See also
Το κατεχόμενο χωριό Γερόλακκος - Gerolakkos Village - Cyprus
Εκκλησία Άγιος Μάμας στο χωριό Γερόλακκος - Agios Mamas Churche at Gerolakkos Village - Cyprus
Photos 27/2/2016 by George Konstantinou
Below in English
Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Γερόλακκος, 27/2/2016
Ιερός Ναός Παναγίας Ευαγγελίστριας
Ο Ιερός Ναός Παναγίας Ευαγγελίστριας βρίσκεται στον Γερόλακκο της επαρχίας Λευκωσίας, στο κατεχόμενο τμήμα της Κυπριακής Δημοκρατίας. Αποτελούσε έναν από τους κύριους ορθόδοξους ναούς της κοινότητας και είναι αφιερωμένος στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου, που εορτάζεται στις 25 Μαρτίου. Η εκκλησιαστική παράδοση του Γερόλακκου συνδέει τον ναό επίσης με το Γενέσιο της Θεοτόκου στις 8 Σεπτεμβρίου και γενικότερα με τις μεγάλες Θεομητορικές εορτές. Η Εκκλησία της Κύπρου εξακολουθεί να αναφέρεται επίσημα στην Εκκλησιαστική Επιτροπή Αγίου Μάμαντος και Παναγίας Γερολάκκου, διατηρώντας έτσι τη διοικητική και πνευματική συνέχεια της εκτοπισμένης ενορίας.
Ο ναός χρονολογείται στις αρχές του 20ού αιώνα. Αρχιτεκτονική καταγραφή των εκκλησιών της Κύπρου τον περιγράφει ως μονόχωρο οικοδόμημα με σταυροθόλια, με στοιχεία νεογοτθικού και νεοκλασικού χαρακτήρα, ενώ και το κωδωνοστάσιό του εντάσσεται στην ίδια περίπου χρονική περίοδο. Η μορφή αυτή είναι χαρακτηριστική αρκετών κυπριακών ενοριακών ναών των τελών του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, όταν παραδοσιακές εκκλησιαστικές κατασκευές συνδυάζονταν με νεότερα δυτικοευρωπαϊκά μορφολογικά στοιχεία.
Ο Γερόλακκος και οι εκκλησίες του
Ο Γερόλακκος βρίσκεται κοντά στη Λευκωσία και βόρεια της Πράσινης Γραμμής. Αποτελεί έδαφος της Κυπριακής Δημοκρατίας, αλλά από την τουρκική εισβολή του 1974 και τον εκτοπισμό των Ελληνοκύπριων κατοίκων του βρίσκεται υπό τουρκική κατοχή. Πριν από το 1974 η θρησκευτική ζωή της κοινότητας ήταν συνδεδεμένη με αρκετούς ναούς και ξωκλήσια. Εκτός από την Παναγία Ευαγγελίστρια υπήρχαν δύο ναοί αφιερωμένοι στον Άγιο Μάμα, που εορτάζει στις 2 Σεπτεμβρίου, καθώς και ο παλαιότερος ναός της Παναγίας Τζεντινναρκώτισσας, ο οποίος καταγραφόταν ήδη ως ερειπωμένος και συνδεόταν επίσης με την εορτή της 8ης Σεπτεμβρίου.
Η Παναγία Ευαγγελίστρια κατείχε κεντρική θέση στη θρησκευτική και κοινωνική ζωή των Γερολατσιτών. Η εορτή του Ευαγγελισμού αποτελούσε σημαντική ενοριακή πανήγυρη, παράδοση η οποία συνεχίζεται από τους εκτοπισμένους κατοίκους ακόμη και μακριά από το χωριό τους. Ανακοινώσεις της Εκκλησίας της Κύπρου καταγράφουν επανειλημμένα εορτασμούς του Ευαγγελισμού από την Εκκλησιαστική Επιτροπή, το Κοινοτικό Συμβούλιο και τα οργανωμένα σύνολα των Γερολατσιτών σε ναούς των ελεύθερων περιοχών.
Η ιστορική εικόνα της Παναγίας
Ιδιαίτερη σημασία για τους κατοίκους του Γερόλακκου έχει η ιστορική εικόνα της Παναγίας Θεοτόκου, της Παντάνασσας του Γερόλακκου. Η Εκκλησία της Κύπρου έχει καταγράψει ότι η εικόνα φέρει ακόμη σημάδια από τη διάσωσή της κατά τις ημέρες της τουρκικής εισβολής του 1974. Η εικόνα αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα σωζόμενα κειμήλια της εκτοπισμένης κοινότητας και συνεχίζει να χρησιμοποιείται ως σύμβολο της θρησκευτικής και ιστορικής μνήμης των Γερολατσιτών.
Μετά την τουρκική εισβολή του 1974
Μετά την τουρκική εισβολή και την κατοχή του χωριού, ο ναός έπαψε να χρησιμοποιείται κανονικά από την ορθόδοξη ενορία του Γερόλακκου. Το Τμήμα Αρχαιοτήτων της Κυπριακής Δημοκρατίας καταγράφει επίσημα ότι η Παναγία Ευαγγελίστρια στον Γερόλακκο μετατράπηκε σε τζαμί. Στην ίδια επίσημη καταγραφή αναφέρεται ότι ο ναός του Αγίου Μάμαντος στον Γερόλακκο μετατράπηκε σε πολιτιστικό κέντρο. Η αλλαγή χρήσης του κτιρίου αποτελεί μέρος της ευρύτερης αλλοίωσης της χρήσης πολλών ορθόδοξων εκκλησιαστικών μνημείων στις κατεχόμενες περιοχές μετά το 1974.
Παρά την κατάσταση αυτή, η επιθυμία των εκτοπισμένων κατοίκων να επιστρέφουν στην εκκλησία τους για λατρεία παρέμεινε έντονη. Η Ιερά Αρχιεπισκοπή Κύπρου, η Εκκλησιαστική Επιτροπή και το Κοινοτικό Συμβούλιο Γερόλακκου εξασφάλισαν άδεια για τέλεση Θείας Λειτουργίας στην Παναγία Ευαγγελίστρια την Κυριακή 27 Μαρτίου 2016, λίγο μετά τη φωτογραφική καταγραφή του Γιώργου Κωνσταντίνου. Της Θείας Λειτουργίας προέστη ο Επίσκοπος Μεσαορίας.
Η λειτουργία εκείνη είχε ιδιαίτερο συμβολισμό για τους εκτοπισμένους Γερολατσίτες. Πολλοί επέστρεψαν στον ναό και στο χωριό τους για πρώτη φορά ύστερα από δεκαετίες, ενώ δημόσιες μαρτυρίες κατέγραψαν έντονη συγκίνηση και προσωπικές αναμνήσεις. Ανάμεσά τους αναφέρθηκε ζευγάρι του οποίου ο γάμος, στις 14 Ιουλίου 1974, υπήρξε ο τελευταίος που τελέστηκε στον ναό πριν από την τουρκική εισβολή λίγες ημέρες αργότερα.
Τα επόμενα χρόνια έγιναν νέες προσπάθειες για εκκλησιασμό στην κατεχόμενη Παναγία Ευαγγελίστρια. Το 2020 η Ιερά Αρχιεπισκοπή ανακοίνωσε ότι είχε υποβληθεί αίτημα μέσω του Υπουργείου Εξωτερικών προς τα Ηνωμένα Έθνη για τέλεση λειτουργίας στον ίδιο τον ναό. Όταν η πρόσβαση δεν ήταν δυνατή, οι εκτοπισμένοι Γερολατσίτες συνέχιζαν να εορτάζουν τον Ευαγγελισμό σε ναούς στις ελεύθερες περιοχές.
Η εορτή και η συνέχεια της ενορίας
Η κύρια πανήγυρη της Παναγίας Ευαγγελίστριας είναι στις 25 Μαρτίου, ημέρα του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου. Το επίσημο Εορτολόγιο της Εκκλησίας της Κύπρου καταγράφει τον Γερόλακκο μεταξύ των κοινοτήτων που εορτάζουν τον Ευαγγελισμό και σημειώνει ότι η κοινότητα εορτάζει επίσης στις 8 Σεπτεμβρίου, το Γενέσιο της Θεοτόκου.
Η συνέχεια αυτής της παράδοσης είναι εμφανής μέχρι σήμερα. Ακόμη και το 2025 η Εκκλησία της Κύπρου δημοσίευσε επίσημη ανακοίνωση για τον εορτασμό του Ευαγγελισμού από τους Γερολατσίτες, με ενεργή Εκκλησιαστική Επιτροπή Αγίου Μάμαντος και Παναγίας Γερολάκκου. Η διατήρηση της ενοριακής επιτροπής, των εορτών και των κειμηλίων αποτελεί ουσιαστικό μέρος της συνέχειας της εκτοπισμένης κοινότητας και της σχέσης της με τους κατεχόμενους ναούς της.
Στοιχεία ναού
Ονομασία: Ιερός Ναός Παναγίας Ευαγγελίστριας
Αφιέρωση: Ευαγγελισμός της Θεοτόκου
Τοποθεσία: Γερόλακκος, επαρχία Λευκωσίας, Κυπριακή Δημοκρατία
Κατάσταση περιοχής: Κατεχόμενο τμήμα της Κυπριακής Δημοκρατίας
Αρχικός χαρακτήρας: Ελληνορθόδοξος ενοριακός ναός
Χρονολόγηση: Αρχές 20ού αιώνα
Αρχιτεκτονικός τύπος: Μονόχωρος ναός με σταυροθόλια
Αρχιτεκτονικά στοιχεία: Νεογοτθικά και νεοκλασικά χαρακτηριστικά
Κύρια εορτή: 25 Μαρτίου – Ευαγγελισμός της Θεοτόκου
Άλλη εορτή: 8 Σεπτεμβρίου – Γενέσιο της Θεοτόκου
Κατάσταση μετά το 1974: Μετατροπή σε τζαμί, σύμφωνα με το Τμήμα Αρχαιοτήτων της Κυπριακής Δημοκρατίας
Σημαντικός μεταγενέστερος εκκλησιασμός: 27/3/2016
Εκκλησιαστική συνέχεια: Εκκλησιαστική Επιτροπή Αγίου Μάμαντος και Παναγίας Γερολάκκου
Φωτογράφος: Γιώργος Κωνσταντίνου
Ημερομηνία φωτογραφιών: 27/2/2016
Τοποθεσία φωτογραφιών: Γερόλακκος, επαρχία Λευκωσίας
Πηγές
Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – Ιερός Ναός Παναγίας Ευαγγελιστρίας στο κατεχόμενο χωριό Γερόλακκος. Αρχική ανάρτηση και φωτογραφική καταγραφή της 27/2/2016.
https://biodiversitycyprus.blogspot.com/2016/09/panagia-euagkelistria-churche-at.html
Εκκλησία της Κύπρου – Εκκλησιαστική Επιτροπή Αγίου Μάμαντος και Παναγίας Γερολάκκου. Επίσημες ανακοινώσεις για τις εορτές και τη συνέχεια της εκτοπισμένης ενορίας.
https://churchofcyprus.org.cy/97004
Εκκλησία της Κύπρου – Προσκύνημα και εκκλησιασμός στην Παναγία Ευαγγελίστρια της κατεχόμενης Κοινότητας Γερολάκκου, 2016.
https://churchofcyprus.org.cy/17074
Τμήμα Αρχαιοτήτων Κυπριακής Δημοκρατίας – The Looting of Cultural Heritage in Occupied Cyprus. Επίσημη καταγραφή της μετατροπής της Παναγίας Ευαγγελίστριας Γερόλακκου σε τζαμί.
https://www.culture.gov.cy/dmculture/DA/DA.nsf/All/5C63072411078AB9C22572750055D67D?OpenDocument=&print=
Εκκλησία της Κύπρου – Εορτολόγιο. Καταγραφή του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου στον Γερόλακκο στις 25 Μαρτίου και της εορτής της 8ης Σεπτεμβρίου.
TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – GEROLAKKOS, 27 FEBRUARY 2016
Panagia Evangelistria Church
Panagia Evangelistria Church is situated at Gerolakkos in Nicosia District, in the occupied part of the Republic of Cyprus. It was one of the principal Greek Orthodox churches of the community and is dedicated to the Annunciation of the Theotokos, celebrated on 25 March. The ecclesiastical tradition of Gerolakkos also associates the church with the Nativity of the Theotokos on 8 September and with the principal Marian feast days. The Church of Cyprus continues officially to recognise the Ecclesiastical Committee of Agios Mamas and Panagia of Gerolakkos, preserving the administrative and spiritual continuity of the displaced parish.
The church dates from the beginning of the 20th century. An architectural survey of Cypriot churches describes it as a single-space building with cross vaults and Neo-Gothic and Neoclassical elements, while its bell tower belongs broadly to the same period. This architectural combination is characteristic of a number of Cypriot parish churches erected around the late 19th and early 20th centuries.
Gerolakkos and its churches
Gerolakkos lies close to Nicosia, north of the Green Line. It forms part of the Republic of Cyprus but has remained under Turkish occupation since the 1974 invasion and the displacement of its Greek Cypriot inhabitants. Before 1974, the religious life of the community was associated with several churches and chapels. In addition to Panagia Evangelistria, Gerolakkos had two churches dedicated to Agios Mamas, whose feast is celebrated on 2 September, and the older church of Panagia Tzentinnarkotissa, already recorded as being in ruins and also associated with the feast of 8 September.
Panagia Evangelistria occupied a central place in the religious and social life of the people of Gerolakkos. The feast of the Annunciation was a major parish celebration, a tradition that the displaced community has continued away from its village. Official Church of Cyprus announcements repeatedly record celebrations organised by the Ecclesiastical Committee, Community Council and associations of displaced residents in churches in the government-controlled areas.
The historic icon of the Virgin
Of particular importance to the displaced community is the historic icon of Panagia Theotokos, the Pantanassa of Gerolakkos. The Church of Cyprus records that the icon still bears physical marks associated with its rescue during the Turkish invasion of 1974. It remains one of the most important surviving religious objects of the community and an important symbol of the historical and spiritual memory of the displaced people of Gerolakkos.
After the Turkish invasion of 1974
Following the Turkish invasion and occupation of the village, the church ceased to function normally as the Orthodox parish church of Gerolakkos. The Department of Antiquities of the Republic of Cyprus officially records that Panagia Evangelistria at Gerolakkos was converted into a mosque. The same official source records that the Church of Agios Mamas at Gerolakkos was converted into a cultural centre.
Despite this change of use, the displaced inhabitants continued to seek opportunities to worship in their church. The Holy Archbishopric of Cyprus, the Ecclesiastical Committee and the Gerolakkos Community Council obtained permission for a Divine Liturgy to be celebrated at Panagia Evangelistria on Sunday, 27 March 2016, only weeks after George Konstantinou's photographic record. The service was presided over by the Bishop of Mesaoria.
The service was deeply significant for the displaced community. Many people returned to the church and village with strong personal memories. Contemporary reporting recorded the story of a couple whose wedding on 14 July 1974 was the last marriage celebrated in the church before the Turkish invasion only days later.
Further attempts were made in later years to celebrate the Annunciation in the occupied church. In 2020 the Holy Archbishopric announced that a request had been submitted through the Ministry of Foreign Affairs to the United Nations for permission to worship at Panagia Evangelistria. When access was not possible, the displaced residents continued their feast celebrations in churches in the government-controlled areas.
Feast and continuity of the parish
The principal feast of Panagia Evangelistria is 25 March, the Annunciation of the Theotokos. The official calendar of the Church of Cyprus lists Gerolakkos among the communities celebrating the Annunciation and also notes a celebration on 8 September, the Nativity of the Theotokos.
This tradition continues today. As recently as 2025, the Church of Cyprus published an official announcement for the celebration of the Annunciation by the displaced people of Gerolakkos, with the Ecclesiastical Committee of Agios Mamas and Panagia of Gerolakkos remaining active. The preservation of the parish committee, its feast days and surviving sacred objects forms an important part of the continuity of the displaced community and its relationship with its occupied churches.
Church details
Name: Panagia Evangelistria Church
Dedication: Annunciation of the Theotokos
Location: Gerolakkos, Nicosia District, Republic of Cyprus
Status of area: Occupied part of the Republic of Cyprus
Original religious identity: Greek Orthodox parish church
Dating: Beginning of the 20th century
Architectural type: Single-space church with cross vaults
Architectural characteristics: Neo-Gothic and Neoclassical elements
Principal feast: 25 March – Annunciation of the Theotokos
Additional feast: 8 September – Nativity of the Theotokos
Post-1974 condition/use: Converted into a mosque, according to the Department of Antiquities of the Republic of Cyprus
Important later service: 27 March 2016
Ecclesiastical continuity: Ecclesiastical Committee of Agios Mamas and Panagia of Gerolakkos
Photographer: George Konstantinou
Date of photographs: 27 February 2016
Photograph location: Gerolakkos, Nicosia District
Sources
Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – Panagia Evangelistria Church at occupied Gerolakkos. Original article and photographic record of 27 February 2016.
https://biodiversitycyprus.blogspot.com/2016/09/panagia-euagkelistria-churche-at.html
Church of Cyprus – Ecclesiastical Committee of Agios Mamas and Panagia of Gerolakkos. Official announcements documenting feast days and the continuity of the displaced parish.
https://churchofcyprus.org.cy/97004
Church of Cyprus – Pilgrimage and Divine Liturgy at Panagia Evangelistria in occupied Gerolakkos, 2016.
https://churchofcyprus.org.cy/17074
Department of Antiquities, Republic of Cyprus – The Looting of Cultural Heritage in Occupied Cyprus. Official record documenting the conversion of Panagia Evangelistria at Gerolakkos into a mosque.
https://www.culture.gov.cy/dmculture/DA/DA.nsf/All/5C63072411078AB9C22572750055D67D?OpenDocument=&print=
Church of Cyprus – Liturgical Calendar. Record of the Annunciation celebrations at Gerolakkos on 25 March and the feast of 8 September.
No comments:
Post a Comment