέγεθός τους και αναπτύσσονται περισσότερο τα χαρακτηριστικά του ενήλικου. Μετά την τελευταία νυμφική έκδυση εμφανίζεται το πλήρως πτερωτό ενήλικο.
Αναπαραγωγή
Η αναπαραγωγική βιολογία του είδους παρουσιάζει ενδιαφέρον. Μελέτες αναφέρουν ότι τα θηλυκά ζευγαρώνουν μία φορά, σε αντίθεση με τα αρσενικά, τα οποία μπορούν να ζευγαρώσουν με περισσότερα θηλυκά.
Στα αρσενικά υπάρχουν επίσης ειδικές στερνικές αδενικές περιοχές με androconia, οι οποίες θεωρείται πιθανό ότι διαδραματίζουν ρόλο στην αναπαραγωγική συμπεριφορά.
Γεωργική σημασία
Το Solenosthedium bilunatum μπορεί τοπικά να εμφανίζεται σε σημαντικούς αριθμούς.
Στη Σικελία έχει μελετηθεί η βιολογία και οικολογία του επειδή μπορεί να προκαλεί ορισμένες ζημιές σε φιστικιές, ενώ στη βιβλιογραφία αναφέρεται ότι σε ορισμένα χρόνια μπορεί να εμφανίζεται σε πολύ μεγάλους αριθμούς.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να θεωρείται γενικά σημαντικός γεωργικός εχθρός στην Κύπρο χωρίς συγκεκριμένα τοπικά δεδομένα.
Βιότοπος
Το είδος συνδέεται κυρίως με θερμά μεσογειακά ενδιαιτήματα με δέντρα και θάμνους που μπορούν να λειτουργήσουν ως φυτά-ξενιστές.
Μακκία βλάστηση, θαμνώνες, ξηρές μεσογειακές περιοχές, δασικές παρυφές, αγροτικά τοπία και θέσεις με Pistacia, Arbutus και άλλα κατάλληλα ξυλώδη φυτά μπορούν να αποτελούν κατάλληλο περιβάλλον.
Γεωγραφική εξάπλωση
Ιστορικά, το Solenosthedium bilunatum θεωρείται χαρακτηριστικά μεσογειακό είδος. Οι Matocq & Pluot-Sigwalt το περιέγραψαν ως holomediterranean species και τεκμηρίωσαν την παρουσία του σε πολλές περιοχές γύρω από τη Μεσόγειο.
Η εικόνα της εξάπλωσης όμως έχει διευρυνθεί τα τελευταία χρόνια. Νεότερες δημοσιεύσεις έχουν προσθέσει καταγραφές από την Αλβανία, τη Βοσνία και Ερζεγοβίνη και, το 2025, πρώτες καταγραφές από Βέλγιο, Δανία και Μαυροβούνιο, καθώς και πρόσθετες καταγραφές από την Ισπανία.
Το Solenosthedium bilunatum στην Κύπρο
Η παρουσία του είδους στην Κύπρο είναι επιστημονικά τεκμηριωμένη και δεν αποτελεί απλώς συμπέρασμα από τη γενικότερη μεσογειακή εξάπλωσή του.
Ιδιαίτερα ισχυρό ιστορικό στοιχείο αποτελεί το Coeloglossa ledereri Fieber, 1861. Ο Fieber το περιέγραψε από αρσενικό και θηλυκό από την Κύπρο, αλλά το όνομα αυτό θεωρείται σήμερα συνώνυμο του Solenosthedium bilunatum.
Μάλιστα, πρόσφατη εργασία του 2025 για την ευρωπαϊκή εξάπλωση του είδους περιλαμβάνει ρητά την Κύπρο μεταξύ των ευρωπαϊκών περιοχών όπου ήταν ήδη γνωστή η παρουσία του.
Κατάσταση διατήρησης
Δεν εντόπισα παγκόσμια αξιολόγηση του Solenosthedium bilunatum στην IUCN Red List που να επιτρέπει την απόδοση επίσημης κατηγορίας όπως LC.
Η βιβλιογραφία πάντως δείχνει ότι πρόκειται για είδος με ευρεία μεσογειακή εξάπλωση, ενώ οι πρόσφατες ευρωπαϊκές καταγραφές δείχνουν ότι η γνωστή γεωγραφική του παρουσία συνεχίζει να διευρύνεται.
Ταξινομική ιστορία
Η ταξινομική ιστορία του είδους είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα.
Ο Lefebvre το 1827 περιέγραψε το:
Scutellera bilunata Lefebvre, 1827
από υλικό της Σικελίας, κοντά στην Αίτνα.
Το είδος μεταφέρθηκε αργότερα στο γένος Solenosthedium Spinola, 1837, γι' αυτό το όνομα του συγγραφέα και το έτος γράφονται σήμερα μέσα σε παρένθεση:
Solenosthedium bilunatum (Lefebvre, 1827).
Η ονοματολογική ιστορία είναι ακόμη παλαιότερη και πιο περίπλοκη. Ο Fabricius είχε περιγράψει το 1794 το Cimex lynceus, αλλά το όνομα ήταν junior primary homonym ενός προηγούμενου Cimex lynceus Fabricius, 1775 και δεν μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως έγκυρο όνομα. Το Cimex barbarus Turton, 1802 δημιουργήθηκε ως νέο όνομα για το C. lynceus Fabricius, 1794 αλλά θεωρείται nomen oblitum.
Άλλα ονόματα που βρίσκονται στη συνωνυμία είναι:
Coeloglossa ledereri Fieber, 1861 – περιγράφηκε από την Κύπρο.
Solenosthedium planiusculum Reuter, 1913 – περιγράφηκε από την Ταγγέρη του Μαρόκου και αργότερα συνωνυμοποιήθηκε.
Ταξινομία
Βασίλειο: Animalia
Φύλο: Arthropoda
Κλάση: Insecta
Τάξη: Hemiptera
Υπόταξη: Heteroptera
Infraorder: Pentatomomorpha
Υπεροικογένεια: Pentatomoidea
Οικογένεια: Scutelleridae
Υποοικογένεια: Elvisurinae
Γένος: Solenosthedium Spinola, 1837
Είδος: Solenosthedium bilunatum (Lefebvre, 1827)
Αρχικός συνδυασμός: Scutellera bilunata Lefebvre, 1827.
Πηγές
Catalogue of Palaearctic Heteroptera – Solenosthedium bilunatum: taxonomy and synonyms
Catalogue of Palaearctic Heteroptera – classification
Matocq & Pluot-Sigwalt (2002) – Notes sur Solenosthedium bilunatum – Persée
Solenosthedium bilunatum (Lefebvre, 1827) – Cyprus
Text by George Konstantinou.
Solenosthedium bilunatum in Cyprus
Solenosthedium bilunatum (Lefebvre, 1827) is a striking true bug belonging to the family Scutelleridae, subfamily Elvisurinae. It is principally a Mediterranean species, although recent records show that its known European distribution is expanding northwards.
Cyprus has particular importance in the taxonomic history of the species. Coeloglossa ledereri Fieber, 1861, now treated as a synonym of S. bilunatum, was described from a male and a female collected in Cyprus.
Description
Solenosthedium bilunatum is a relatively large scutellerid, approximately 12–16 mm long, with a broad, oval and strongly convex body.
The general coloration varies from relatively pale brown to reddish brown. Considerable intraspecific morphological variation has been documented from specimens originating in different parts of its range.
Its most conspicuous feature is the pair of large pale oval or crescent-like markings on the dorsal surface.
The Enlarged Scutellum
As in other Scutelleridae, the scutellum is exceptionally enlarged. It extends posteriorly and covers almost the entire abdomen and wings, producing the shield-like dorsal appearance characteristic of the family.
This provides a useful distinction from many Pentatomidae, in which the scutellum normally covers only part of the dorsal abdomen.
Nymphs
The nymphs lack fully developed wings and differ considerably in appearance from adults.
Immature development has been studied in detail. The third, fourth and fifth nymphal instars have been described and illustrated, including morphological characters such as the openings of the dorsal abdominal glands and arrangement of the trichobothria.
Feeding and Host Plants
Solenosthedium bilunatum is phytophagous, feeding by means of piercing-sucking mouthparts.
Its best-documented host associations include Pistacia species, including mastic and terebinth, as well as Arbutus unedo, Schinus molle and Cydonia oblonga. Adults and immature stages feed on young shoots and fruits.
The species has additionally been recorded in Turkey on Paliurus spina-christi.
Association with Pistacia
The relationship with Pistacia is particularly well documented.
Both adults and immature stages have been observed on these plants, demonstrating that Pistacia species function as genuine reproductive hosts rather than merely occasional resting sites.
This association is particularly relevant in Cyprus, where Pistacia species form an important component of Mediterranean vegetation.
Life Cycle
Solenosthedium bilunatum undergoes incomplete metamorphosis:
egg → successive nymphal instars → adult
There is no pupal stage. Nymphs grow through successive moults, gradually developing the morphological features of adults.
Reproduction
Published biological observations indicate that females mate once, whereas males may mate with several females.
Males also possess specialised sternal glandular areas bearing androconia, which probably play a role in reproduction.
Agricultural Importance
In Sicily, the biology and ecology of S. bilunatum have been investigated partly because populations can cause some damage to pistachio trees. In certain years the species can also become locally abundant.
This does not demonstrate that the species is an important agricultural pest in Cyprus in the absence of specific local evidence.
Habitat
The species is principally associated with warm Mediterranean habitats containing suitable woody host plants.
Mediterranean scrub, woodland margins, agricultural landscapes and areas supporting Pistacia, Arbutus and other suitable shrubs and trees can provide appropriate habitat.
Distribution
Historically, Solenosthedium bilunatum has been regarded as a Mediterranean species, occurring widely around the Mediterranean basin.
Its known distribution has expanded considerably through recent records. Publications have documented its presence in Albania and Bosnia and Herzegovina, while a 2025 study reported the first records from Belgium, Denmark and Montenegro, together with additional Spanish records.
Solenosthedium bilunatum in Cyprus
The occurrence of Solenosthedium bilunatum in Cyprus is scientifically documented.
One particularly important historical record is Coeloglossa ledereri Fieber, 1861, which was described from male and female specimens originating from Cyprus and is now placed in the synonymy of S. bilunatum.
A recent 2025 review of the European distribution also explicitly includes Cyprus among the areas where the species was already known.
Conservation Status
No global IUCN Red List assessment assigning Solenosthedium bilunatum an official threat category was found. It should therefore not be assigned an IUCN category such as LC without an official assessment.
Taxonomic History
Lefebvre described the species in 1827 from Sicily as:
Scutellera bilunata Lefebvre, 1827.
It was subsequently transferred to Solenosthedium Spinola, 1837, producing the currently accepted combination:
Solenosthedium bilunatum (Lefebvre, 1827).
Its nomenclatural history also includes Cimex lynceus Fabricius, 1794, a junior primary homonym; Cimex barbarus Turton, 1802, now treated as a nomen oblitum; Coeloglossa ledereri Fieber, 1861, described from Cyprus; and Solenosthedium planiusculum Reuter, 1913, described from Tangier, Morocco.
Taxonomy
Kingdom: Animalia
Phylum: Arthropoda
Class: Insecta
Order: Hemiptera
Suborder: Heteroptera
Infraorder: Pentatomomorpha
Superfamily: Pentatomoidea
Family: Scutelleridae
Subfamily: Elvisurinae
Genus: Solenosthedium Spinola, 1837
Species: Solenosthedium bilunatum (Lefebvre, 1827)
Original combination: Scutellera bilunata Lefebvre, 1827.
Sources
Catalogue of Palaearctic Heteroptera – Solenosthedium bilunatum
Matocq & Pluot-Sigwalt (2002) – Notes on Solenosthedium bilunatum
Catalogue of Palaearctic Heteroptera – Literature
Catalogue of Life / GBIF – Solenosthedium bilunatum
