Below in English
Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Γερόλακκος, 27/2/2016
Ιερός Ναός Αγίου Μάμαντος
Ο Ιερός Ναός Αγίου Μάμαντος βρίσκεται στον Γερόλακκο της επαρχίας Λευκωσίας, στο κατεχόμενο τμήμα της Κυπριακής Δημοκρατίας. Πρόκειται για τον παλαιότερο από τους σημαντικούς ναούς της κοινότητας και βρίσκεται στο βόρειο άκρο του παλαιού οικιστικού πυρήνα. Αρχιτεκτονική καταγραφή τον τοποθετεί περίπου στο 1800, ενώ άλλες αναφορές τον χαρακτηρίζουν γενικότερα ως ναό του 18ου αιώνα. Πριν από το 1974 αποτελούσε, μαζί με την Παναγία Ευαγγελίστρια, έναν από τους κύριους ορθόδοξους ναούς του Γερόλακκου. Η κοινότητα διέθετε μάλιστα δύο ναούς αφιερωμένους στον Άγιο Μάμαντα και η μνήμη του Αγίου εορτάζεται στις 2 Σεπτεμβρίου.
Ο Άγιος Μάμας είναι από τους ιδιαίτερα αγαπητούς αγίους της Κύπρου και η λατρεία του είναι στενά συνδεδεμένη με την κτηνοτροφική παράδοση του νησιού. Στην ορθόδοξη εικονογραφία απεικονίζεται συχνά νεαρός, καθισμένος πάνω σε λιοντάρι και κρατώντας αρνί, ενώ θεωρείται προστάτης των ποιμένων και των κοπαδιών. Η ευρεία διάδοση της τιμής του στην Κύπρο εξηγεί την παρουσία πολλών ναών και ξωκλησιών αφιερωμένων σε αυτόν σε ολόκληρο το νησί.
Χρονολόγηση, θέση και αρχιτεκτονική
Ο ναός βρίσκεται στο βόρειο άκρο του αρχικού πυρήνα του Γερόλακκου και χρονολογείται περίπου στο 1800. Η χρονολόγηση αυτή συμφωνεί με τη νεότερη περιγραφή του ως εκκλησίας του 18ου αιώνα. Το σωζόμενο κτίριο αποτελεί σημαντικό δείγμα της εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής που διαμορφωνόταν στα κυπριακά χωριά κατά την ύστερη Τουρκοκρατία, πριν από τη μεγάλη οικοδομική ανάπτυξη των ενοριακών ναών του 19ου και του 20ού αιώνα.
Από τον ναό εξακολουθεί να σώζεται το κωδωνοστάσιο μαζί με τον σταυρό του, καθώς και η Αγία Τράπεζα. Στο κτίριο διατηρείται επίσης ανάγλυφη ή διακοσμητική παράσταση δικέφαλου βυζαντινού αετού, στοιχείο που καταγράφηκε κατά την πρώτη Θεία Λειτουργία μετά το 1974. Αντίθετα, το παλαιό τέμπλο έχει καταστραφεί, οι εικόνες δεν βρίσκονται πλέον στον ναό και τα ιερά σκεύη έχουν εξαφανιστεί. Παρά τις απώλειες στο εσωτερικό, το 2018 η εξωτερική κατάσταση του κτιρίου χαρακτηριζόταν πολύ καλή.
Ο Άγιος Μάμας στη θρησκευτική ζωή του Γερόλακκου
Η αφιέρωση στον Άγιο Μάμαντα είχε ιδιαίτερη σημασία για την κοινότητα. Η παλαιότερη καταγραφή του Biodiversity of Cyprus αναφέρει ότι στον Γερόλακκο υπήρχαν δύο ναοί του Αγίου Μάμαντος, και η πανήγυρη του Αγίου στις 2 Σεπτεμβρίου αποτελούσε σημαντική ημέρα για τους κατοίκους. Παράλληλα, η Παναγία Ευαγγελίστρια αποτελούσε τον άλλο μεγάλο ενοριακό ναό της κοινότητας, ενώ υπήρχε και ο παλαιότερος ναός της Παναγίας Τζεντινναρκώτισσας, ο οποίος σώζεται σε ερειπωμένη κατάσταση.
Η εκκλησιαστική συνέχεια της εκτοπισμένης κοινότητας δεν διακόπηκε μετά το 1974. Η Εκκλησία της Κύπρου εξακολουθεί να αναγνωρίζει τους Ιερούς Ναούς Παναγίας Ευαγγελιστρίας και Αγίου Μάμαντος Γερόλακκου, ενώ η Εκκλησιαστική Επιτροπή των δύο ναών συνεχίζει τη δραστηριότητά της στις ελεύθερες περιοχές.
Μετά την τουρκική εισβολή του 1974
Μετά την τουρκική εισβολή του 1974, τον εκτοπισμό των Ελληνοκύπριων κατοίκων και την κατοχή του Γερόλακκου, ο Άγιος Μάμας έπαψε να λειτουργεί κανονικά ως ορθόδοξος ναός. Το Τμήμα Αρχαιοτήτων της Κυπριακής Δημοκρατίας καταγράφει επίσημα ότι ο ναός μετατράπηκε σε πολιτιστικό κέντρο. Η ίδια πληροφορία περιλαμβάνεται και σε έγγραφο της Κυπριακής Δημοκρατίας προς τα Ηνωμένα Έθνη, στο οποίο καταγράφεται επίσης η μετατροπή της Παναγίας Ευαγγελίστριας του Γερόλακκου σε τζαμί.
Η Εκκλησία της Κύπρου έχει δημοσιεύσει φωτογραφική τεκμηρίωση του Αγίου Μάμαντος στο πλαίσιο της καταγραφής των κατεχόμενων εκκλησιαστικών μνημείων και τον χαρακτηρίζει επίσης ως ναό που μετατράπηκε σε πολιτιστικό κέντρο.
Η πρώτη Θεία Λειτουργία μετά από 44 χρόνια
Ιδιαίτερα σημαντική στιγμή στην πρόσφατη ιστορία του ναού ήταν η 2α Σεπτεμβρίου 2018, ημέρα της εορτής του Αγίου Μάμαντος. Εκείνη την ημέρα τελέστηκε στον παλαιό ναό η πρώτη Θεία Λειτουργία μετά από 44 χρόνια, δηλαδή για πρώτη φορά μετά την τουρκική εισβολή του 1974. Της Θείας Λειτουργίας προέστη ο Επίσκοπος Νεαπόλεως Πορφύριος και συμμετείχαν δεκάδες εκτοπισμένοι κάτοικοι και προσκυνητές. Παρόντες ήταν επίσης εκπρόσωποι της Σουηδικής Πρεσβείας και του Religious Track of the Cyprus Peace Process, που δραστηριοποιείται σε θέματα θρησκευτικής ελευθερίας στην Κύπρο.
Η κατάσταση που καταγράφηκε τότε ήταν χαρακτηριστική των αλλαγών που είχε υποστεί ο ναός μετά το 1974. Η Αγία Τράπεζα εξακολουθούσε να βρίσκεται στη θέση της και το κωδωνοστάσιο με τον σταυρό του σωζόταν, όπως και ο δικέφαλος αετός. Ωστόσο, το τέμπλο είχε καταστραφεί, οι εικόνες και τα ιερά σκεύη είχαν χαθεί και το κτίριο χρησιμοποιούνταν για πολιτιστικούς σκοπούς. Μετά τη Θεία Λειτουργία πραγματοποιήθηκε λιτάνευση της εικόνας του Αγίου Μάμαντος, μια ιδιαίτερα συμβολική στιγμή για τους εκτοπισμένους Γερολατσίτες.
Η σημασία του ναού για την εκτοπισμένη κοινότητα
Ο Άγιος Μάμας δεν αποτελεί μόνο ένα παλαιό εκκλησιαστικό οικοδόμημα αλλά σημαντικό στοιχείο της ιστορικής μνήμης του Γερόλακκου. Η επιβίωση του κτιρίου, η πρώτη λειτουργία μετά από 44 χρόνια και η συνεχιζόμενη δράση της Εκκλησιαστικής Επιτροπής δείχνουν τον ισχυρό δεσμό των εκτοπισμένων κατοίκων με τους ναούς και το χωριό τους. Ο ναός αποτελεί επίσης σημαντική μαρτυρία της εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής του Γερόλακκου πριν από την κατασκευή της νεότερης Παναγίας Ευαγγελίστριας κατά τον 20ό αιώνα.
Στοιχεία ναού
Ονομασία: Ιερός Ναός Αγίου Μάμαντος
Αφιέρωση: Άγιος Μάμας / Άγιος Μάμας ο Μάρτυρας
Εορτή: 2 Σεπτεμβρίου
Τοποθεσία: Γερόλακκος, επαρχία Λευκωσίας, Κυπριακή Δημοκρατία
Κατάσταση περιοχής: Κατεχόμενο τμήμα της Κυπριακής Δημοκρατίας
Θέση στον οικισμό: Βόρειο άκρο του παλαιού οικιστικού πυρήνα
Χρονολόγηση: 18ος αιώνας / περίπου το 1800
Αρχικός χαρακτήρας: Ελληνορθόδοξος ναός
Σωζόμενα στοιχεία: Αγία Τράπεζα, κωδωνοστάσιο και σταυρός, παράσταση δικέφαλου βυζαντινού αετού
Απώλειες μετά το 1974: Κατεστραμμένο τέμπλο, απώλεια εικόνων και ιερών σκευών
Χρήση μετά το 1974: Πολιτιστικό κέντρο
Πρώτη Θεία Λειτουργία μετά την εισβολή: 2/9/2018, μετά από 44 χρόνια
Φωτογράφος: Γιώργος Κωνσταντίνου
Ημερομηνία φωτογραφιών: 27/2/2016
Τοποθεσία φωτογραφιών: Γερόλακκος, επαρχία Λευκωσίας
Πηγές
Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – Εκκλησία Άγιος Μάμας στο χωριό Γερόλακκος. Αρχική ανάρτηση και φωτογραφική καταγραφή της 27/2/2016.
Biodiversity of Cyprus – Άγιος Μάμας Γερόλακκου
Τμήμα Αρχαιοτήτων Κυπριακής Δημοκρατίας – The Looting of Cultural Heritage in Occupied Cyprus. Επίσημη καταγραφή της μετατροπής του Αγίου Μάμαντος Γερόλακκου σε πολιτιστικό κέντρο.
Τμήμα Αρχαιοτήτων – κατεχόμενη πολιτιστική κληρονομιά
Εκκλησία της Κύπρου – Churches in the occupied areas of Cyprus. Φωτογραφική και ιστορική καταγραφή της κατάστασης του ναού.
Εκκλησία της Κύπρου – κατεχόμενοι ναοί
Philenews – Πρώτη Θεία Λειτουργία μετά από 44 χρόνια στον Άγιο Μάμα Γερολάκκου, 14/9/2018. Πληροφορίες για την κατάσταση του ναού και την ιστορική λειτουργία της 2/9/2018.
Πρώτη Θεία Λειτουργία μετά από 44 χρόνια
Religiana – Gerolakkos Agios Mamas Church. Χρονολόγηση περίπου στο 1800 και θέση στο βόρειο άκρο του παλαιού πυρήνα του χωριού.
Gerolakkos Agios Mamas Church
TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – GEROLAKKOS, 27 FEBRUARY 2016
Church of Agios Mamas
The Church of Agios Mamas stands at Gerolakkos in Nicosia District, in the occupied part of the Republic of Cyprus. It is the older of the important churches of the community and is situated on the northern edge of the historic village core. An architectural record dates its construction to approximately 1800, while other accounts describe it more generally as an 18th-century church. Before 1974 it was, together with Panagia Evangelistria, one of the principal Greek Orthodox churches of Gerolakkos. The community in fact had two churches dedicated to Agios Mamas, whose feast is celebrated on 2 September.
Agios Mamas is one of the particularly venerated saints of Cyprus and his cult has long been associated with the pastoral traditions of the island. In Orthodox iconography he is commonly represented as a young man riding a lion and holding a lamb, and he is traditionally regarded as a protector of shepherds and their flocks. His widespread veneration in Cyprus is reflected in the large number of churches and chapels dedicated to him throughout the island.
Dating, location and architecture
The church stands on the northern edge of the original settlement and dates to approximately 1800, consistent with other descriptions of it as an 18th-century building. It represents part of the ecclesiastical architectural tradition of Cypriot villages during the later Ottoman period, before the widespread construction of larger parish churches during the 19th and 20th centuries.
The bell tower and its cross still survive, as does the Holy Altar. A representation of the Byzantine double-headed eagle also survives in the church and was recorded during the first Divine Liturgy held there after 1974. In contrast, the old iconostasis has been destroyed, the icons are no longer present and all the sacred vessels have disappeared. Despite these losses to the interior, the external condition of the building was described as very good in 2018.
Agios Mamas in the religious life of Gerolakkos
The dedication to Agios Mamas held particular importance for the community. The earlier Biodiversity of Cyprus record notes that Gerolakkos contained two churches dedicated to Agios Mamas, and the saint's feast on 2 September was an important religious occasion. Panagia Evangelistria was the other major parish church, while the community also possessed the older Panagia Tzentinnarkotissa, now surviving as ruins.
The ecclesiastical continuity of the displaced community did not end after 1974. The Church of Cyprus continues to recognise the Churches of Panagia Evangelistria and Agios Mamas of Gerolakkos, while their Ecclesiastical Committee remains active in the government-controlled areas.
After the Turkish invasion of 1974
Following the Turkish invasion of 1974, the displacement of the Greek Cypriot inhabitants and the occupation of Gerolakkos, Agios Mamas ceased to function normally as an Orthodox church. The Department of Antiquities of the Republic of Cyprus officially records that the church was converted into a cultural centre. The same information appears in documentation submitted by the Republic of Cyprus to the United Nations, which also records the conversion of Panagia Evangelistria at Gerolakkos into a mosque.
The Church of Cyprus has also published photographic documentation of Agios Mamas within its survey of occupied ecclesiastical monuments, recording its conversion to a cultural centre.
First Divine Liturgy after 44 years
A particularly important event in the recent history of the church took place on 2 September 2018, the feast day of Agios Mamas. On that day the first Divine Liturgy in 44 years was celebrated in the old church, the first since the Turkish invasion of 1974. The service was presided over by Bishop Porphyrios of Neapolis and attended by dozens of displaced residents and pilgrims. Representatives of the Swedish Embassy and the Religious Track of the Cyprus Peace Process were also present.
The condition recorded at the time reflected the changes suffered by the church after 1974. The Holy Altar remained in place, the bell tower and cross survived, as did the double-headed eagle, but the iconostasis had been destroyed and the icons and sacred vessels were missing. The building was being used for cultural purposes. Following the Liturgy, the icon of Agios Mamas was carried in procession, a highly symbolic moment for the displaced people of Gerolakkos.
Importance to the displaced community
Agios Mamas is more than an historic religious building. It remains an important part of the collective memory of Gerolakkos. The survival of the church, the celebration of the first Liturgy after 44 years and the continuing activity of the Ecclesiastical Committee demonstrate the enduring attachment of the displaced inhabitants to their village and churches. The building is also an important surviving witness to the ecclesiastical history of Gerolakkos before the construction of the newer Panagia Evangelistria in the 20th century.
Church details
Name: Church of Agios Mamas
Dedication: Agios Mamas / Saint Mamas the Martyr
Feast day: 2 September
Location: Gerolakkos, Nicosia District, Republic of Cyprus
Status of area: Occupied part of the Republic of Cyprus
Position within settlement: Northern edge of the historic village core
Dating: 18th century / approximately 1800
Original religious identity: Greek Orthodox church
Surviving elements: Holy Altar, bell tower and cross, representation of the Byzantine double-headed eagle
Losses after 1974: Destroyed iconostasis; missing icons and sacred vessels
Post-1974 use: Cultural centre
First Divine Liturgy after the invasion: 2 September 2018, after 44 years
Photographer: George Konstantinou
Date of photographs: 27 February 2016
Photograph location: Gerolakkos, Nicosia District
Sources
Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – Church of Agios Mamas at Gerolakkos. Original article and photographic record of 27 February 2016.
Biodiversity of Cyprus – Agios Mamas, Gerolakkos
Department of Antiquities, Republic of Cyprus – The Looting of Cultural Heritage in Occupied Cyprus. Official record of the conversion of Agios Mamas at Gerolakkos into a cultural centre.
Department of Antiquities – occupied cultural heritage
Church of Cyprus – Churches in the occupied areas of Cyprus. Photographic and historical record of the church.
Church of Cyprus – occupied churches
Philenews – First Divine Liturgy after 44 years at Agios Mamas, Gerolakkos, 14 September 2018. Documentation of the church's condition and the historic Liturgy of 2 September 2018.
First Divine Liturgy after 44 years
Religiana – Gerolakkos Agios Mamas Church. Dating to approximately 1800 and location at the northern edge of the historic village core.
Gerolakkos Agios Mamas Church
No comments:
Post a Comment